Kültürel Miras Alanlarının Çözümlenmesinde Sinemanın Bir Araç Olarak Rolü: Cankurtaran Semti İçin Bir Deneme

Öz

Miras alanları, üst üste çakışan katmanlarıyla geçmişi anlamamıza yardımcı olan kent parçalarıdır. Ancak bu alanların dönüşümü, birikmiş bilginin çoğu zaman yeterince sorgulanmadan yok olmasına yol açar. Mekânda zamanın izleri her zaman doğrudan takip edilemese de sinema gibi araçlar, hafızayı canlı tutarak bu alanlarla kurulan bağı sürdürmeye katkı sağlar. Filmler, hikâyelerini aktarırken mekânları, gündelik yaşam pratiklerini ve toplumsal ilişkileri görsel olarak kaydeder; senaryolar ise farklı toplumsal kesimlerin yaşadıkları dönemde çevreyle kurdukları ilişkiler ve bu çevreye yönelik algıları hakkında ipuçları sunar. Böylelikle filmler; kentle ilgili sahip olduğumuz bilgiye derinlik katar. Bu makale, sinemanın kültürel miras alanlarının çözümlenmesinde bir kaynak olarak kullanılabilirliğini, İstanbul Tarihî Yarımadası’nda yer alan Cankurtaran Mahallesi örneği üzerinden incelemektedir. 1960-1985 yılları arasında Cankurtaran’da çekilen filmler taranmış; mekânsal analiz yapılmasına olanak sağlayan 11 film seçilerek içerik analizi yöntemiyle değerlendirilmiştir. Filmlerde yer alan fiziksel çevre özellikleri, konut dokusuna ilişkin detaylar ve mekân kullanım biçimleri incelenerek elde edilen bulgular günümüz durumu ile karşılaştırılmıştır. Bulgular, kurmaca filmlerin tarihî çevrenin geçmişteki dokusunu, toplumsal ilişkileri ve mekânsal algıları görsel veriler aracılığıyla aktarma konusunda önemli bir potansiyele sahip olduğunu göstermektedir. Bu nedenle sinema, tarihî çevrelerdeki değişimi anlamak ve kültürel miras çalışmalarına katkı sağlamak açısından önemli bir araç olarak değerlendirilebilir.

Anahtar Kelimeler

• İstanbul
• Sinema
• Kültürel miras
• Cankurtaran
• Koruma

The Role of Cinema as a Tool in the Analysis of Cultural Heritage Sites: A Case Study on the Cankurtaran District

Öz

Heritage sites are urban fragments whose overlapping layers help us understand the past. However, their transformation often leads to the loss of accumulated knowledge without sufficient questioning. Although traces of time cannot always be observed in space, tools such as cinema help sustain memory and maintain connections with these sites. While telling their stories, films visually record spaces, everyday practices, and social relations; screenplays provide insights into how different social groups relate to and perceive their environment in their time. Thus, films add depth to our knowledge of the city. This article examines the potential of cinema as a resource for analyzing cultural heritage sites through the case of Cankurtaran Neighborhood in Istanbul’s Historic Peninsula. Films shot in Cankurtaran between 1960 and 1985 were reviewed, and 11 films suitable for spatial analysis were selected and analyzed using content analysis. Physical characteristics, residential patterns, and spatial uses were examined and compared with the present-day condition. The findings indicate that fiction films have significant potential to convey past urban fabric, social relations, and spatial perceptions of historic environments through visual data. Therefore, cinema can be considered an important tool for understanding change in historic environments and contributing to cultural heritage studies.

