Ukaylî'nin ed-Duafâü'l-kebîr’inde Hadis Tenkit Problemleri: Ebû Hanîfe’ye Yönelik Eleştirilerin İlmi Değeri

Öz

Ebû Hanîfe’ye yönelik taltif ve tenkit yönlü birçok söz söylenmiş ve çalışma yapılmıştır. Ukaylî (öl. 322/934) de ed-Duafâü’l-kebîr’inde bu meyanda 35 rivâyete yer vermiştir. Ebû Hanîfe’den yaklaşık bir asır sonra yaşayan Ukaylî’nin tenkit yönlü rivâyetlere yer verdiği kitabı, konuya dair temayüz eden çalışmalardandır. Çalışmanın amacı, müellifin yer verdiği rivâyetlerdeki râviler hakkında farklı yaklaşımları incelemektir. Zira müellif, bir râvinin herhangi bir rivâyettini delil alıp kullanırken, aynı râviyi başka bir rivâyette cerh edebilmektedir. Bu çerçevede konu, “Ukayli’nin Cerh Ettiği Râviler”, “Rivâyetine Râvilerinden Meçhûllerin Olması”, “Ukayli’nin Ehl-i Hadis Râvilerden Nakletmesi” şeklindeki başlıklar çerçevesinde incelenmiştir. Çalışma, Ebû Hanîfe hakkında, Ukaylî’nin eserinde yer alan “Nu‘mân b. Sâbit” maddesi altında nakledilen rivâyetler çerçevesinde ele alınmıştır. Araştırmada izlenen yöntem, hadis ilminin cerh ve ta‘dîl usûlü esaslarına dayanmaktadır. Bu kapsamda yapılan incelemeler neticesinde aşağıdaki sonuçlara ulaşılmıştır; Ukaylî, bir yerde nakilde bulunduğu râvi hakkında başka bir yerde cerh yönlü bilgi vermiş, sözlerine ve değerlendirmelerine değer verdiği râvilerin genellikle muhaddis olması hasebiyle bireysel bakışının bu yönde olduğu anlaşılmış ve bazı nakillerde zikrettiği râvilerin tabakat kitaplarında meçhûl olduğu tespit edilmiştir. Dolayısıyla Mekke’de yaşamış bir muhaddis olarak Ukaylî’nin Ebû Hanîfe hakkında tenkit içerikli olan rivayetlerde Ehl-i hadis bakış açısıyla hareket ettiği görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Ukaylî
• Ebû Hanîfe
• Rivâyet
• Tenkit
• Cerh ve Tadil

Etik Beyan

Ethics Statement: Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde etik ilkelere uyulmuştur. Makale, Etik Kurul Belgesi gerektirmemektedir.

Problems of Hadith Criticism in al-Uqayli's al-Du’afa al-kabir: An Evaluation of the Academic Merit of Criticisms Against Abu Hanifa

Öz

Numerous statements of both praise and criticism have been expressed, and many studies have been conducted, regarding Abû Hanîfa. In this context, al-ʿUqaylî (d. 322/934) included 35 narrations in his work al-Duʿafâ al-kabîr. Written approximately a century after Abû Hanîfa, al-ʿUqaylî’s work, which contains narrations of a critical nature, stands out as a significant contribution to the subject. It has been suggested that al-ʿUqaylî, as a representative of Ahl al-Hadith, approached Abû Hanîfa—the founder of the Ahl al-Raʾy school (d. 150/767)—from his own epistemological perspective. The aim of this study is to examine the varying approaches toward the narrators found in the reports cited by the author. Indeed, al-ʿUqaylî at times relies on a narrator as evidence in one report while criticizing the same narrator in another. Within this framework, the subject is analyzed under the headings: “Narrators Criticized by al-ʿUqaylî,” “Presence of Unknown (Majhûl) Narrators in the Chains,” and “al-ʿUqaylî’s Transmission from Ahl al-Hadîth Narrators.” The study focuses on the narrations concerning Abû Hanîfa found under the entry “Nuʿmân b. Thâbit” in al-ʿUqaylî’s work. The methodology employed is based on the principles of jarh wa taʿdîl in hadith studies. As a result of the analysis, it has been determined that al-ʿUqaylî occasionally criticizes narrators whom he cites elsewhere, that he tends to favor narrators belonging to the hadîth tradition, reflecting his individual scholarly orientation, and that some narrators mentioned in certain reports are identified as unknown in biographical (Tabaqat) literature. Accordingly, it is concluded that al-ʿUqaylî, as a Meccan traditionist, approaches the critical narrations concerning Abû Hanîfa from an Ahl al-Hadîth perspective.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• al-ʿUqaylî
• Abû Hanîfa
• Narration
• Criticism
• Jarh and taʿdîl

Etik Beyan

Ethical principles were followed during the preparation of this study. Article does not require an Ethics Committee Approval.

