DİL VE YAPI: OSMANLI-TÜRK MODERNLEŞME SÜRECİNDE DİLSEL DÖNÜŞÜMÜN YAPISAL DÖNÜŞÜME ETKİSİ

Cenk Reyhan

doi:10.56524/msydergi.1206333

TR

DİL VE YAPI: OSMANLI-TÜRK MODERNLEŞME SÜRECİNDE DİLSEL DÖNÜŞÜMÜN YAPISAL DÖNÜŞÜME ETKİSİ

Öz

Osmanlı-Türk modernleşme sürecinde modern bir dil ve terminoloji ve onunla içkin yeni bir yapı inşa edilmedi. Geleneksel meşrulaştırma söylemi Tanzimat Fermanı’ndan cumhuriyetin kuruluşuna değin, ekonomi-politik bilimin terminoloji ile ifade etmek gerekirse sürekli kendini “basit yeniden üretti”. Buna karşılık, Kuva-yı Milliye dönemi ve bu dönemde toplanan yerel ve ulusal ölçekli kongre belgelerindeki dil ve anlam yapılarının içerik analizi yapıldığında yeni bir dil ve yeni bir terminolojinin gelişmekte olduğu gözlemlenebilmektedir. 1921 Anayasası’nda Türk devriminin mantığı, “egemenlik bilâ kayd ü şart milletindir” ifadesi ile “dil”e geldi. Takip eden dönemde, bu yeni “dil” ve terminoloji ile ilintili yeni bir siyasal/kurumsal “yapı” inşası kaçınılmazdı. Bunun anlamı dilin, yine ekonomi-politik bilimden ödünç aldığımız tabirle, kendini “geniş yeniden üretmesi” suretiyle yeni bir rejimi inşa etmesidir. Osmanlı-Türk aydını söz konusu olduğunda, gerek dillerinin kendi dünyalarının sınırlarını oluşturması, gerekse yeni kelime ve terminoloji oluşturmaktaki çekingenlikleri, yeni bir “dil” ve onunla içkin “yapı”nın inşa edilmesindeki başarısızlıkları dikkkat çekicidir. Tüm geleneksel-yapısal tahakkümlere rağmen, yine de, “dil”sel ve bununla içkin bir şekilde “yapı”sal dönüşüm, yeni bir rejimin inşası ile sonuçlanan modernleşme sürecine karşılık gelmektedir. İncelemede, İmparatorluktan Cumhuriyete, Türkiye’de “dilsel dönüşüm”ün “yapısal dönüşüm”e etkisinin tarihsel süreçlerini izleyeceğiz.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Kaynakça Gazete, Dergi, Risale, Yazma Eser
“Cemiyyet-i İlmiyye-i Osmaniye’nin Nizamnamesidir”, Mecmua-i Fünun, 1 (1), Muharrem 1279/Temmuz 1862, s. 2-3. “Din ile Hükümet Ayrılırsa”, Sırat-ı Müstakim, S. 178, 19 Kanun-ı Sani 1327/1 Şubat 1912, s. 354.
“Dün Camilerde Hutbe Nasıl Okundu?: Cumhuriyete ve Millete Dua Edildi”, İkdam, 8 Mart 1340/8 Mart 1924, s. 1. Ahmet Saip, Rehnüma-i İnkılap, Mısır, 1318.
Ali Suavi, “Demokrasi, Hükümet-i Halk, Müsavat”, Ulum, S. 18, 29 Muharrem 1287/1 Mayıs 1870, s. 1083-1108.
Hakimiyet-i Milliye, Nr. 1060, 2 Mart 1924/25 Receb 1342, s. 1.
Lütfi Fikri, “Huzur-ı Hazret-i Hilafetpenahiye; Açık Arîza”, Tanin, Nr. 387, 10 Teşrin-i Sani 1923, s. 1.
Mehmet Akif, “Açık Mektup: Ebuzziya Tevfik Efendi’ye”, Sırat-ı Müstakim, 78 (1325/1910), s. 409-410.
Milli Egemenlik Belgeleri (2015), [Ankara], TBMM Basımevi, Yazıcı, Sefer (Der.), TBMM Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri Başkanlığı Yayınları, Çeviri Hizmetleri Bölümü.