Anahtar Kelimeler

• Istanbul
• Cinema
• Cultural heritage
• Cankurtaran
• Conservation

Kaynakça

1. Adiloğlu, F. (2005). Sinemada mimari açılımlar: Halit Refiğ filmleri. Es Yayınları.
2. Adiloğlu, F. (2005). Sinemada mimari açılımlar: Halit Refiğ filmleri. Es Yayınları.
3. Ahunbay, Z. (2020). Tarihî çevre koruma ve restorasyon. YEM Yayın.
4. Ahunbay, Z. (2020). Tarihî çevre koruma ve restorasyon. YEM Yayın.
5. Balcı, Ş. (2016). Türk sinemasında kent ve kentleşme bağlamında İstanbul (Yayın No. 440923) [Doktora tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
6. Balcı, Ş. (2021). Türk sinemasında aidiyetsizliğin mekânı: Kayıplar ve ölüler kenti İstanbul. Phoenix Yayınevi.
7. Başaran, T. (Yönetmen). (1969). Acı ile karışık [Film]. Arzu Film.
8. Benevolo, L. (1995). Avrupa tarihinde kentler (N. Nirven, çev.). Afa Yayınevi. (Orijinal eserin yayım tarihi 1993)

9. Bozkuş, M. (Yönetmen). (1969). Ağlama değmez hayat [Film]. Erler Film.
10. Bulunmaz, B. ve Osmanoğlu, Ö. (2016). Yeşilçam sinemasında İstanbul. İBB Kültür A.Ş. Yayınları.
11. Candan, A. B. ve Kolluoğlu, B. (2008). Emerging spaces of neoliberalism: A gated town and a public housing project in İstanbul. New Perspectives on Turkey, (39), 5-46. https://doi.org/10.1017/S0896634600005057
12. Coşkun, B. S. (2012). İstanbul’daki anıtsal yapıların Cumhuriyet dönemindeki koruma ve onarım süreçleri üzerine bir araştırma (Yayın No. 328504) [Doktora tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
13. Çelik, M. F. (2017). Türk sinemasında iç göç filmlerinde birey ve mekân algısı (1960-2009) (Yayın No. 490566) [Doktora tezi, Işık Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
14. Dinçer, İ. (2013). Kentleri dönüştürürken korumayı ve yenilemeyi birlikte düşünmek: ‘Tarihi kentsel peyzaj’ kavramının sunduğu olanaklar. ICONARP International Journal of Architecture and Planning, 1(1), 22-43. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iconarp/article/104007
15. Dinler, M. (Yönetmen). (1970). Ah Müjgân ah [Film]. Er Film.
16. Dönmez-Colin, G. (2008). Turkish cinema: Identity, distance and belonging. Reaktion Books.
17. Duruel Erkılıç, S. (2012). Türk sinemasında tarih ve bellek. De Ki Yayınları.
18. Epli İşler, N. (2010). İstanbul’un 1950 sonrası göç ile değişen kent ve mimari dokusunun sinemadaki temsili (Yayın No. 328504) [Yüksek Lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
19. Erakalın, Ü. (Yönetmen). (1973). Dikiz aynası [Film]. Karagöz Film.
20. Erder, C. (2022). Tarihi çevre algısı. YEM Yayın.
21. Erksan, M. (Yönetmen). (1961). Mahalle arkadaşları [Film]. Ergenekon Film.
22. Farinella, R. (2017). Conservation of historical districts and revitalisation of the city. K. Jain (Ed.), Conserving architecture (pp. 102-123). AADI Centre.
23. Feilden, M. B. (2003). Conservation of historic buildings. Architectural Press.
24. Gökmen, M. (1989). Başlangıçtan 1950'ye kadar Türk sinema tarihi ve eski İstanbul sinemaları. Denetim Ajans Basımevi.
25. Göreç, E. (Yönetmen). (1964). Karanlıkta uyananlar [Film]. Filmo Ltd.
26. Güler, A. (1965). Ara Güler’in gözünden İstanbul [Fotoğraf]. https://araguler.net/tr/istanbulphotos.html adresinden alındı.
27. Günay, Z. (2010). Neoliberal kentleşme dinamikleri çerçevesinde tarihi çevrenin sürdürülebilirliği: Sürdürülebilir kentsel koruma modeli (Yayın No. 315380) [Doktora tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