Kaynakça

1. Altıkulaç, Tayyar. “Hammâd b. Zeyd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 22 Mayıs 2025.
2. Buhârî, Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm. et-Târîhu’l-kebîr. nşr. Muhammed b. Sâlih b. Muhammed ed-Debbâsî vd. 11 Cilt. Riyad: en-Nâşir el-Mütemeyyiz li’t-Tıbâʿa ve’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ, 1. Basım, 1440/2019.
3. Dârekutnî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ömer b. Ahmed. el-ʿİlelü’l-vâride fi’l-ehâdîsi’n-nebeviyye. thk. Mahfûzürrahman Zeynullah es-Selefî vd. Riyad: Dârü Taybe, 1. Basım, 1405/1985.
4. Doğanay, Ramazan. Hadis İlminin Teşekkül Sürecinde Şeybani İle Şafii’nin Rolü İstanbul: İFAV Yayınları, 2024.
5. Ebû Zehre, Muhammed. Ebû Hanîfe. çev. Osman Keskioğlu. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2. Basım, 1997.
6. Mutlu Gül, Hanefi Uusulünde Hadis Tenkidi. İstanbul: İFAV Yayınları, 2018.
7. Gündoğdu, Samet. Ehl-i Hadis ve Ehl-i Rey’in Görüşlerinin Karşılaştırılması. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
8. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî. Târîhu Baġdâd. thk. Mustafa Abdülkâdir Atâ. 14 Cilt. Beyrut: Dârü’l- Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1417/1997, 2. Basım, 1425/2005.