Namık Kemal, “Tanzimat”, İbret, Nr. 46, 4 Ramazan 1289, s. 1-2. Namık Kemal, “Usul-ı Meşveret Mektupları I”, Hürriyet, Nr. 12, 27 Cemaziyelevvel 1285 (14 Eylül 1868).
Gazi Mustafa Kemal (Atatürk), Nutuk-Söylev, C. 1-2, (Söylevi Hazırlayanlar: İsmail Arar, Uluğ İğdemir, Sami N. Özerdim), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1989.
Reşat, “El Hakku Ya’lû Velâ Yu’lâ Aleyh” Hürriyet, Nr. 1, 1 Rebiülevvel 1285 (29 Haziran 1868), s. 1-4.
Şeyh Saffet Efendi “Ehli Bedr ve Kuvayı Milliye”, Hakimiyet-i Milliye, Nr. 1049, 12 Receb 1342/18 Şubat 1924, s. 3.
Şeyh Saffet Efendi “Türkler ve Kur’an-ı Kerim”, Hakimiyet-i Milliye, Nr. 1064, 6 Mart 1924/29 Receb 1342, s. 3. Şeyh Saffet Efendi, “İçtihat Kapıları”, Hakimiyet-i Milliye, Nr. 1061, 26 Receb 1342/3 Mart 1924, s. 3. s. 975-978.
Araştırma ve Tetkik Eser
Arslan, Hüsamettin (1995), “Pozitivizm: Bir Bilim İdeolojisinin Anatomisi”, Türk Aydını ve Kimlik Sorunu, Şen, Sabahattin (Der.), (İstanbul: Bağlam Yayınları): 541-583.
Bayraktar, Bayram (1996), “Günümüzde Yeniden Değerlendirilmesi Gereken Bir Düşünür: Prens Sabahaddin Bey”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, , S. 6, s. 51-61.
Berkes, Niyazi (2012), Türkiye’de Çağdaşlaşma, Kuyaş, Ahmet (Haz.), (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları).
Bora, Tanıl (2017), Cereyanlar: Türkiye’de Siyasî İdeolojiler, (İstanbul: İletişim Yayınları).
Emir Bi’l-Ma’ruf Nehiy Ani’l-Münker, Deringil, Selim (2007), Osmanlı İmparatorluğu’nda “Geleneğin İcadı” “Muhayyel Cemaat” (“Tasarlanmış Topluluk”), ve Pan- İslamizm”, II. Abdülhamit’ten Mustafa Kemal’e Devlet ve Millet, Ünivar, Kerem (Der.), (İstanbul: İletişim Yayınları): 19- 51.
Eagleton (1996), Terry, İdeoloji, (Çev. Muttalip Özcan), (İstanbul: Ayrıntı Yayınları).
Ege, Nevzat Nurettin (1997), Prens Sabahaddin Hayatı ve İlmi Müdafaaları, (İstanbul: Güneş Neşriyat).
Emiroğlu, Kudret ve Aydın, Suavi (2003), Antropoloji Sözlüğü, (Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları).
Evsile, Mehmet (2006), Açıklamalı Dizin, Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, I-III (Açıklamalı Dizin İle), (Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları): 498-555.
Ziya Gökalp(a), “İttihat ve Terakki Kongresi”, İslam Mecmuası, 27 Teşrinievvel 1332/8 Kasım 1916, S. 48
Ziya Gökalp(b), “İttihat ve Terakki Kongresi”, İslam Mecmuası, 17 Teşrinisani 1332/30 Kasım 1916, S. 49, s. 987-994.
Çağrıcı, Mustafa (1995), “474 TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, C. 11, s. 138-141.
Genç, Reşat (1998), Türkiye’de Lâikleştirme Yasaları, (Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları).
Hadot, Pierre (2011), Wittgenstein’ın “Tractatus Logico- Philosophicus”u Açısından Wittgenstein ve Dilin Sınırları, (Çeviren: Murat Erşen), (Ankara: Doğu Batı Yayınları).
Jameson, Fredric (2019), Dil Hapishanesi: Yapısalcılığın ve Rus Biçimciliğinin Eleştirel Öyküsü, (Çev. Mehmet H. Doğan, (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları).
Jameson, Fredric (1997), Marksizm ve Biçim: Yirminci Yüzyılda Diyalektik Yazın Kuramları, (Çev. Mehmet H. Doğan), (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları).
Kotlu, Emine (2007), Yapısalcı ve Post-Yapısalcı Sosyal Teoride Dil (Sosyal Teoride Bir Model Olarak Dil), Adnan Menderes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sosyoloji Anabilim Dalı, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi).
