İngiliz Seyyah Lady Elızabeth Craven’in Gözünden 1786 Tarihinde Kırım

Öz

1785-1786 tarihleri arasında Avrupa’nın pek çok ülkesinin yanı sıra Kırım ve Osmanlı topraklarında

da seyahat eden Lady Elizabeth Craven, bu bir yıllık seyahati boyunca Prusya Dükü ve Sayn Kontu olan

Christian Frederick Charles Alexander’a toplamda altmış sekiz mektup yazmıştır. Craven, Fransa’da

yazmaya başladığı mektuplarını Viyana’da sonlandırmış, buradan da Prusya Dükü Charles Alexander’ın

yanına dönmüştür. Yazdığı bu mektuplarda gezip gördüğü yerlerin doğası, insan ilişkileri, ticari hayatı,

kadınlar, erkekler, giyim-kuşam, yapılar, sokaklar, köyler, hayvanlar, mezarlıklar, inançlar ve gelenekler

üzerine pek çok konuya değinmiştir. Gezisi esnasında seyahat ettiği memleketlerin geçmişini anlatan

notlar çıkarmayı ihmal etmeyen Craven, Kırım’a gelmeden önce de Moskova’da yazdığı bir mektupta

öncelikle bu coğrafyanın tarihine değinmiştir. 12 Mart-20 Nisan 1786 tarihleri arasında Kırım’da kalan

seyyah, buradaki Kherson, Perekop, Karasubazar, Balaklava, Akmescit, Kefe, Sivastopol, Bahçesaray,

Sudak, İnkerman, Baydar gibi şehir ve kasabaları gezmiş, istirahatlerini ise genellikle şehrin önde gelen

soylularının ve askeri mensuplarının evlerinde yapmıştır. Adına pek çok yemek ve toplantı düzenlenen

Craven, Kherson gezisi esnasında Çariçe II. Katerina’nın gözde komutanlarından Prens Potemkin’in

evinde misafir olmuştur. Onunla ilgili pozitif düşünceleri dikkat çekicidir. Tatarlar ve Kosaklar ile ilgili

de olumlu ve olumsuz yargıları bulunmaktadır. Craven, burada kaldığı sürece gezisini kibitka denilen

bir at arabasıyla gerçekleştirmiştir. Zaman zaman da hayran olduğu Kosak atlarına binmiştir. Craven,

Kırım’da seyahati esnasında tecrübe ettiği her şeyi Prusya Dükü ve Sayn Kontu Charles Alexander’a

yazdığı dokuz mektupta anlatmıştır. XVIII. yüzyılın sonlarına doğru yazılan bu eser seyahat edilen

ülkelerin siyasî, iktisadî, içtimaî özelliklerini yansıtması açısından önem arz etmektedir. Bu çalışmada

ise savaştan yeni çıkmış ve Küçük Kaynarca Antlaşması’nı imzalamak zorunda kalmış Osmanlı

Devleti’nin elinden kayıp giden Kırım’ın beşerî ve kısmen siyasî yönlerinin bir İngiliz’in bakış açısıyla

sunulması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Craven,Kırım,Tatarlar,Kosaklar,seyahat

Crımean In 1786 From Aspect Of Brıtısh Lady Elızabeth Craven

Öz

Lady Elizabeth Craven traveled to many countries of Europe from 1785 to 1786, as well as the Crimean

and Ottoman lands. Throughout this one-year journey she wrote with her sixty-eight letters, in literary, to

Christian Frederick Charles Alexander, duke of Prussia, her observation. Craven began writing her letters

in France and ended up in Vienna. And then the Duke of Prussia turned to Charles Alexander. Her letters

contain many topics on nature, human relations, commercial life, women, men, clothing, structures, streets,

villages, animals, cemeteries, beliefs and traditions. Craven, who does not neglect to make notes about the

history of the countries she traveled during her journey, first referred to the history of this geography in

a letter she wrote in Moscow before arriving in Crimea. She stayed in Crimea between 12 March and 20

April 1786. She visited cities and towns such as Kherson, Perekop, Karasubazar, Balaklava, Aqmescit, Kefe,

