Dolaşımdaki Bilginin Dijital Dönüşümü Sorunu: Dijital Kapitalizm ve Tasarım Yoluyla Aldatma

Öz

Bu çalışma, dijital teknolojilerin ve sosyal medya platformlarının yalnızca araçsal iletişim ortamları değil, bunun yanı sıra, gerçekliğin deneyimlenme kipini ve bilginin ontolojik statüsünü yeniden kuran sosyo-teknik yapılar olduğunu ileri sürmektedir. Fuchs’un dijital kapitalizm çözümlemesi temelinde bilgi–teknoloji–iletişim ilişkisi, veri–algoritma–platform ekseninde yeniden örgütlenen üretim ilişkileri içinde incelenmiştir. Bu yeni ilişkiler ağı içinde kullanıcılar, zamanın, dikkatin ve etkileşimin metalaştırılması yoluyla, “ücretsiz izleyici emeği” olarak, sermaye birikiminin kurucu momentine dönüştürülürler. Bu ontolojik yeniden yapılanmanın epistemolojik karşılığı ise dijital pozitivizm olarak ortaya çıkmaktadır. Toplumsal gerçekliği nicel veriye indirgeyen, bilgiyi teknik denetim ve öngörüye bağlı olarak temellendiren bu paradigma, Habermas’ın bilgi-kurucu ilgiler ayrımında, teknik ilginin hegemonik bir yapıya bürünmesine işaret eder ve teorik düşünme olanaklarını geri plana iterek bilgiyi hesaplanabilirlik rejimine tabi kılar. Buna paralel olarak “tasarım yoluyla aldatma”, epistemik normların arayüz ve algoritmik mimariye içkin biçimde yeniden yapılandırılması anlamına gelir ve bu yeni mimaride doğruluk, gerekçelendirme ve güvenilirlik gibi klasik ölçütlerin yerini görünürlük, etkileşim ve dolaşım alır. Böylece bilgi, gerçekliğin doğasına ilişkin normatif bir iddia olmaktan uzaklaşarak kullanıcıların psikolojik kesinliğini pekiştiren işlevsel bir tüketim nesnesine indirgenir. Dijital ortam ise ontolojik ve epistemolojik düzeyde araçsal rasyonalitenin belirlediği bir görünürlük rejimi olarak kamusal alanı rasyonel gerekçelendirmeden performatif aleniyete doğru dönüştüren bir yapı haline gelir.

Anahtar Kelimeler

• Dijital Kapitalizm
• Dijital Pozitivizm
• Tasarım Yoluyla Aldatma
• Bilgi
• Sosyal Medya Platformları

The Problem of the Digital Transformation of Information in Circulation: Digital Capitalism and Dupery by Design

Öz

This study contends that digital technologies and social media platforms must be understood not as neutral instruments of communication but as socio-technical formations that reconfigure both the experiential disclosure of reality and the ontological status of knowledge. Drawing on Fuchs’s critique of digital capitalism, it situates the knowledge–technology–communication nexus within production relations reorganized around data extraction, algorithmic governance, and platform infrastructures. In this configuration, value is generated through the commodification of time, attention, and interaction, transforming users into “free audience labour” and subsuming subjectivity itself into the circuit of capital accumulation. The epistemological counterpart of this ontological shift is digital positivism, which reduces social reality to quantifiable data and grounds epistemic legitimacy in prediction, control, and operational efficiency. In Habermasian terms, this signals the ascendancy of the technical interest over practical and emancipatory reason, as critical reflection yields to regimes of calculability. Simultaneously, “dupery by design” captures the embedding of epistemic norms within interface architectures and algorithmic systems, where truth and justification are displaced by metrics of visibility and engagement. Knowledge thus becomes a consumable object producing psychological certainty, while the public sphere shifts from rational deliberation toward performative publicity structured by instrumental rationality.

Anahtar Kelimeler

• Digital Capitalism
• Digital Positivism
• Dupery by Design
• Knowledge
• Social Media Platforms

Kaynakça

1. Boyd D. 2023, “The Structuring Work of Algorithms.” Daedalus 152/1, 236–240. Kaynak: https://www.jstor.org/stable/48714743
2. Burke P. 2001. Bilginin Toplumsal Tarihi: Gutenberg’den Diderot’ya. Çev. M. Tunçay. İstanbul.
3. Couldry N. & Mejias U. A. 2019. The Costs of Connection: How Data Is Colonizing Human Life and Appropriating It for Capitalism. California.
4. van Dijck J., Poell T. & de Waal M. 2018. The Platform Society: Public Values in a Connective World. New York.
5. Floridi L. 2005, “The Ontological Interpretation of Informational Privacy.” Ethics and Information Technology 7/4, 185–200.
6. Fuchs C. 2013, “Capitalism or Information Society? The Fundamental Question of the Present Structure of Society.” European Journal of Social Theory 16/4, 413–434.
7. Fuchs C. 2015. Culture and Economy in the Age of Social Media. New York.
8. Fuchs C. 2017. Social Media: A Critical Introduction. London.

9. Fuchs C. 2020. Communication and Capitalism: A Critical Theory. London. DOI: 10.16997/book45
10. Fuchs C. 2022. Digital Capitalism: Media, Communication and Society Volume Three. New York.
11. Fuchs C. 2024, “Critical Theory Foundations of Digital Capitalism: A Critical Political Economy Perspective.” tripleC 22/1, 148–196.
12. Goldman A. I. 1986. Epistemology and Cognition. Cambridge.
13. Goldman A. I. 1999. Knowledge in a Social World. New York.
14. Habermas J. 1997. Bilgi ve İnsansal İlgiler. Çev. C. A. Kanat. İstanbul.
15. Habermas J. 2001. İletişimsel Eylem Kuramı. Çev. M. Tüzel. İstanbul.
16. Habermas J. 2003. Kamusallığın Yapısal Dönüşümü. Çev. T. Bora & M. Sancar. İstanbul.
17. Han B. C. 2017. Şeffaflık Toplumu. Çev. H. Barışcan. İstanbul.
18. MacKenzie A., Rose J. & Bhatt I. Eds. 2021a. The Epistemology of Deceit in a Postdigital Era: Dupery by Design. Cham.
19. MacKenzie A., Rose J. & Bhatt I. 2021b, “Dupery by Design: The Epistemology of Deceit in a Postdigital Era.” Postdigital Science and Education 3, 693–699. DOI: 10.1007/s42438-020-00114-7
20. Shin D. 2025, “Automating Epistemology: How AI Reconfigures Truth, Authority, and Verification.” AI & SOCIETY, 1–7. DOI: 10.1007/s00146-025-02560-y
21. Srnicek N. 2017. Platform Capitalism. Cambridge.
22. Turkle S. 2011. Alone Together: Why We Expect More from Technology and Less from Each Other. New York.
23. Yağanak E. 2025, “Epistemik Bağımlılık ve Failliğin Yitimi: Zagzebski’nin Epistemik Otorite Kuramına Yönelik Bir Eleştiri.” Kaygı 24/2, 630–656. DOI: 10.20981/kaygi.1710709