KAMU YARARI VE PLANLAMA İLİŞKİSİNİN DÖNÜŞÜMÜ: TARİHSEL ÇERÇEVE VE TÜRKİYE DENEYİMİ

Yıl 2025, Cilt: 20 Sayı: 45, 213 - 241, 22.12.2025

Meryem Çakır Kantarcıoğlu

https://doi.org/10.56524/msydergi.1743026

Öz

Bu çalışma, kamu yönetimi disiplini çerçevesinde kamu yararı ile planlama arasındaki ilişkinin tarihsel dönüşümünü incelemekte ve özellikle Türkiye’de kalkınma planları üzerinden bu ilişkinin yeniden biçimlenişine odaklanmaktadır. Yöntem olarak literatür taraması, arşiv araştırması ve kurumsal belgelerin metin analizi kullanılmıştır. İlk bölümde, kamu yararı kavramının Antik Yunan’dan günümüze geçirdiği düşünsel evrim ve neoliberal politikalarla uğradığı tahrifat ele alınmıştır. İkinci bölümde, planlama ile kamu yararı arasındaki teorik ilişki incelenmiştir. Son bölümde ise Türkiye örneği üzerinden kavramın daralıp piyasacı bir içeriğe büründüğü ortaya konmuştur. Çalışma, kamu yararının planlama belgelerinde biçimsel görünürlüğünü sürdürse de kamusal işlevini büyük ölçüde yitirdiği sonucuna varmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kamu Yararı , Planlama , Kalkınma Planları , Ortak İyi , Yeni Sağ

Etik Beyan

Etik Kurul İznine gerek olmayan çalışmadır.