9. İbn Abdülber, Ebû Ömer Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed en-Nemerî el-Kurtubî. el-İntika fî feżâʾili’s-selâseti’l- eʾimme el-fukahâ. Kahire: Mektebetü’l-Kudsî, 1350.
10. İbn Asâkir, Ebü’l-Kāsım Alî b. el-Hasen b. Hibetillâh eş-Şâfiî. Târîhu medîneti dımaşk. thk. Muhibbuddîn Ebû Saʿîd ʿUmar b. Karâme el-ʿUmravî. 73 Cilt. b.y.: Dârü’l-Fikr, 1415/1995.
11. İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs er-Râzî. el-Cerh ve’t-taʿdîl. 9 Cilt. Haydarabad: Matbaʿatü Meclisi Dâʾireti’l-Maʿârifi’l-ʿOsmâniyye, 1. Basım, 1371.
12. İbn Ebû Ya‘lâ, Ebü’l-Hüseyn Muhammed b. Muhammed b. el-Hüseyn el-Bağdâdî. Tabakâtü’l-hanâbile. nşr. Muhammed Hâmid el-Fakî. 2 Cilt. Kahire: Matbaʿatü’s-Sünne el-Muhammediyye, 1371/1952.
13. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî b. Muhammed. Takrîbü’t-tehzîb. thk. Muhammed Avvâme. Suriye: Dârü’r-Reşîd, 1. Basım, 1406/1986.
14. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. Tehzîbü’t-tehzîb. 12 Cilt. Haydarâbâd: Matbaʿatü Dâʾireti’l-Meʿârif en-Nizâmiyye, 1. Basım, 1325.
15. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân b. Ahmed b. Hibbân b. Muʿâz b. Maʿbed et-Temîmî. es-Sikât. Haydarâbâd: Dâʾiretü’l-Meʿârifi’l-ʿOsmâniyye, 1. Basım, 1393/1973
16. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân b. Ahmed b. Hibbân b. Muʿâz ed-Dârimî. el-Mecrûhîn mine’l- muhaddissîn ve’d-duʿafâʾ ve’l-metrûkîn. nşr. Hamdî Abdülmecîd es-Selefî. 2 Cilt. Riyad: Dârü’s-Sumeyʿî li’n-Neşr ve’t-Tevzî, 1. Basım, 1420.
17. İbn Mende, Ebû Abdillâh Muhammed b. İshâk b. Muhammed b. Yahyâ el-Abdî. Fethu’l-bâb fi’l-künâ ve’l-elkâb. thk. Ebû Kuteybe Nazar Muhammed el-Fâryâbî. Riyad: Mektebetü’l-Kevser, 1. Basım, 1417/1996.
18. İbn Saʿd, Muhammed b. Saʿd b. Menîʿ el-Hâşimî el-Basrî. et-Tabakâtü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdülkādir Atâ. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1410/1990.
19. İbnü’l-Münzir, Ebû Bekr Muhammed b. İbrâhîm b. el-Münzir en-Nîsâbûrî. el-Evsat mine’s-sünen ve’l-icmâʿ ve’l- ihtilâf. thk. Yâsir b. Kemâl vd. Mısır: Dârü’l-Felâh, 2. Basım, 1431/2010.
20. İbnü’l-Münzir, Ebû Bekr Muhammed b. İbrâhîm b. el-Münzir en-Nîsâbûrî. Kitâbü tefsîri’l-kur’ân. thk. Saʿd b. Muhammed es-Saʿd. 2 Cilt. Medine: Dârü’l-Meʾâsir, 1. Basım, 1423/2002.
21. İyibil, Çağlanur. Ehl-i Rey’in Muhaddisleri. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
22. Kevserî, Muhammed Zâhid b. el-Hasen, Te’nîbu’l- Hatîb alâ mâ Sâkahü fi Tercemet-i Ebî Hanîfe mine’l Ekâzîb, Kâhire: Matbaatu’l-Envâr, 1410.
23. Küçük, Şule. Ukaylî’nin Kitâbü’d-Duʿafâʾi’l-Kebîr’i ve Cerh Taʿdîl Metodu. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2002.
24. Mansûrî, Ebü’t-Tayyib Nâyif b. Salâh b. Ali. İrşâdu’l-kâdî ve’d-dânî ilâ tercemeti şuyûhi’t-Taberânî. thk. Ebü’l-Hasen Mustafa b. İsmâil es-Süleymânî el-Meʾribî. Riyad: Dârü’l-Kiyân, Mektebetü İbn Teymiyye, ts.
25. Mizzî, Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdirrahmân b. Yûsuf. Tehzîbü’l-kemâl fî esmâʾi’r-ricâl. thk. Beşşâr Avvâd Maʿrûf. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 1400-1413/1980-1992.
26. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî en-Nîsâbûrî. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Kahire: Matbaatü Îsâ el-Bâbî el-Halebî ve Şürekâh, 1374.
27. Öğüt, Salim. “Ehl-i Hadis”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 12 Mart 2026.
28. Özdirek, Recep, Çavuşoğlu, Ali Hakan. “Süfyân es-Sevrî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 12 Mart 2026.
29. Özşenel, Mehmet. Sünnet ve Hadisi Değerlendirme ve Anlamada Ehl-i Rey-Ehl-i Hadis Yaklaşımları ve İmam Şeybanî. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1999.
30. Öztoprak, Mustafa. Müspet ve Menfi İddia Değerlendirilmeleri ile Ebû Hanîfe. Ankara: Gece Kitaplığı, 1. Basım, 2017.
31. Öztoprak, Mustafa. Târihu Bağdâd’da Ebû Hanîfe İle İlgili Rivayetlerin Değerlendirilmesi. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
32. Şahyar, Ataullah. "İbn Ebi Şeybe`nin Ebu Hanife`ye İtirazları" İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı, Doktora Tezi, 2002.
33. Taberânî, Ebü’l-Kāsım Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb. el-Muʿcemü’s-sağîr. thk. Muhammed Şekûr Mahmûd el-Hâc Emrîr. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, Dârü Ammâr, 1. Basım, 1405/1985.
34. Ukaylî, Ebû Caʿfer Muhammed b. Amr b. Mûsâ b. Hammâd. ed-Duʿafâʾü’l-kebîr. nşr. Abdülmuʿtî Emîn Kalʿacî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Mektebeti’l-İlmiyye, 1. Basım, 1404.
35. Ünal, İsmail Hakkı. İmam Ebu Hanife’nin Hadis Anlayışı ve Hanefi Mezhebinin Hadis Metodu Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2001.
36. Vâdiʿî, Ebû Abdirrahman Mukbil b. Hâdî b. Mukbil el-Hemdânî. Neşru’s-sahîfe fî zikri’s-sahîh min akvâli eʾimmeti’l- cerh ve’t-taʿdîl fî ebî hanîfe. Kahire: Dârü’l-Haremeyn, ts.
37. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman. Mîzânü’l-iʿtidâl fî nakdi’r-ricâl. thk. Alî Muhammed el-Becâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, 1. Basım, 1382/1963.
38. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ. nşr. Hüseyin Esed, Şuayb el-Arnaût vd. 23 Cilt. b.y.: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1405/1985.
39. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman. Târîhu’l-islâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-aʿlâm. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmürî. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 2. Basım, 1413/1993.
40. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Tezkiretü’l-huffâz. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1419/1998.