Eleştirel Perspektifinden Boşanma ve Tek Ebeveynli Aile: Toplumsal Söylemler ve Kur'an'ın Hakikati

Öz

Bu makale, boşanma ve tek ebeveynli aile olgusunu eleştirel bir perspektifle incelemeyi amaçlamaktadır. Günümüz toplumlarında boşanma, çoğu zaman bireysel bir başarısızlık ya da aile kurumunun çöküşü olarak yorumlanmakta, tek ebeveynli aile ise eksik, sorunlu veya kırılgan bir yapı şeklinde etiketlenmektedir. Bu tür olumsuz söylemler, yalnızca boşanmış bireylerin sosyal kimliklerini ve psikolojik dengelerini sarsmakla kalmamakta, aynı zamanda tek ebeveynli ailelerde yetişen çocukların benlik algılarını da derinden etkilemektedir. Nitekim toplumsal söylemin ürettiği bu damgalama, bireylerin yaşam kalitesini düşürmekte, aile bağlarını zayıflatmakta ve sosyal dışlanmayı tetiklemektedir. Bununla birlikte bu çalışma, söz konusu olguları Kur’an’ın perspektifiyle yeniden değerlendirmeyi hedeflemektedir. Kur’an, boşanmayı yalnızca kaçınılması gereken bir durum olarak değil, kimi zaman zaruri bir çözüm ve bireysel bir hak olarak ele almaktadır. Boşanma, Kur’an’da tarafların onurunu, haklarını ve insani değerlerini korumaya yönelik hikmetli hükümler çerçevesinde düzenlenmiştir. Bu yönüyle Kur’an, aileyi korumakla birlikte bireyi de ihmal etmeyen dengeli bir yaklaşım sunmaktadır. Makale, ayrıca İslam’ın aile yapısına yüklediği değerleri ve sorumlulukları vurgularken, tek ebeveynli ailelerin de İslam’ın çerçevesi içinde saygın, işlevsel ve sağlam bir yapıya sahip olabileceğini ortaya koymaktadır. Böylece çalışmanın temel amacı, boşanma ve tek ebeveynlik üzerine şekillenen toplumsal yargıları sorgulamak, Kur’an’ın hikmetli ve bütüncül yaklaşımıyla bu kalıpları kırmak ve alternatif bir bakış açısı geliştirmektir. Sonuç olarak bu makale, toplumsal söylemler ile Kur’an hakikatini karşılaştırarak, boşanma ve tek ebeveynli aile olgusunun yalnızca bir eksiklik veya başarısızlık olarak değil; İslami öğretiler doğrultusunda onurlu, işlevsel ve güçlü bir toplumsal yapı olarak da değerlendirilebileceğini göstermeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Boşanma
• Tefsir
• Tek Ebeveynli Aile
• Eleştirel Perspektif
• Toplumsal Söylemler

From a Critical Perspective: Divorce and Single-Parent Families - Societal Discourses and the Quran's Truth

Öz

This article aims to examine the phenomenon of divorce and single-parent families from a critical perspective. In contemporary societies, divorce is often perceived as an individual failure or the collapse of the family institution, while single-parent families are commonly labeled as incomplete, problematic, or fragile. Such negative discourses not only undermine the social identity and psychological well-being of divorced individuals but also deeply affect the self-perception of children raised in single-parent households. Indeed, the stigmatization produced by social narratives tends to lower the quality of life, weaken family bonds, and trigger social exclusion. However, this study seeks to reassess these phenomena through the perspective of the Qur’an. The Qur’an does not portray divorce merely as an undesirable outcome but also acknowledges it as a legitimate solution and an individual right under certain circumstances. Divorce, as addressed in the Qur’anic discourse, is regulated within a framework of wisdom that safeguards the dignity, rights, and humanity of all parties involved. In this sense, the Qur’an offers a balanced approach that protects the family as a social institution while simultaneously preserving the rights and freedom of the individual. Furthermore, the article highlights the values and responsibilities that Islam attributes to the family unit and argues that single-parent families, too, can embody a dignified, functional, and resilient structure within the framework of Islamic principles. The central aim of this study is to challenge entrenched societal judgments regarding divorce and single parenthood, to deconstruct the stereotypes surrounding these issues, and to provide an alternative perspective inspired by the Qur’an’s holistic and wise approach. In conclusion, this article endeavors to demonstrate that divorce and single-parent families should not be understood merely as a sign of deficiency or failure, but rather as potential forms of family life that, when guided by Islamic teachings, can maintain dignity, functionality, and social strength.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Divorce
• Single-Parent Family
• Critical Perspective
• Societal Discourses