Kaynakça

• Ağaoğlu, Ahmet (1933), Devlet ve Fert, (İstanbul: Sanayi-i Nefise Matbaası).
• Akbulut, Örsan Ö. (2002), "Türkiye'de Planlama Kültürü Üzerine Bir Deneme", Amme İdaresi Dergisi, 35(1), s. 29-54.
• Akbulut, Örsan Ö. (2005), Siyaset ve Yönetim İlişkisi, (Ankara: TODAİE Yayını).
• Akçay, Ümit (2007), Kapitalizmi Planlamak, (İstanbul: SAV Yayınları).
• Akdoğan, A. Argun (2006), "Stratejik Planlama Kavram ve Kuramı Üstüne Değerlendirmeler", Memleket Mevzuat, 2(17), s. 3-9.
• Akıllıoğlu, Tekin (1988), "Kamu Yararı Kavramı Üzerine Düşünceler", İdare Hukuku ve İlimleri Dergisi, 9(1-3), s. 11-22.
• Alexander, Ernest R. (1988), Approaches to Planning: Introducing Current Planning Theories, Concepts, and Issues, (New York: Gordon and Breach Science Publishers).
• Alexander, Ernest R. (2002, November), "The Public Interest in Planning: From Legitimation to Substantive Plan Evaluation", Planning Theory, 1(3), s. 226-249.
• Alexander, Ernest R. (2010), "Planning, Policy and the Public Interest: Planning Regimes and Planners’ Ethics and Practices", International Planning Studies, 15(2), s. 143-162.
• Aristoteles (2017), Politika, (Çev. Furkan Akderin), (İstanbul: Say Yayınları).
• Ayman Güler, Birgül (2005), Devlette Reform Yazıları, (Ankara: Paragraf Yayınları).
• Bankoğlu, H. Duygu (2025), Rusya'da ve Türkiye'de Planlamanın Yönü, (Ankara: İmge Kitabevi Yayınları).
• Başbakanlık DPT (1963), Kalkınma Planı (Birinci Beş Yıl) 1963-1967 (Ankara: Başbakanlık Devlet Matbaası).
• Başbakanlık DPT (1973). Yeni Strateji ve Kalkınma Planı- Üçüncü Beş Yıl 1973-1977, (Ankara: Başbakanlık Basımevi).
• Başbakanlık DPT (1979), Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı: 1973-1983, (Ankara: DPT Yayını).
• Başbakanlık DPT (1984), Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Planı: 1985-1989, (Ankara: DPT Yayını).
• Başbakanlık DPT (1989), Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Planı: 1990-1994, (Ankara: DPT Yayını).
• Başbakanlık DPT (1995), Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planı: 1996-2000, (Ankara: DPT Yayını).
• Başbakanlık DPT (2000), Uzun Vadeli Strateji ve Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı: 2001-2005, (Ankara: DPT Yayını).
• Başbakanlık DPT Müsteşarlığı, (1968), İkinci Beş Yıllık Kalkınma Planı 1968-1972, (Ankara: DPT Yayını).
• Boratav, Korkut (2005), Türkiye İktisat Tarihi: 1908-2002, (Ankara: İmge Kitabevi Yayınları).
• Boratav, Korkut (2006), Türkiye'de Devletçilik, (Ankara: İmge Kitabevi Yayınları).
• Bozeman, Barry (2007), Public Values and Public Interest: Counterbalancing Economic Individualism, (Washington D.C.: Georgetown University Press).
• C.H.F. (1931), 3. Büyük Kongre Zabıtları: 10-18 Mayıs 1931, (İstanbul: Devlet Matbaası).
• Campbell, Heather ve Robert Marshall (2002), "Utilitarianism’s Bad Breath? A Re-Evaluation of The Public Interest Justification for Planning", Planning Theory, 1(2), s. 163-187.
• Cooper, Terry L. (2001), "The Emergence of Administrative Ethics as a Field of Study in the United States", Terry L. Cooper (Ed.), Handbook of Administrative Ethics, (New York: Marcel Dekker): 1-36.
• Cumhurbaşkanlığı Arşivleri, KDB, 30/53/19, 13.07.1932.
• Cumhurbaşkanlığı SBB (2019), On Birinci Kalkınma Planı: 2019-2023, (Ankara: SBB Yayını).
• Cumhurbaşkanlığı SBB (2023), On İkinci Kalkınma Planı: 2024-2028, (Ankara: SBB Yayını).
• Dadashpoor, Hashem ve Ailin Sheydayi (2021), "Defining Public Interest in Planning: A Review", Journal of Planning Literature, 20(10), s. 1-19.
• Dik, Esra (2005), "Kamu Yararı Anlayışında Değişim Baskısı", Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2(4), s. 1-18.
• Dikmen, Ahmet Alpay (2017), Makine, İş, Kapitalizm ve İnsan, (İstanbul: NotaBene Yayınları).
