Osmanlı Toplumunda Çocuğun Cinsel Terbiyesi; Bahnâmelerden Tıbbi Risâlelere İstimna‘ Bağlamında Söylemsel ve Terimsel Bir Harita

Öz

Osmanlı toplumunda çocukların cinsel terbiyesini; 12. yüzyılda başlayan bahnâme yazım geleneğinden 19. yüzyıl tıbbi literatürüne uzanan süreçte leksikografik bir yöntemle incelemeyi amaçlar. İstimna‘ b’il-yed, istişhâ, hırs-ı şehvanî, sûi netâyic, tecessüs terimlerinin bağlamsal anlamlarını ve dönüşümünü izleyerek, cinsel yaşam paratiklerinin denge yi merkeze koyan geleneksel yaklaşımından, iradeyi sarsan bir illet olarak ortaya çıktığı tıbbileşme dönemine geçiş sürecinde kullanılan kavram setlerini analiz edilecektir. Foucault’un disiplin ve Elias’ın uygarlık süreci ve utanma, özdenetim perspektifiyle; çocuğun cinsel yaşamına yaklaşımların, geleneksel yazma biçimlerinde ve tıbbi risalelerde nasıl tanımlandığı tartışılacaktır. Geleneksel metinlerdeki örtük söylemin, modernleşme ile birlikte merak ve haz duygusunu bilimsel disiplinle yöneten, utanma sınırlarını yeniden çizen bir duygu rejimine bırakmıştır. Toplumsal yapının habitus içinde beden hafızasına kazınma sürecini incelerken, değişen irade terbiyesi stratejilerini, çocuğun dünyasının hangi kavram setleri ile ortaya çıktığını incelemektedir.

Anahtar Kelimeler

• İstimna‘ b’il-yed
• istişhâ
• hırs-ı şehvanî
• sûi netâyic
• tecessüs.

Sexual Education of Children in Ottoman Society; A Discursive and Terminological Map from Bahnames to Medical Treatises in the Context of Istimna‘

Öz

Study examines the sexual education of children in Ottoman society using a lexicographical method, covering the period from the tradition of writing bahnâme, began in the 12th century, to 19th-century medical literature. The conceptual sets used in the transition from the traditional approach, centred on balancing sexual practices, to the period of medicalization, where it emerged as a malady undermining the will, by tracing the contextual meanings and transformations of the terms istimna‘ b’il-yed, istişhâ, hırs-ı şehvanî, sûi netâyic, and tecessüs will be analyzed. Approaches to how the child’s sexual life is defined in traditional writings and medical treatises, drawing on Foucault’s discipline and Elias’s process of civilisation and perspectives on shame and self-control, will be discussed. The implicit discourse in traditional texts has given way to an emotions’ regime that governs curiosity and pleasure with scientific discipline and redraws the boundaries of shame alongside modernization. The strategies of changing willpower training and the conceptual frameworks through which the child’s world emerges, while investigating the process of engraving this into bodily memory within the habitus of social structure is examined.

Anahtar Kelimeler

• İstimna‘ b’il-yed
• istişhâ
• hırs-ı şehvanî
• sûi netâyic
• tecessüs.

Kaynakça

1. A. M. 1928. Musâhâbât-ı Mahremâne: Hayât-ı Tenasüliye Hakkında Kitap. İstanbul.
2. Araz Y. 2017. Osmanlı Toplumunda Çocuk Olmak: 16. Yüzyıldan 19. Yüzyıl Başlarına. İstanbul.
3. Atay T. 2021. Çin İşi Japon İşi: Cinsiyet ve Cinsellik Üzerine Antropolojik Değiniler. 3. Baskı. İstanbul.
4. Avanzâde Mehmed Süleyman Efendi 1922. Gençlerde İstimnâ Bi’l-Yed. İstanbul. (H. 1330).
5. Ayverdi İ. & Topaloğlu A. 2006. Kubbealtı Lugatı. İstanbul.
6. Bourdieu P. 2006. Pratik Nedenler: Eylem Kuramı Üzerine. Çev. H. U. Tanrıöver. 2. Baskı. İstanbul.
7. Claus P. & Marriott J. 2024. Tarih: Teori ve Yönteme Giriş. Çev. F. C. Arı. 1. Baskı. İstanbul.
8. Develioğlu F. 1992. Osmanlıca–Türkçe Lûgat. Ankara.

9. Doktor Mehmed Ali 1924. İstimnâ bi’l-yed; İstişhâ bi’l-yed. İstanbul. (H. 1343).
10. Elias N. 2021. Uygarlık Süreci I–II. Çev. E. Ateşman & E. Özbek. 11. Baskı. İstanbul.
11. Foucault M. 2016. Cinselliğin Tarihi. Çev. H. U. Tanrıöver. 7. Baskı. İstanbul.
12. Halid İzzet Bey 2024. Hıfzıssıhha: 20. Yüzyılın Başlarında Osmanlı Toplumunda Sağlığın Korunması. Sadeleştiren A. Göksu & F. Afyoncu. 1. Baskı. İstanbul.
13. Onur B. Der. 2016. Toplumsal Tarihte Çocuk Sempozyumu. İstanbul.
14. Özcan A. 1991, “Bahname.” TDV İslâm Ansiklopedisi 4. İstanbul, 489–490.
15. Özkan A. F. 2021, “Osmanlı Türkçesinde Arapça ve Farsça Kökenli Duygu Sözcükleri.” Karadeniz Araştırmaları 18/71, 801–825.
16. Paris G. 2020. Cinselliğin Önemi. Çev. Z. Hürmüz. İstanbul.
17. Redhouse t.y. Türkçe–Osmanlıca–İngilizce Redhouse Sözlüğü. İstanbul.
18. Rosenwein B. H. & Cristiani R. 2019. Duygular Tarihi Nedir?. Çev. Özdil. 1. Baskı. İstanbul.
19. Solak İ. & Çomruk S. 2024, “Osmanlı’da Çocuk Olmak / Being a Child in the Ottoman Empire.” Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 21/1, 291–300.
20. Şemseddin Sami 1987. Kamus-ı Türkî. 2. Baskı. İstanbul.
21. Tekgül N. 2023. “Duyguların Tarihi: Edebi Eser Olarak Osmanlı Belgelerine Bir Bakış Önerisi.” Ed. H. Boyer, Edebiyat ve Duygular. İstanbul, 17–36.
22. Türkiye Bilimler Akademisi 2011. Türkçe Bilim Terimleri Sözlüğü. Ankara.
23. Uzel İ. 2002, “Türkçe Bahnameler Hakkında Bir İnceleme.” Kebikeç 13, 191–206.
24. Uzel İ. 2005. Tuhfetü’l-Müteehhilîn: Evlilik Armağanı. İstanbul.