28. Gürses Söğüt, S. (2019). 1912 İshakpaşa yangını ve Ayasofya çevresinin yeniden düzenlenmesi. METU Journal of the Faculty of Architecture, 36(1), 251-280. http://dx.doi.org/10.4305/metu.jfa.2019.1.3
29. Güzey, Ö. (2012). Türkiye'de kentsel dönüşüm uygulamaları: Neo-liberal kent politikaları, yeni kentsel aktörler ve gecekondu alanları. İdealkent, 3(7), 64-83. https://dergipark.org.tr/tr/pub/idealkent/article/417170
30. Harvey, D. (2001). Heritage pasts and heritage presents: Temporality, meaning and the scope of heritage studies. International Journal of Heritage Studies, 7(4), 319-338.
31. ICOMOS. (1964). International charter for the conservation and restoration of monuments and sites (The Venice Charter). https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_en0243704001536681730.pdf
32. ICOMOS. (1975). The Declaration of Amsterdam. https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_en0458431001536681780.pdf
33. ICOMOS. (1987). Charter for the conservation of historic towns and urban areas (Washington Charter). https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_en0627717001536681570.pdf
34. ICOMOS. (1994). The Nara document on authenticity. https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_en0756809001536913861.pdf
35. ICOMOS (2008). The Québec declaration on the preservation of the spirit of place (Québec Declaration). https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_en0931825001587380615.pdf
36. International Congress of Architects and Technicians of Historic Monuments. (1931). Athens Charter for the Restoration of Historic Monuments (Carta del Restauro).
37. İnanoğlu, T. (Yönetmen). (1965). Yankesicinin aşkı [Film]. Erler Film.
38. İnanoğlu, T. (Yönetmen). (1967). Bekar odası [Film]. Erler Film.
39. İnanoğlu, T. (Yönetmen). (1967). Ringo Kazım [Film]. Erler Film.
40. İnanoğlu, T. (Yönetmen). (1969). Yumurcak [Film]. Erler Film.
41. İstanbul Büyükşehir Belediyesi. (2021). Dünya sinemasında İstanbul. İBB Kültür A.Ş. Yayınları.
42. İstanbul Büyükşehir Belediyesi. (2023). Türk sinemasında İstanbul. İBB Kültür A.Ş. Yayınları.
43. İstanbul Tarihî Alanları Alan Başkanlığı. (2018). İstanbul Tarihî Yarımada Yönetim Planı. İstanbul Tarihî Alanları Alan Başkanlığı Yayını. http://www.alanbaskanligi.gov.tr/tya/samples/magazine/slider.html adresinden alındı.
44. Kır, S. (2010). İstanbul’un 100 filmi. İBB Kültür A.Ş. Yayınları.
45. Krippendorff, K. (2013). Content analysis: An introduction to its methodology (3 bs.). SAGE Publications.
46. Kuban, D. (2000). Tarihi çevre korumanın mimarlık boyutu. YEM yayınları.
47. Meydan, Ö. (2013). Tarihi kentsel mekân-turizm ve konut kullanımı (Yayın No. 329643) [Yüksek lisans tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
48. Mohammad Moradi, A., Mocabi, M. ve Faizi, M. (2012). Immunization and empowerment of the social structure of the historical context. Housing and Urban Development Research Center, 12(2), 119-139. https://civilica.com/doc/1048674/
49. Monaco, J. (2022). Bir film nasıl okunur? (T. Göbekçin, Çev.). Alfa Yayınları. (Orijinal eserin yayım tarihi 1977).
50. Onaran, A. Ş. (1994). Türk sineması (1. cilt). Kitle Yayınları.