Kaynakça

1. Akbaş, Arif. Türkiye toplumunda evlilik ve aile: Sosyolojik-psikolojik perspektiften yakın ilişkiler, Nosyon: Uluslararası Toplum ve Kültür Çalışmaları Dergisi/Nosyon: International Journal of Society and Culture Studies. 2024, 13, 131-153.
2. Algül, Hüseyin “Kur’an’da Kadın Örnekliği: Hz. Meryem Üzerine Bir İnceleme”, İlahiyat Tetkikleri Dergisi 42 (2019): 134.
3. Âlûsî, Ebü’s-Senâ Şihâbüddîn Mahmûd b. Abdillâh. Rûhü’l-Me’ânî fî Tefsîri'l-Kur’ani’l-Azîm ve's-Seb'i'l- Mesani. thk. Ali Abdülbâkî b. Mahmûd el-Hüseynî. 15 cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi'l-İlmiyye, 2011.
4. Altundere, Elif. “Aile Kavramının Yeniden İnşası: Tek Ebeveynli Ailelerde Aile Algısı”. Sosyal Aktörler ve Deneyimler Dergisi, 3 (2024), 70-77.
5. Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd (Ebû Muhammed) Abdullah b. Ömer. Envarü’t-Tenzîl ve Esrârü’t-Te’vîl. 5 cilt. Beyrut: Daru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1999.
6. Bourdieu, Pierre. Language and Symbolic Power. Cambridge: Polity Press, 1991.
7. Bozkurt, Salih. "Ailenin Değişen Yapısı ve Boşanma Olgusu Üzerine Sosyolojik Bir Analiz." İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 7, sy. 1 (2023): 145-160.
8. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. el-Câmiʿu’s-Saḥîḥ nşr: Muhammed Zübeyr b. Nasr. 8 Cilt. b.y.: Beyrut: Daru tavki’n-necât, 1422/2001.