Kili, Suna ve Şeref Gözübüyük (2000), “Teşkilatı Esasiye Kanunu ve Değişiklikleri”, Türk Anayasa Metinleri (Sened-i İttifaktan Günümüze), (İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları): 120-141.
Lewis, Bernard (1993), Modern Türkiye’nin Doğuşu, (Çev. Metin Kıratlı), (Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları).
Mardin, Şerif (2019), Jön Türklerin Siyasî Fikirleri 1895-1908, (İstanbul: İletişim Yayınları).
Mardin, Şerif (1996), Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu, (Çev. Mümtaz’er Türköne, Fahri Unan, İrfan Erdoğdu), (İstanbul: İletişim Yayınları).
Marshall, Gordon (2005), Sosyoloji Sözlüğü, (Çev. Osman Akınhay, Derya Kömürcü), (Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları).
Nikitin, P. (1990), Ekonomi Politik, (Çev. Hamdi Konur), (Ankara: Sol Yayınları).
Özbudun, Ergun (2012), 1924 Anayasası, (İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları).
Petrosyan, Yuriy Aşatoviç (1974), Sovyet Gözüyle Jöntürkler, (Çev. Mazlum Beyhan, Ayşe Hacıhasanoğlu), (Ankara: Bilgi Yayınevi Yayınları).
Seyitdanlıoğlu, Mehmet (1996), “Maliye Nâzırı Cavit Bey ve Ûlum-ı İktisadiyye ve İctimâ’iyye Mecmuası’nın Mukaddime ve Programı”, Liberal Düşünce Dergisi, 1 (1), s. 120-123.
Sorokin, Pitirim Alexandrovitch (1994), Çağdaş Sosyoloji Kuramlar (Çev. M. Münir Reşit Öymen), C. 1, (Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları).
Stalin, Josef V. (2013), Marksizm ve Dil, (Çev. S. Nuhoğlu), (İstanbul: Evrensel Yayınları).
Sungu, İhsan (1999), “Tanzimat ve Yeni Osmanlılar”, Tanzimat, (İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları), C. 2, s. 777-857.
Tanör, Bülent (2008), Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri, (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları).
Titus, Charles H. (1931), “A Numenclature in Political Science”, American Political Science Review, 25 (1), s. 45-60.
Toprak, Zafer (2013), Türkiye’de Popülizm (1908-1923), (İstanbul: Doğan Kitap Yayınları).
Toynbee, Arnold J. (1998), 1920’lerde Türkiye Hilafet’in İlgası, (Çev. Hasan Aktaş), (İstanbul: Yöneliş Yayınları).
Tunaya, Tarık Zafer (1991), İslamcılık Akımı, (İstanbul: Simavi Yayınları).
Uçman, Abdullah (2003), “Mecmüa-i Fünûn”, Uygur, Mermi (1994), Dilin Gücü, (İstanbul: Kabalcı Yayınları).
Ülken, Hilmi Ziya (1992), Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi, (İstanbul: Ülken Yayınları).
Voloşinov, Valentin Nikolayeviç (2001), Marksizm ve Dil Felsefesi, (Çev. Mehmet Küçük), (İstanbul: Ayrıntı Yayınları).
Wittgenstein, Ludwig (2013), Tractatus Logico-Philosophicus, (Çev. Oruç Aruoba), (İstanbul: Metis Yayınları).
Yaguello, Marina (2001), “Fransızca Basıma Sunuş”, (Çev. Nilgün Tutal), Valentin Nikolayeviç Voloşinov, Marksizm ve Dil Felsefesi, (Çev. Mehmet Küçük), (İstanbul: Ayrıntı Yayınları): 30-42.
Yaran, Rahmi (1992), “Bid’at”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 6,(İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları): 129-131.
TBMM Zabıt Ceridesi, Resmi Ceride“Teşkilat-ı Esasiye Kanununun Bazı Mevaddının Tavzihan Tadiline Dair Kanun”, TBMM Zabıt Ceridesi, C. 3, Kanun No: 364, 29 Teşrinievvel 1339/29.10.1923, s. 80.
Resmi Ceride, 24 Rebiülevvel 1342/4 Kasım 1923, S. 40, s. 1.
“Türkiye Büyük Millet Meclisinin Hukuku Hâkimiyet ve Hükümraninin Mümessili Hakikisi Olduğuna Dair Heyeti Umumiye Kararı”, TBMM Zabıt Ceridesi, C. 24, Kanun No: 308, 18 Teşrinevvel 1338/18.10.1922, s. 314-315.
“Teşkilâtı Esasiye Kanunu Lâyihası ve Encümeni Mahsus Mazbatası”, TBMM Zabıt Ceridesi, C. 7, 20.01.1337, s. 321-339.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Kamu Yönetimi

