19. Yüzyıl Osmanlı Saray Saatlerinde Zamanın İkili Temsili: Çift Kadranlı Alaturca ve Alafranga Saatler

Zamanı ölçmeye yarayan alet olarak kurgulanan saatler, yüzyıllar boyu süren kültürlerarası etkileşim ve bilimsel ilerlemeleri yansıtan birer ayna olarak nitelendirilmektedir. Bu sebeple esasında bir ihtiyaçtan doğan saatler, işlevsel niteliklerinin ötesine geçerek, ait oldukları dönemin estetik anlayışını, teknik düzeyini ve toplumsal yapılarını yansıtan çok katmanlı, kültürel objelere dönüşmüştür. Bu çalışma, 19. yüzyıl Osmanlı saray saatlerinde gözlemlenen alaturka (ezânî/gurûbî) ve alafranga (vasatî) zaman sistemlerinin eşzamanlı kullanımını, tarihsel, teknik ve estetik boyutlarıyla incelemeyi amaçlamaktadır. Osmanlı toplumunda, güneşin batışına göre düzenlenen alaturka zaman anlayışı, Batı ile artan diplomatik, ticari ve teknolojik etkileşimler neticesinde yerini giderek sabit saat esasına dayalı alafranga sisteme bırakmaya başlamıştır. Ancak bu dönüşüm, ani bir kırılma yerine uzun süreli bir geçiş süreci şeklinde tezahür etmiş; bu süreçte her iki zaman sisteminin birlikte kullanıldığı “ikili zaman” pratiğini ortaya çıkarmıştır. Söz konusu ikili yapı, bir yandan geleneksel zaman anlayışının sürekliliğini korurken, diğer yandan Batı kaynaklı modern zaman ölçüm sistemlerinin benimsenmesini yansıtarak, gelenek ile yeniliğin mezc edildiği özgün bir saat sisteminin ortaya çıkmasına sebep olmuştur.

Clocks, conceived as instruments for measuring time, may be regarded as mirrors reflecting centuries of intercultural interaction and scientific advancement. For this reason, although originally emerging from a practical necessity, clocks have transcended their functional roles and evolved into multi-layered cultural objects that embody the aesthetic sensibilities, technical capabilities, and social structures of the periods to which they belong. This study aims to examine the simultaneous use of the alaturka (ezânî/gurûbî) and alafranga (vasatî) time systems observed in nineteenth-century Ottoman palace clocks, addressing their historical, technical, and aesthetic dimensions. Within Ottoman society, the alaturka conception of time—regulated according to sunset—gradually gave way to the alafranga system based on fixed-hour measurement, as a result of increasing diplomatic, commercial, and technological interactions with the West. However, this transformation did not occur as an abrupt rupture; rather, it manifested as a prolonged transitional process, during which the practice of “dual timekeeping,” in which both systems were employed concurrently, emerged. This dual structure, while preserving the continuity of the traditional conception of time, simultaneously reflects the adoption of Western-derived modern systems of time measurement, thereby giving rise to a distinctive timekeeping system in which tradition and innovation are synthesized.