• Dolma, Esra (2023, 12 02), "Maden Aramada Kamu Yararı Olur Mu?" Oksijen Gazetesi, https://gazeteoksijen.com/turkiye/maden-aramada-kamu-yarari-olur-mu-196050 (03.12.2025).
• Douglass, Bruce (1980), "The Common Good and the Public Interest", Political Theory, 8(1), s. 103-117.
• Duran, Lütfi (1977), İdare Hukuku Ders Notları, (İstanbul: İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları).
• Akdemir, Özer (2023, 18 09), " Söke Çavdar Mahallesinde Kömür Madeni İçin Kamulaştırma Kararına Karşı Dava Açıldı", Ekoloji Birliği, https://ekolojibirligi.org/soke-cavdar-mahallesinde-komur-madeni-icin kamulastirma-kararina-karsi-dava-acildi-ozer-akdemir/ (03.12.2025).
• Elcock, Howard (2011), "Citizenship and the Public Interest Throughout the Ages: Pointers to a New Politics?", Policy & Politics, 39(2), s. 187-202.
• Fine, Ben (2021), Sosyal Sermaye Sosyal Bilime Karşı. (Çev. Ayşegül Kars), (Ankara: Yordam Kitap).
• Fişek, Kurthan (2011), Yönetim, (Ankara: Kilit Yayınları).
• Grant, Jill (2005), "Rethinking The Public Interest as A Planning Concept", Plan Canada, 45(2), s. 48-50.
• Gun, John A. W. (1968), "Jeremy Bentham and the Public Interest", Canadian Journal of Political Science, 1(4), s. 398-413.
• Habermas, Jurgen (2003), Kamusallığın Yapısal Dönüşümü, (Çev. Tanıl Bora ve Mithat Sancar), (İstanbul: İletişim Yayınları).
• Hamilton, Alexander, James Madison ve John Jay (2021), Federalist Yazılar, (Çev. Necdet Umut Orcan ve Tolga Şirin), (İstanbul: Runik Kitap).
• Hayek, Friedrich A.von (1999), Kölelik Yolu, (Çev. Turhan Feyzioğlu ve Yıldıray Arsan), (Ankara: Liberte Yayınları).
• Hegel, George Wilhelm (2018), Felsefe Tarihi (Cilt 1), Ersin Vedat Elgür (Dü.), (Çev. Doğan Barış Kılınç), (İstanbul: Notabene Yayınları).
• Held, Virginia (1970), The Public Interest and Individual Interests, (New York: Basic Books Inc).
• Herring, E. Pendleton (1936), Public Administration and the Public Interest, (New York: McGraw-Hill Book Co. Inc).
• Heywood, Phil (1990), "Social Justice and Planning for the Public Interest", Urban Policy and Research, 8(2), s. 60-68.
• Hobsbawm, Eric (1996), Kısa 20. Yüzyıl: 1914-1991, (Çev. Yavuz Alogan), (İstanbul: Sarmal Yayınevi).
• Johnston, Jane (2017), "The public interest: A New Way of Thinking for Public Relations?", Public Relations Inquiry, 6(1), s. 5-22.
• Jordan, Sara Rene (2007), The Public Interest in Public Administration: An Investigation of the Communicative Foundations of the Public Interest Standard, (Texas: Texas A&M University, PhD Thesis).
• Kalkınma Bakanlığı, (2013), Onuncu Kalkınma Planı: 2014-2018, (Ankara: Kalkınma Bakanlığı Yayını).
• Kaymak, Muammer (2022), "Liberalizm ve Devlet: Teorik ve Tarihsel Bir İnceleme", Dinar, Gülenay Baş ve Durusoy, Serap (Der.), Devlet Kapitalizmi, (Ankara: Siyasal Kitabevi): 15-102.
• Keskinok, H. Çağatay (2022), "Kentsel Planlamada Kamu Yararı Üzerine Tartışma", İdealkent, 13(37), s. 1070-1081.
• Koçak, Süleyman Yaman ve Gülçin Yüksel. (2010), "Türk Kamu Yönetiminde Etik ve Kamu Görevlileri Etik Kurulu", Bilgi Sosyal Bilimler Dergisi(2), s. 73-96.
• Küçük, Yalçın (1975), Planlama, Kalkınma ve Türkiye, (Ankara: Tekin Yayınevi).
• Laclau, Ernesto ve Chantal Mouffe (2012), Hegemonya ve Siyasal Strateji, (Çev. Ahmet Kardam), (İstanbul: İletişim Yayınları).
• Lewis, Carol W. (2006), "In Pursuit of the Public Interest", Public Administration Review, 66(5), s. 694-701.
• Linden, Felipe Rafael (2023), "How ‘empty’ is the Signifier ‘the people’? Impasses of the Poststructuralist Approach in Ernesto Laclau’s Political Ontology", Journal of Political Ideologies, 30(2), s. 327-351.
• Lowri, Kem (1994), "The Legitimation of Planning", Planning Theory, 6(10-11), s. 99-109.
