Türk Cumhuriyetlerinde Okulda Din Öğretimi: Karşılaştırmalı Bir İnceleme

Öz

Din, insanlık tarihinin en eski dönemlerinden beri toplumsal yapının temel unsurlarından biri olarak varlığını sürdürmekte ve her toplumda farklı biçimlerde yorumlanıp uygulanmaktadır. Bu nedenle din eğitimi de evrensel bir alan olmakla birlikte, her ülkenin kendi tarihsel, kültürel ve siyasal koşullarına göre farklı modeller geliştirdiği bir disiplin niteliği taşımaktadır. Türk Devletlerinde din eğitiminin bugünkü görünümü, özellikle Çarlık Rusyası ve Sovyetler Birliği dönemlerinde uygulanan din karşıtı politikalar, kültürel asimilasyon girişimleri ve dini kurumların sistematik olarak zayıflatılması gibi tarihsel süreçlerin etkileriyle şekillenmiştir. Sovyet dönemi, toplumları hem dinî öğrenme imkânlarından mahrum bırakmış hem de kendi manevi kimliklerine karşı yabancılaştırmıştır. 1990’lardan itibaren bağımsızlıklarını kazanan Türk Devletlerinde dine ve din eğitimine yönelik ilgi yeniden artmış; toplumlar millî ve manevi kökleriyle bağlarını güçlendirmeye yönelmiştir. Bu çalışmada öncelikle Türk Devletlerinin tarihî ve sosyopolitik arka planı, ardından genel eğitim ve din eğitimi yapıları ele alınmıştır. Daha sonra ilgili ülkelerin anayasal düzenlemeleri ve eğitim politikaları incelenmiş; din eğitimi modelleri, müfredat yapıları ve öğretmen yetiştirme sistemleri karşılaştırmalı bir çerçevede değerlendirilmiştir. Böylece Türk Devletlerinde din eğitiminin ortak yönleri ve ülkeler arasındaki farklılıklar bütüncül bir anlayışla ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• Türk Devletleri
• Örgün Eğitim
• Din dersi
• Örgün Din Eğitimi modelleri

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde etik ilkelere uyulmuştur. Etik Kurul Belgesi gerektirmemektedir. Not: Bu makale, Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı’nda Prof. Dr. Recai Doğan danışmanlığında tamamlanan “Türk Devletlerinde Din Eğitimi (Karşılaştırmalı Bir Araştırma)” başlıklı yüksek lisans tez temel alınarak hazırlanmıştır.

Religious Education in Schools in the Central Asian Turkic Republics

Öz

Religion has been one of the fundamental elements of social structure since the earliest periods of human history, interpreted and practiced differently in every society. Consequently, while religious education is a universal field, each country has developed its own model shaped by its historical, cultural, and political conditions. The current state of religious education in Turkic States has been strongly influenced by past experiences, particularly the anti-religious policies, cultural assimilation efforts, and systematic weakening of religious institutions during the Tsarist Russian and Soviet eras. The Soviet period deprived societies of religious learning opportunities and alienated them from their own spiritual identities. Since the 1990s, with the independence of the Turkic States, interest in religion and religious education has revived, and societies have sought to strengthen their ties with their national and spiritual roots. This study first examines the historical and sociopolitical background of the Turkic States, followed by their general and religious education structures. It then analyzes constitutional regulations and educational policies, evaluating religious education models, curricula, and teacher-training systems in a comparative framework. In doing so, it highlights both the common features and the differences in religious education across these states.

Anahtar Kelimeler

• Religious Education
• Turkic States
• Formal Education
• Formal Religious Education Models

Etik Beyan

Ethical principles were followed during the preparation of this study. Article does not require an Ethics Committee Approval. Note: This article is based on a master’s thesis titled “Religious Education in Turkic States (A Comparative Study),” which was completed under the supervision of Prof. Dr. Recai Doğan at the Department of Islamic Studies, Institute of Graduate Education, Kyrgyzstan-Turkey Manas University. This article is based on the master’s thesis titled “Religious Education in Turkic States (A Comparative Study),” which was completed under the supervision of Prof. Dr. Recai Doğan at the Department of Islamic Studies, Graduate School of Education, Kyrgyzstan-Turkey Manas University.

