Değişen Demiryolu Seyahatinde Kaybolan İmgeler: Toros Ekspresi İstasyonları

Öz

Bu çalışma, Konya-Adana demiryolu hattında yer alan Toros Ekspresi istasyonlarını tarihsel bir perspektif içerisinde mimari ve mekânsal açıdan incelemektedir. Teknolojik gelişmeler, ulaşım araçları ve sistematik dönüşümler sonucunda mekânlar; kimlik, bağlam ve tarihsellikten uzaklaşarak yüzeysel imgeler hâline gelmektedir. Artan hızla birlikte mekânlar, kullanıcılar tarafından algılanamadan geride bırakılmakta; yeni ulaşım ağları ise kent merkezlerinden uzak bölgelerden geçerek birey-mekân ilişkisini dönüştürmektedir. Çalışmada görsel analiz ve kesitsel araştırma yöntemleri kullanılarak Toros Ekspresi ile yapılan yolculuklardan elde edilen veriler değerlendirilmiştir. Bu analiz, istasyonların mimari ve mekânsal özelliklerinin günümüz kullanıcıları tarafından yeterince algılanamadığını ortaya koyarken, tarihsel yapıların çağdaş bağlamda yeniden işlevlendirilmesi gerekliliğini de ortaya çıkarmaktadır. Bu bağlamda ‘adaptive re-use’ (yeniden işlevlendirme) yaklaşımı, istasyon yapılarını özgün mimari niteliklerini koruyarak kent yaşamına yeniden kazandırma potansiyeli taşımaktadır. Yeniden kullanım önerileri, hattın tarihsel ve fiziksel bütünlüğünü koruyacak şekilde kurgulanmalı; bu süreçte hem koruma ilkeleri hem de çağdaş kent gereksinimleri göz önünde bulundurulmalıdır. Çalışma, insan-mekân etkileşiminin günümüz koşullarına uygun biçimde yeniden tanımlanmasının ve bu bağlamda tarihi istasyonların kullanıcılar için daha anlamlı mekânlara dönüştürülmesinin gerekliliğini vurgulamaktadır. Bu yaklaşımla mekânların kültürel miras değeri korunurken toplumsal bellekteki yerini de güçlendirmeyi hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tren istasyonu
• Toros Ekspresi
• Seyahat kültürü
• Seyahat
• Değişim

Disappearing Images in Changing Railway Travel: Toros Express Stations

Abstract

This study analyses the Toros Express stations on the Konya-Adana railway line from an architectural and spatial perspective. As a result of technological developments, means of transport and systematic transformations, spaces become superficial images by moving away from identity, context and historicity. With increasing speed, spaces are left behind before they can be perceived by users; new transport networks transform the relationship between the individual and space, passing through regions far from city centres. This study employs visual analysis and cross-sectional research methods to evaluate data gathered during journey on the Toros Express. While this analysis shows that the architectural and spatial features of the stations are not sufficiently perceived by today's users, it also highlights the need to re-functionalise historic buildings in a contemporary context. In this context, the 'adaptive re-use' approach has the potential to reintegrate the station buildings into urban life by preserving their original architectural qualities. Re-use proposals should be designed to maintain the historical and physical integrity of the line, considering both conservation principles and contemporary urban needs. The study emphasises the need to redefine the interaction between people and space according to today's conditions and, in this context, to transform historic stations into more meaningful spaces for users. This approach aims to preserve the heritage value of the spaces while strengthening their place in the social memory.

Keywords

• Train station
• Toros Express
• Travel culture
• Travel
• change.