• Marks, Karl (1997), Yahudi Sorunu. (Çev. Muzaffer İlhan Erdost), (Ankara: Sol Yayınları).
• Mazza, Luigi (1990), "Planning as a Moral Craft", Planning Theory, 2(3), s. 47-50.
• McConnell, Grant (1967), Private Power and American Democracy, (New York: Alfred A. Knopf Inc.).
• Milli Birlik Komitesi Genel Kurul Toplantısı, Cilt: 1, Birleşim: 14, Oturum: 2, 29.09.1960.
• Milör, Vedat (2022), Devleti Geri Getirmek, (Çev. Feza Aygen), (İstanbul: İletişim Yayınları).
• Mises, Ludvig von (2010), Kadir-i Mutlak Devlet (Çev. Yusuf Şahin), (Ankara: Liberte Yayınları).
• Morgan, Douglas F. (2001), “The Public Interest”, Cooper, Terry L. (Der.), Handbook of Administrative Ethics, (New York: Marcel Dekker): 151-178.
• Nagy, Julia A. (2015), "Planning and the Public Interest. A Critical Review", Romanian Review of Regional Studies, 11(2), s. 115-121.
• Onar, Sıddık Sami (1966), İdare Hukukunun Umumi Esasları, (İstanbul: İsmail Akgün Matbaası).
• Övgün, Barış (2010), Devlet ve Planlama, (Ankara: Siyasal Kitabevi).
• Özalp, Sevinç Soyocak (2020), "Yönetim Tartışmalarında Kamu Yararından Kamu Tercihine ve Kamu Değerine", Akademik Hassasiyetler, 7(13), s. 241-265.
• Özdemir, Ali Murat, Muammer Ketizmen, Abdurrahman Saygılı, Hamdi Gökçe Zabunoğlu, Ebubekir Aykut, Göksu Uğurlu, Aynur Demirli, Ezgi Nur Türkoğlu Karacaova ve Ozan Giray Şahin (2019), Genel Kamu Hukuku, (Ankara: İmge Kitabevi Yayınları).
• Platon (2010), Devlet, (Çev. Sabahattin Eyüboğlu ve M. Ali Cimcoz), (İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları).
• Resmi Gazete. (01.07.2006). Dokuzuncu Kalkınma Planı. (26215), s. 1-101.
• Schubert, Glendon (1960), The Public Interest: A Critique of the Theory of a Political Concept, (Illinois: The Free Press).
• Sezen, Seriye (1999), Devletçilikten Özelleştirmeye: Türkiye'de Planlama, (Ankara: TODAİE Yayını).
• Simm, Kadri (2011), "The Concepts of Common Good and Public Interest: From Plato to Biobanking", Cambridge Quarterly of Healthcare Ethics, 20(4), s. 554-562.
• Simon, Herbert A., Donald W. Smithburg ve Victor A. Thompson (1991), Public Administration, (New Jersey: Transaction Publishers).
• Tait, Malcolm (2011), "Trust and the Public Interest in the Micropolitics of Planning Practice", Journal of Planning Education and Research, 31(2), s. 157-171.
• Tait, Malcolm (2016), "Planning and the Public Interest: Still a Relevant Concept for Planners?", Planning Theory, 15(4), s. 335-343.
• Taylor, Nigel (1998), "Mistaken Interests and the Discourse Model of Planning", Journal of the American Planning Association, 64(1), s. 64-75.
• Topak, Oğuz (2012), Refah Devleti ve Kapitalizm, (İstanbul: İletişim Yayınları).
• Waldo, Dwight (1947), The Administrative State, (New York: The Ronald Press Company).
• Waldo, Dwight (1969), "Public Administration and Change: Terra Paene Incognita", Journal of Comparative Administration, 1(1), s. 94-113.
• Walsh, Kieron (1995), Public Services and Market Mechanisms: Competition, Contracting and New Public Management, (New York: St. Martin’s Press).
• Wheeler, Chriss (2006), "The Public Interest: We Know It’s Important, But Do We Know What It Means", AIAL Forum 48, Australian Institute of Administrative Law, s. 12-26.
• Wilson, Woodrow (2018), İdarenin İncelenmesi, (Çev. Nur Şat), (Ankara: Liberte Yayınları).
• Wood, Ellen Meiksins (2008), Yurttaşlardan Lordlara, (Çev. Oya Köymen), (İstanbul: Yordam Kitap).
• Yılmaz, Aslı (2012), Türkiye'de Planlama Politikası ve Yönetimi, (Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi).
• Zabcı, Filiz (2011), “Kamu Yararı Üzerine Bir Değerlendirme”, Bürkev, Yalçın, Özuğurlu, Metin, Özdek, Yasemin ve Elgür, Ersin Vedat (Der.), Kuramsal ve Tarihsel Boyutlarıyla Hak Mücadeleleri C. 1, (Ankara: NotaBene Yayınları): 253-273.