9. Canan, İbrahim. "İslam Hukukunda Boşanma ve Modern Uygulamalar Arasındaki Farklar." İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 12, sy. 2 (2022): 89-110.
10. Cessâs, Ebû Bekir Ahmed b. Ali. Ahkâmü’l-Kur’an. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
11. Diyanet İşleri Başkanlığı. “Aile ve Dini Rehberlik Büroları Çalışma Raporu”. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2021.
12. Dirlikyapan, Nuran. Aile Psikolojisi ve Çocuk Eğitimi. Ankara: Vadi Yayınları, 2017.
13. Ebû Hayyân el-Endelüsî, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân el-Endelüsî. et-Tefsirü’l-bahrü’l-Muhît. Lübnan: Darü’l-Kütubi’l-İlmiyye, 2010.
14. Ebu Zehra, Muhammed. İslam’da Aile Hukuku. Çev. M. E. Dönmez. İstanbul: Ensar Yayınları, 1999.
15. Elmalılı, Hamdi Yazır. Hak Dini Kur’an Dili. İstanbul: Azim Yayınları, 2019.
16. Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kūb b. Muhammed, el-Fîrûzâbâdî. el-Müfredatu Fî Ğarîbi’l-l-Kur’an. (Beyrut: Dâr İhyâ’ü’t-Türâs el-İslâmî, 1419/1998),
17. Genç, Özge. Tek Ebeveynli Ailelerin Yaşadığı Sorunların İncelenmesi, (Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2019), 55.
18. Güngör, Halil. “Fıkhın Kadına Yaklaşımı Üzerine Eleştirel Bir Değerlendirme”. MÜİFD (Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi) 48, no. 1 (2017): 31–48.
19. İbn Âşûr, Muhammed Tahir b. Muhammed b. Muhammed et-Tâhir et-Tûnisî. et-Tahrîr ve’t-Tenvîr. Tunus: ed-Darü’t-Tûnisiyye, 1984.
20. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. el-İsâbe Fî Temyîzi’s-Sahâbe. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1995.
21. İbni Kesir, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr b. Dav’ b. Kesîr el-Kaysî el-Kureşî el- Busrâvî ed-Dımaşkī eş-Şâfiî. Tefsirü’l-Kur’ani’l-Azim. Beyrut: Darü’l-Ma’rife, 1969.
22. İbn Sa’d, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa‘d b. Menî‘ el-Kâtib el-Hâşimî el-Basrî el-Bağdâdî. Tabakâtü’l- Kübrâ. Çev. Z. Pakalın. İstanbul: Kervan Yayınları, 1985.
23. Karâdâvî, Yusuf. İslam’da Sosyal Adalet. Çev. Selahattin Gümüş. İstanbul: Beyan Yayınları, 2006.
24. Karaman, Hayrettin. İslam Hukuku Açısından Aile. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2012.
25. Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed. Bedâʾiʿu’ṣ-Şanâʾiʿ Fî Tertîbi’ş-Şerâʾiʿ. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l- İlmiyye, 1986.
26. Köseoğlu, Armağan S. - Yıldız, Yelda. “Tek Ebeveynli Çocukların Yaşam Deneyimleri”. HAYEF Journal of Education 15/2 (Kasım 2018), 80-98.
27. Kurtûbî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr. el-Câmiu li Ahkâmi'l-Kur’an. thk. Ahmed el-Berdûnî ve İbrahim Atfîş, 20 cilt. Kahire: Darü’l-Kütübi'l-Mısriyye, 1964.
28. Kutub, Seyyid. Fî Zılâli’l-Kur’ân. Çev. Muhammed Ali Sâbûnî. Kahire: Dâru’ş-Şurûk, 2003.
29. Mevdûdî, Ebü’l-A’lâ. Tefhimü’l-Kur’an. Çev. Muhammed Han Kayani. İstanbul: İnsan Yayınları, 1997.
30. McLanahan, Sara ve Gary Sandefur. Growing Up with a Single Parent: What Hurts, What Helps. Cambridge: Harvard University Press, 1994.
31. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. el-Câmiü’s-sahih (Sahîhu Müslim) tercümesi, trc: Mehmet Sofuoğlu. İstanbul: İrfan Yayınevi, 2014.
32. Nazlı, Serap ve Seçil Kiye, “Tek Ebeveynli Ailenin Boşanmaya Uyumunu Destekleme: Olgu Sunumu”, Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 51 (2021), 473.
33. Nesefî, Ebü'l-Berekât Hâfızüddîn Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Medârikü’t-Tenzîl ve Hakâiku't-Te'vîl. 4 cilt. Beyrut: Darü’n-Nefais, 2000.
34. Rahman, Fazlur. İslam ve Çağdaşlık. Çev. Mehmet Aydın. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2002.
35. Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn er-Râzî et-Taberistânî. et-Tefsirü’l- Kebir Mefâtîhü'l-Ğayb. 32 cilt. Beyrut: Daru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1999.
36. Sarıkoyuncu, Ali. Hz. Muhammed’in Aile Hayatı. Konya: Diyanet Yayınları, 2005.
37. Smart, Carol. The Changing Experience of Childhood: Families and Divorce. Cambridge: Polity Press, 2003.
38. Stacey, Judith. In the Name of the Family: Rethinking Family Values in the Postmodern Age. Boston: Beacon Press, 1996.
39. Şevkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Muhammed eş-Şevkânî es-San‘ânî el-Yemenî. Fethü’l-kadir el- Cami Beyne Fenneyyir-r-Rivayeti ve’d-Dirayeti Min İlmi’t-Tefsir. Beyrut: Darü’l-Kütubi’l-İlmiyye. 1415/1994.
40. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî et-Taberî el-Bağdâdî. et-Tefsirü’t-Taberî Câmiu'l- Beyân An Te'vîli Âyi'l-Kur’an. thk. Abdullah b. Abdilmuhsin et-Türkî, 26 cilt. Kahire: Daru Hicr, 2001.
41. Turmuş Elif Dere ve Özgür Kahya Nizam, “Türkiye’de Değişen Aile Dinamiklerinin Boşanma ile Oluşan Tek Ebeveynli Aileler Üzerinden Değerlendirilmesi: Eskişehir Örneği”, Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Dergisi, 8/6 (2025), 400.
42. Yazır, Elmalılı Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. İstanbul: Azim Yayınları, 2019.
43. Zemâhşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed. el-Keşşaf an Hakaikü’t-Tenzil ve Uyuni’l-Akavil fi Vucuhi’t-Te’vil. Lübnan: Darü’l-Ma’rife, 2009.
44. Züheylî, Vehbe. el-Fıkhü’l-İslamî ve Edilletühû. Dımaşk(Şam): Dâru’l-Fikr, 1997.