Kaynakça

1. Arar, M. B. (2020). Niğde tren garları. T.C. Niğde Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü.
2. Aydemir, C. (1993). Türkiye'de Cumhuriyet Dönemi demiryolu ulaşımı ve bu konuda izlenen politikalar. (Yayın No. 26202) [Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi]. Proquest Veri Tabanı.
3. Aydemir, Ş. S. (1992). Tek adam, (3. Cilt). Remzi Kitabevi.
4. Aydın, S. (2017). "Umran Yolu" demiryollarının gelişimi ve Türkiye demiryolları. T. Bora (Ed.) içinde, Tren bir hayattır (ss. 11–120). İletişim Yayınları.
5. Ayparçası, M. R. (2019). Kentsel Simge Olarak Gar Binalarını Strüktür- Form İlişkisinin İncelenmesi. (Yayın No. 597229) [Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
6. Benlioğlu, H. (2014). Türkiye'de 1950- 1960 yılları arası demiryolları politikaları. (Yayın No. 384577) [Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
7. Bozkurt, T. (t.y.). İstasyon binası (Eski gar). [Konya Ansiklopedisi]. 15 Ekim 2024 tarihinde https://www.konyapedia.com/makale/2731/istasyon-binasi-eski-gar adresinden alındı.
8. Cvetkovic-Vega, Maguiña, J. L., Soto, A., Lama-Valdivia, J., & López, L. E. (2021). Cross- Sectional Studies: Estudios transversales. Revista De La Facultad De Medicina Humana Facultad de Medicina Humana, 21(1), 179–185. https://doi.org/10.25176/RFMH.v21i1.3069