51. Onaran, A. Ş. (1995). Türk sineması (2. cilt). Kitle Yayınları.
52. Ölçer Kanbur, E. (2023). Sinema ve mimarlık etkileşimi bağlamında Türk sinemasında İstanbul kent ölçeğinde değişen mekân kurguları (Yayın No. 811403) [Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
53. Özön, N. (1985). Sinema: Uygulayımı, sanatı, tarihi. Hil Yayınları.
54. Öztürk, M. (2007). Sine-masal kentler. Donkişot Yayınları.
55. Penz, F. (2009). Architecture in Jacques Tati's films (Sh. Jafari Nejad, Farsça Çev.). F. Penz, M. Thomas (Ed.), Cinema & Architecture (s. 69-74). Tahran Soroush Yayınları. (Orijinal eserin yayım tarihi 1997)
56. Pudovkin, V. I. (1996). Sinemanın temel ilkeleri (N. Özön, çev.). Bilgi Yayınları. (Orijinal eserin yayım tarihi 1926).
57. Rapoport, A. (1990). The meaning of the built environment: A nonverbal communication approach. University of Arizona Press.
58. Saydam, B. (2025). 1950-1975 yılları arasında Tarihi Yarımada’nın Türk filmlerinde modernleşme ve mahalle kültürü bağlamında temsil biçimleri. MSGSÜ Akademi Dergisi, (31-32), 231-250.
59. Seden, O. F. (Yönetmen). (1978). Yüz numaralı adam [Film]. Can Film.
60. Sönmez, S. ve Balcı Gülpınar, D. (2018). “Seni saraylarda yaşatacağım..” Türk sinemasında mahalle ve kentin dönüşümü (1960-1990). Sanat ve Tasarım Dergisi, 8(1), 186–206. https://doi.org/10.20488/sanattasarim.510546
61. Şahin, Ç. (2016). Neoliberal kent politikaları gereği ‘kentsel yenileme’ adı altında yok edilen tarih ve bu bağlamda Fener-Balat-Ayvansaray sürecinin değerlendirilmesi. Z. Ahunbay, İ. Dinçer, Ç. Şahin, (Ed.), Neoliberal Kent Politikaları ve Fener- Balata- Ayvansaray (s. 81-132). İş Bankası Yayınları.
62. Şumnu, U. (2023). Türk filmlerinde modern mimarlık, modern evler ve Muammer Karaca Evi. U. Şumnu (Ed.), Başrolde mimarlık içinde (s. 13-31). Everest Yayınları.
63. Tibet, K. (Yönetmen). (1985). Keriz [Film]. Erler Film.
64. Tuna, B. (2007). Kentsel sit alanlarının korunması ve koruma kültürü. Mimarist, 7(26), 62-64. https://www.mimarist.org/mimar-ist-sayi-26-kis-2007/
65. Uçar, A. K. (2019). Yoksulluk ve hayaller: Toplumsal atmosferin aktarıcısı olarak sinema (Yayın No. 562718) [Doktora tezi, Giresun Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
66. Ulusoy Binan, D. (2018). Tarihi ve mimari kültürel miras alanlarının sürdürülebilir korunması. Şehir & Toplum, 9, 23-32.
67. Ün, M. (Yönetmen). (1961). Avare Mustafa [Film]. Uğur Film.
68. Ünal, Z. G. (2023). Topyekûn savaştan melez tehditlere: Çatışma ortamlarında kültür varlıklarının korunması ve risk yönetimi. A. Aksoy, D. Ünsal, E. Omay Polat, G. Pulhan, İ. Dinçer, N. Zeren Gülersoy, T. Gül Köksal, Z. Ahunbay, Z. Enlil (Ed.), Kültürel miras yönetimi: Neden ve nasıl? Türkiye’den Deneyimler ve Tartışmalar (s. 45-66). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
69. Weismann, H. (2009). The city on the horizon (Sh. Jafari Nejad, Farsça Çev.). F. Penz ve M. Thomas (Ed.), Cinema & architecture (s. 25-38). Soroush Yayınları. (Orijinal eserin yayım tarihi 1997)
70. Zengin Çelik, H. ve Tezcan, S. (2017). Türk sinemasında göç temalı İstanbul filmleri üzerinden kentlerdeki mekânsal ve toplumsal değişimlerin incelenmesi. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(2), 619-636. https://doi.org/10.33905/bseusbed.354359