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Cenk Reyhan ^*
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

22 Aralık 2022

Gönderilme Tarihi

17 Kasım 2022

Kabul Tarihi

19 Kasım 2022

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2022 Cilt: 17 Sayı: 38

DOI

https://doi.org/10.56524/msydergi.1206333

IZ

https://izlik.org/JA66NM45XF

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Reyhan, C. (2022). DİL VE YAPI: OSMANLI-TÜRK MODERNLEŞME SÜRECİNDE DİLSEL DÖNÜŞÜMÜN YAPISAL DÖNÜŞÜME ETKİSİ. Memleket Siyaset Yönetim, 17(38), 443-478. https://doi.org/10.56524/msydergi.1206333

AMA

1.Reyhan C. DİL VE YAPI: OSMANLI-TÜRK MODERNLEŞME SÜRECİNDE DİLSEL DÖNÜŞÜMÜN YAPISAL DÖNÜŞÜME ETKİSİ. Memleket Siyaset Yönetim. 2022;17(38):443-478. doi:10.56524/msydergi.1206333

Chicago

Reyhan, Cenk. 2022. “DİL VE YAPI: OSMANLI-TÜRK MODERNLEŞME SÜRECİNDE DİLSEL DÖNÜŞÜMÜN YAPISAL DÖNÜŞÜME ETKİSİ”. Memleket Siyaset Yönetim 17 (38): 443-78. https://doi.org/10.56524/msydergi.1206333.

EndNote

Reyhan C (01 Aralık 2022) DİL VE YAPI: OSMANLI-TÜRK MODERNLEŞME SÜRECİNDE DİLSEL DÖNÜŞÜMÜN YAPISAL DÖNÜŞÜME ETKİSİ. Memleket Siyaset Yönetim 17 38 443–478.

IEEE

[1]C. Reyhan, “DİL VE YAPI: OSMANLI-TÜRK MODERNLEŞME SÜRECİNDE DİLSEL DÖNÜŞÜMÜN YAPISAL DÖNÜŞÜME ETKİSİ”, Memleket Siyaset Yönetim, c. 17, sy 38, ss. 443–478, Ara. 2022, doi: 10.56524/msydergi.1206333.

ISNAD

Reyhan, Cenk. “DİL VE YAPI: OSMANLI-TÜRK MODERNLEŞME SÜRECİNDE DİLSEL DÖNÜŞÜMÜN YAPISAL DÖNÜŞÜME ETKİSİ”. Memleket Siyaset Yönetim 17/38 (01 Aralık 2022): 443-478. https://doi.org/10.56524/msydergi.1206333.

JAMA

1.Reyhan C. DİL VE YAPI: OSMANLI-TÜRK MODERNLEŞME SÜRECİNDE DİLSEL DÖNÜŞÜMÜN YAPISAL DÖNÜŞÜME ETKİSİ. Memleket Siyaset Yönetim. 2022;17:443–478.

MLA

Reyhan, Cenk. “DİL VE YAPI: OSMANLI-TÜRK MODERNLEŞME SÜRECİNDE DİLSEL DÖNÜŞÜMÜN YAPISAL DÖNÜŞÜME ETKİSİ”. Memleket Siyaset Yönetim, c. 17, sy 38, Aralık 2022, ss. 443-78, doi:10.56524/msydergi.1206333.

Vancouver

1.Cenk Reyhan. DİL VE YAPI: OSMANLI-TÜRK MODERNLEŞME SÜRECİNDE DİLSEL DÖNÜŞÜMÜN YAPISAL DÖNÜŞÜME ETKİSİ. Memleket Siyaset Yönetim. 01 Aralık 2022;17(38):443-78. doi:10.56524/msydergi.1206333

Cited By

CARTER V. FINDLEY VE BÂB-I ÂLİ (1789-1922): OSMANLI İMPARATORLUĞU’NDA BÜROKRATİK REFORM ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Memleket Siyaset Yönetim

https://doi.org/10.56524/msydergi.1447711

GARBİYATÇILIĞIN İKİ YÜZÜ: OSMANLI VE RUSYA İMPARATORLUKLARINDA MEDENİYET SÖYLEMİNİN KARŞILAŞTIRMALI ANALİZİ

Atatürk Yolu Dergisi

https://doi.org/10.46955/ankuayd.1856934