9. Çelebi, E. (2020, 8 Ekim). Ereğli'ye bağlı Çakmak Köyü ve Tarihi. https://sinirlarolmadan.blogspot.com/2020/10/eregliye-bagl-cakmak-koyu-ve-tarihi.html
10. Çerkez, M. ve Arar, M. B. (2020). Bağdat demiryollarının Akdeniz'e açılan kapısı: "Ulukışla Çiftehan Tren Garı". Asos Journal, 8(102), 7–36. http://dx.doi.org/10.29228/ASOS.41657
11. Conejos, S., Langston, C., & Smith, J. (2012). Designing for future building: adaptive reuse as a strategy for carbon neutral cities. The International Journal of Climate Change Impacts and Responses, 3(2), 33–52. https://doi.org/10.18848/1835-7156/CGP/v03i02/37103
12. Davies, R. B. (1994). From Cross-Sectional to Longitudinal Analysis. A. Dale, & R. B. Davies (Ed.) içinde, Analyzing Social and Political Change A Casebook of Methods (ss. 20–40). Sage Publications Ltd. https://doi.org/10.4135/9781849208611.n2
13. DHA. (2022, 18 Ağustos). Haydarpaşa Garı'nın son hali. https://www.ntv.com.tr/galeri/turkiye/haydarpasa-garinin-son hali,GmMgiDJsD0WYPhFEWtKhMw/8_eIqI_bpkGigfBIqF5zjw
14. Döngez, N., Manisa, K., & Başdoğan, S. (2021). Tendency to circular economy. Enquiry the Arcc Journal for Architectural Research, 18(2), 73–93. https://doi.org/10.17831/enqarcc.v18i2.1089
15. Erdoğan, T. (1999). Demiryollarının globalleşmesi (19. y.y.'dan günümüze). (Yayın No. 87094) [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
16. Erkan, Y. K. (2007). Anadolu demiryolu çevresinde gelişen mimari ve korunması. (Yayın No. 223662) [Doktora Tezi, İstanbul Teknik Üniveritesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
17. Erkan, Y. K. (2013). Haydarpaşa Tren Garı; bugün, dün ve yarın (1) kentin bedeninde bir yara (2). Metu Journal of the Faculty of Architecture, 30(1), 99–116. https://doi.org/10.4305/metu.jfa.2013.1.6
18. Gogola, M., Sitanyiova, D., & UNIZA. (2020). Good practice research documentation. Interreg Central Europe. https://programme2014-20.interreg-central.eu/Content.Node/D.T2.4.1-Good-practice-collection-unused-railway-infrastruct.pdf
19. Google. (t.y.). Konya-Adana [Google Haritalar]. 13 Haziran 2025 tarihinde https://www.google.com/maps/@37.4173805,32.5924034,8z?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDYxMC4xIKXMDSoASAFQAw%3D%3D adresinden alındı.
20. Groat, L. (2023). Case Studies and Combined Strategies. L. N. Groat, & D. Wang (Ed.) içinde, Architectural Research Methods (415–452). Hoboken, John Wiley & Sons, Inc.
21. Kandemir, Ö. ve Kasap, T. L. (2017). Mekân Tasarımında Değişen Ölçek Anlayışı ve Yok-Yerler ile İlişkisi. Anadolu Üniversitesi Sanat & Tasarım Dergisi, 7(2), 50–67. https://doi.org/10.20488/www-std-anadolu-edu-tr.393517
22. Karasakaloğlu, D. ve Zengel, R. (2012). Yok- Mekânlar olarak temalı otellerde kaybolma algısı üzerine bir inceleme. Anatolia: Turizm Araştırmaları Dergisi, 23(1), 86–98.
23. Kösebay Erkan, Y. (2023). Haydarpaşa- Sirkeci Garları. K. Varol (Ed.), Memleket garları içinde (11–36). İletişim Yayınları.
24. Krause, V. F. (2024, 15 Ocak). Attendorn: Bürgerhaus eröffnet - so läuft der Betrieb ab . https://www.wp.de/staedte/kreis-olpe/article241405810/Buergerhaus-in-Attendorn-eroeffnet-das-muessen-Mieter-wissen.html
25. Lynch, K. (1990). The Image of the City. The MIT Press.
26. Özkaynak, M. ve Korkmaz, Y. (2019). Kimlik ve dönüşümün izlerini gar binaları üzerinden saptamak: Konya gar binaları. H. Doygun, A. Güneş Gölbey, N. Erdoğan (Ed.) içinde, Uluslararası Tasarım ve Mühendislik Sempozyumu (ss. 216–224).
27. Özyiğit, H. (2017). Zamanın tanıkları: Bozkurt ve Çardak Tren İstasyonları. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14(39), 379–407.
28. Özyüksel, M. (1988). Osmanlı- Alman ilişkilerinin gelişim sürecinde Anadolu- Bağdat demiryolları. Arba Yayınları.
29. Özyüksel, M. (1999). Anadolu ve Bağdat demiryolları. G. Eren (Ed.) içinde, Osmanlı Ansiklopedisi (3. Cilt). Yeni Türkiye Yayınları.
30. Papa, D., & Kavaja, D. (2019). Conservation of soviet architecture heritage in albania. the survey of kashar radio station. Interdisciplinary Journal of Research and Development, 6(2), 146–161. https://doi.org/10.56345/ijrdv6n210
