Sad-Kelime-i Hazret-i Ali Eserinin Söz Varlığı

Öz

Bu çalışma, Terceme-i Sad Kelime-i Hazret-i Alî adlı anonim yazmanın söz varlığını ve metin özelliklerini, sad-kelime geleneğinin tarihî arka planı içinde incelemektedir. Sad-kelime, Hz. Ali’ye nispet edilen vecizelerin “yüz söz” mantığıyla seçilip düzenlenmesiyle oluşan didaktik bir derleme türüdür; kısa, çarpıcı ve ezberlenebilir yapısı sebebiyle vaaz, irşad, ahlâk eğitimi ve edebî meclislerde yaygın biçimde kullanılmıştır. Makale, bu geleneğin Arapça “mi’e kelime” çizgisinden Farsçaya, oradan Türkçeye uzanan tercüme, şerh ve nazım yoluyla özellikle Câhız ve Reşîdüddin Vatvât üzerinden açıklayarak Osmanlı sahasındaki çoğalmayı göstermektedir. İncelenen nüsha, Türk ve İslam Eserleri Müzesi’nde kayıtlı olup 1504’te istinsah edilmiştir. Metnin söz varlığı, Eski Anadolu Türkçesinin birikimini XV–XVI. yüzyıl Osmanlı yazı dilinin imkânlarıyla harmanlamıştır. Kullanılan kavramlar edeb, takvâ, hilm, kanaat, tevazu, sabır ve şükür etrafında şekillenmiştir. Eser bu yönüyle ahlâkî bir rehber olma niteliği taşımaktadır. Bu çalışmada Sad-Kelime-i Hazret-i Ali metni transkripsiyonlu okuma yoluyla taranmış, metindeki kelimeler dizinlenmiştir. Elde edilen bulgular, Eski Anadolu Türkçesi mirası ile XV–XVI. yüzyıl Osmanlı yazı dili özellikleri bağlamında değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Hz. Ali vecizeleri
• Sad-kelime
• Reşîdüddin Vatvât
• Eski Anadolu Türkçesi

The Vocabulary of the Work Sad-Kelime-i Hazret-i Ali

Öz

This study examines the lexical inventory and textual characteristics of the anonymous work titled Terceme-i Sad Kelime-i Hazret-i Alî within the historical context of the sad-kelime tradition. Sad-kelime is a didactic compilation genre formed by selecting and organizing aphorisms attributed to Hz. Ali according to the “hundred words” logic; due to its short, striking, and memorable structure, it has been widely used in sermons, guidance, moral education, and literary gatherings. The article explains the proliferation of this tradition in the Ottoman sphere, particularly through Jahiz and Rashid al-Din Vatwat, tracing its translation, commentary, and poetic adaptation from the Arabic “mi'e kelime” tradition to Persian and then to Turkish. The examined copy is registered at the Museum of Turkish and Islamic Arts and was transcribed in 1504. The vocabulary of the text blends the accumulation of Old Anatolian Turkish with the possibilities of the Ottoman literary language of the 15th–16th centuries. The concepts used are shaped around edeb, takvâ, hilm, kanaat, tevazu, sabır, and şükür. In this respect, the work serves as a moral guide. In this study, the text Sad-Kelime-i Hazret-i Ali was scanned through transcription-based reading, and the words in the text were indexed. The findings were evaluated in the context of the Old Anatolian Turkish heritage and the characteristics of the Ottoman literary language of the 15th–16th centuries.

Anahtar Kelimeler

• Sayings of Ali
• Sad-kelime
• Rashid al-Din Vatwat
• Old Anatolian Turkish

Kaynakça

1. Ateş A. 1959, “Raşîd al-Dîn Vatvat’ın Eserlerinin Bāzı Yazma Nüshaları.” İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 10/14, 1–24.
2. Belli H., Kavruk H. & Yoldaş K. 2022, “Yazarı Bilinmeyen Bir Sad Kelime-i Ali Tercümesi Üzerine Bazı Dikkatler.” Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 29, 384–401.
3. Ceyhan A. 2003, “Usûlî’nin Hadis ve Vecize Tercümeleri.” İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 30, 147–188.
4. Ceyhan A. 2006. Türk Edebiyatında Hazret-i Ali Vecizeleri. Öncü Kitap.
5. Ceyhan A. & Özdemir M. 2013, “Hz. Ali’ye Ait Yüz Sözün Manzum Bir Tercümesi.” Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 10, 229–274.
6. Ertuğrul A. 2013, “Sad Kelime Geleneği ve Sefîne-i Tebriz İsimli Mecmuada Yer Alan Sad Kelime Örneği.” C.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi XVII/2, 131–155.
7. Fığlalı E. R. 1989, “Ali.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 2.
8. Gölpınarlı A. 2016. Nehcu’l-Belāğā: Hz. Alî’nin Hutbeleri, Vasiyetleri, Mektupları, Hikmet ve Vecîzeleri. Kapı Yayınları.

9. Örs D. 2012, “Vatvât, Reşîdüddin.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 42.
10. Söylemez İ. 2018, “Müellifi Meçhul Bir ‘Sad Kelime-i Hz. Ali’ Risalesi.” Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 4/1, 189–226.