Kaynakça

1. Ağgün, K. - Amasya, E. “Kırgızistan Eğitim Tarihi (Yenilik ve Gelişmeler)”. Turan-Sam Uluslararası Bilimsel Hakemli Dergisi 12/48 (2020): 394–401. https://www.researchgate.net/publication/347515158
2. Akramova, Dilaram. Din Eğitiminin Genel Eğitim İçindeki Yeri ve Kırgızistan’daki Durum. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2000.
3. Al, U. - Doğan, G. “Hacettepe Üniversitesi Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü Tezlerinin Atıf Analizi”. Türk Kütüphaneciliği 26/2 (2012): 349–369.
4. Aliyev, Javid. “Azerbaycan’da Eğitim Sistemi”. Uluslararası Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Dergisi 8/75 (Ekim 2021): 2490-2493. https://doi.org/10.26450/jshsr.2686
5. Aşıkoğlu, Nevzat. “Din Öğretiminde Öğretmenin Rolü ve Din Dersi Öğretmeni Yeterlilikleri (Türkiye Örneği)”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/1 (Ocak 2011): 11-38.
6. Bilgin, Vejdi. “Gelenek ve Din: Türkmenistan’ın Dini Hayatında Geleneğin Rolü”. Marife 5/2 (Güz 2005): 119-136.
7. Böke, Ozan. “Ülke Tanıtımı: Türkmenistan”. Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 5/1 (2021): 105- 110.
8. Çalışkan, Burak. “Sovyet Sisteminden Ulus Devletlere: Orta Asya’da Eğitim”. İNSAMER Araştırma 79 (Eylül 2018): 7-9. https://www.insamer.com/tr/uploads/pdf/rapor-sovyet-sisteminden-ulus-devletlere-orta-asya-da- egitim.pdf

9. Erpay, İlyas - İzbairov, Asılbek. “Kazakistan”. Türk Devletlerinde Din-Devlet İlişkileri ve Din Eğitimi. ed. İlyas Erpay - Suat Beylur. 19-34. Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2020.
10. Gayypov, Tahyr. SSCB Sonrası Türkmenistan’da Sosyal Değişme Süreci. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
11. Hizmetli, Sabri. “Kazak Ulusu ve Kazak Tarihi Üzerine: Dünü ve Bugünü”. İstem 17 (Aralık 2011): 23-43.
12. Kaplankıran, İbrahim. “Kazakistan Cumhuriyetinde Eğitim Sisteminin Tarihi Seyri ve Günümüzdeki Yapısı”. Ana Dili Eğitimi Dergisi 5/1 (Aralık 2017): 31-38. https://www.anadiliegitimi.com/tr/pub/issue/27388/272230
13. Kiyizbaeva, Çolpon. “"Dinderdin Önügüü Tarıhı" Predmeti: Mugalimder jana Okuu Kitebi Dayar”. Kut Bilim. Erişim 17 Haziran 2026. https://kutbilim.kg/analytics/inner/dinderdin-n-g-taryhy-predmeti-mugalimder-zhana- okuu-kitebi-dayar/
14. Korkmaz, Mehmet. “Kırgızistan’da Okullarda Din Eğitimi”. Kafkasya ve Orta Asya’da Okullarda Dini Eğitim. ed. Mahmut Zengin - Abdurrahman Hendek. 143-167. İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 2023.
15. Kuşçu Bonnenfant, Işık. “Bağımsız Kazakistan'da Eğitim ve Sağlık Sorunları Reform Süreci ve Uluslararası Aktörlerin Rolü”. Orta Asya ve Kafkasya Araştırmaları Dergisi (OAK) 9/17 (2014): 55-84.
16. Öcal, Mustafa. “Türkiye’de Din Eğitimi Tarihi Literatürü”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi (TALİD) 6/12 (Eylül 2008): 402-404.
17. Özcan, Kemal. “Türkmenistan Cumhuriyeti”. Bağımsızlıklarının 25. Yılında Türk Cumhuriyetleri. ed. Abdulvahap Kara - Fahri Solak. 215-218. İstanbul: Türk Dünyası Belediyeler Birliği Yayınları, 2017.
18. Samedov, Elsever. “Azerbaycan Cumhuriyetinde Din ve Devlet İlişkileri: Yasal ve Kurumsal Çerçeve”. Azerbaycan’da Din ve Kimlik. ed. Sevinç Özkan - Vügar İmanbeyli. 107-108. İstanbul: Küre Yayınları, 2014.
19. Sembi, Nurbolat. Kazakistan’da Din Eğitimi (Bağımsızlık Sonrası). Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
20. Tınas, Dilara. Kırgızistan’da Din Eğitiminin Tarihsel Seyri: Sözlü Kültürden Devlet Politikalarına. Ankara: Sonçağ Akademi, 2025.
21. Tınas, Dilara. “Özbekistan’da Okullarda Din Eğitimi”. Kafkasya ve Orta Asya’da Okullarda Dini Eğitim. ed. Mahmut Zengin - Abdurrahman Hendek. 182-198. İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 2023.
22. Türkoğlu, İsmail. “Özbekistan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/113-117. Ankara: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2007.
23. Ünal, Sevim. “Türkmenistan’da Okullarda Din Eğitimi”. Kafkasya ve Orta Asya’da Okullarda Dini Eğitim. ed. Mahmut Zengin - Abdurrahman Hendek. 270–274. İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 2023.
24. Üzümcü, Muzaffer. “Hukuki Temelleriyle Azerbaycan’da Din Eğitimi”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 22/2 (Kış 2022): 954-978. https://doi.org/10.33420/marife.1181527