31. Perez, J. A. (2018). South Madrid and High Speed. An example of symbiosis. 360. revista de alta Velocidad, (6), 99–136.
32. Sakarya, G., Ulukan, B. ve Arı, M. (2024, 15 Aralık). Milyonlarca yolcunun başkentteki durağı: Tarihi Ankara Garı [Trt Haber]. https://www.trthaber.com/haber/yasam/milyonlarca-yolcunun-baskentteki-duragi-tarihi-ankara-gari-451681.html
33. Salt Araştırma. (2019, 7 Mayıs). Fotoğraflarla Yeni Ankara Garı [Fotoğraf]. Salt Araştırma. https://archives.saltresearch.org/bitstream/123456789/195591/28/ABK002027.jpg
34. Schivelbusch, W. (2022). Demiryolu seyahatinin tarihi 19. yüzyılda mekân ve zamanın sanayileşmesi. Kırmızı Kedi Yayınevi.
35. Sözen, M. ve Tapan, M. (1973). 50 Yılın Türk mimarisi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
36. Şahin, C. (2021). Osmanlı İmparatorluğu'ndan Türkiye Cumhuriyeti'ne demiryolları ve petrol ilişkisi özelinde Amerikan sermayesi (1830- 1938). (Yayın No. 701488) [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
37. Şenyiğit, Ö. ve Erten, E. (2011). Adana- Mersin Demiryolu Hattı Üzerindeki İstasyon Binalarının Tarihi ve Mimari Analizi. Çukurova Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Dergisi, 26(1), 39–55.
38. T.C. Çumra Kaymakamlığı. (t.y.). Tarihi İstasyon Binası [Fotoğraf]. cumra.gov.tr. 2 Kasım 2024 tarihinde http://www.cumra.gov.tr/tarihi-istasyon-binasi adresinden alındı.
39. Tarihi İstanbul. (2018, 30 Haziran). Haydarpaşa Garı. [Fotoğraf]. tarihi.ist. https://www.tarihi.ist/wp-content/uploads/2018/06/haydarpasa-gari-26.jpg
40. TCDD. (2021 7 Haziran). Kullanımdaki Konya Tren İstasyonu giriş cephesi. [Fotoğraf]. TCDD. https://static.tcdd.gov.tr/webfiles/georesim/2021/06/07/20210607103203-ac3e084b.jpg
41. TCDD. (2021, 9 Temmuz). Sudurağı İstasyonu peron cephesi. [Fotoğraf]. TCDD. https://static.tcdd.gov.tr/webfiles/georesim/2021/07/09/20210709133651-59889d11.jpg
42. TCDD. (2021, 5 Mayıs). Ereğli İstasyonu peron cephesi. [Fotoğraf]. TCDD. https://static.tcdd.gov.tr/webfiles/georesim/2021/05/05/20210505133231-fe13a023.jpg
43. TCDD. (2021, 13 Temmuz). Ulukışla İstasyonu peron cephesi. [Fotoğraf]. TCDD. https://static.tcdd.gov.tr/webfiles/georesim/2021/07/13/20210713080242-37b45500.jpg
44. TCDD. (2021, 3 Haziran). Hacıkırı İstasyonu peron cephesi. [Fotoğraf]. TCDD. https://static.tcdd.gov.tr/webfiles/georesim/2021/06/03/20210603113257-97f8b2eb.jpg
45. TCDD. (2021, 8 Haziran). Karaisalibucağı İstasyonu peron cephesi. [Fotoğraf]. TCDD. https://static.tcdd.gov.tr/webfiles/georesim/2021/06/08/20210608083659-d3d9c30b.jpg
46. TCDD. (2021, 21 Mayıs). Durak İstasyonu peron cephesi [Fotoğraf]. TCDD. https://static.tcdd.gov.tr/webfiles/georesim/2021/05/21/20210521144609-64dcc741.jpg
47. TCDD Taşımacılık A. Ş. Genel Müdürlüğü. (2021). TCDD Taşımacılık A. Ş. 2021 İstatistikleri. Ankara: TCDD Taşımacılık A. Ş. Genel Müdürlüğü. https://adminapi.tcddtasimacilik.gov.tr/files/pdfs/TCDD-Tasimacilik-2021-istatistikleri.pdf
48. Vikipedi. (2007, 10 Nisan). Alsancak train station. [Fotoğraf]. wikipedia.org. https://tr.m.wikipedia.org/wiki/Dosya:Alsancak_train_station_izmir.jpg
49. Vikipedi. (2024, 13 Kasım). Belemedik Tren İstasyonu. Vikipedi. https://tr.wikipedia.org: https://tr.wikipedia.org/wiki/a_Tren_%C4%B0stasyonu
50. Vikipedi. (2008, 5 Aralık). Exterior of old Atocha station. [Fotoğraf]. wikipedia.org. https://en.wikipedia.org/wiki/Madrid_Atocha_railway_station#/media/File:Atocha.jpg
51. Vikipedi. (2008, 13 Aralık). Interior plaza in old Atocha station. [Fotoğraf]. wikipedia.org. https://en.wikipedia.org/wiki/Madrid_Atocha_railway_station#/media/File:Invernadero_de_Atocha,_Madrid_-_view_2.JPG
52. Visit İzmir. (t.y.). Alsancak Historical Train Station. [Fotoğraf]. visitizmir.org: 13 Aralık 2024 tarihinde https://www.visitizmir.org/tr/Destinasyon/9377#gallery-13 adresinden alındı.
53. Yöney, N. B. ve Altan, T. E. (2023). Başkentin giriş kapısı: Ankara Tren Garı. Arredamento Mimarlık, (360), 44–49.