Sevastopol, Bahçesaray, Sudak, İnkerman, Baydar and usually rested in the homes of prominent nobility and

military members of the city. Many meals and meetings were organized for Craven. During the Kherson

trip, the Czarina II. Katerina’s favorite commanders was guests at Prince Potemkin’s house. Craven thought

about positive things about him. She had positive and negative judgments about Tatars and Cossacks. As

long as she stayed there, had a journey with a horse cart called kibitka. From time to time, she riding Cossack

horses, which she admired. During her journey in Crimea she told all of her experiences in nine letters

wrote to the Prince of Prussia. This work written towards the end of the 18th century is important. Because

this work presents the political, economic, and social characteristics of the travelling countries. However,

this work is about the Crimea that the Ottoman Empire lost after the war and which had to sign The Treaty

of Küçük Kaynarca. Aimed to present the human and partly political aspects of Crimea from an British

point of view.

Anahtar Kelimeler

• Craven,Crimea,Tatars,Cossacks,journey

Kaynakça

1. Başer, Alper, “Kırım’da Rus Kolonizasyonu”, Karadeniz Araştırmaları, VI/24, (2010), s. 29-42.
2. Bronevsky, Martin, Kırım, çev. Kemal Ortaylı, Ankara 1970.
3. Craven, Elizabeth, A Journey through the Crimea to Constantinople, London 1789.
4. Dearborn, Henry A. S., A Memoir on The Commerce and Navigation of The Black Sea and The Trade and Maritime Geography Turkey and Egypt, Vol. I, Boston 1819.
5. Emecen, Feridun, “Şahin Giray”, DİA, XXXVIII, (2010), s. 276-277.
6. Fisher, Alan, Kırım Tatarları, çev, Eşref B. Özbilen, Selenge Yayınları, İstanbul 2009.
7. Hommarie de Hell, Xzavier, Travels in The Steppes of The Caspian Sea, The Crimea The Caucasus,London 1847.
8. Karabulut, Asuman, Elizabeth Lady Craven’in 1785-1786 Yılları Arasında Osmanlı İmparatorluğu’na Yaptığı Seyahati,(Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir 2011.

9. Kırımlı, Hakan, “Kırım”, DİA, XXV, (2002), s. 458-465.
10. _______, Kırım Tatarlarında Milli Kimlik ve Milli Hareketler (1905-1916), TTK Yayınları, Ankara 1996.
11. Kırımlı, Hakan, Kançal Ferrari, Nicole, Günel, Gökçe, Abdulla, İbraim, Abdülvaab, Nariman, Eminova, Safiye, Dişli, Gülşen, Kırım’daki Kırım Tatar (Türk İslam) Mimari Yadigârları, T.C. Başbakanlık Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2016.
12. Kızılov, Mikhail, “The Crimean Karaites and The 19th century Polish Travellers”, Studia Orientalia, (2003), s. 93-108.
13. _______, The Crimea According to the Descriptions of European Travellers from the Thirteenth to the Sixteen Century, (M.A. Thesis in Medieval Studies), The Central European University, Budapest 1997.
14. Koçu, Reşat Ekrem, 1786’da Türkiye, Sertel Matbaası, Ankara 1939.
15. Kurat, Akdes Nimet, Türkiye ve Rusya, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1990.
16. Lyall, Robert, Travels in Russia, The Crimea, The Caucasus and Georgia, Vol. I, London 1825.
17. Oliphant, Laurence, The Russian Shores of The Black Sea in Auntum of 1852, London 1853.
18. Özdem, Zeynep, Kırım Karasubazar’da Sosyo-Ekonomik Hayat, (17. Yüzyılın Sonlarından 18. Yüzyılın Ortalarına Kadar), TTK Yayınları, Ankara 2010.
19. Said, Edward W., Şarkiyatçılık, çev. Berna Ülner, Metis Yayınları, İstanbul 2005.
20. Sertkaya, Osman Fikri, “Kırım’ın Rusya’ya İlhakına Dair 17 Ekim 1783 Tarihli ve Knez Grigori Potemkin İmzalı Osmanlı Türkçesi ile Yazılmış Ferman”, Karadeniz Araştırmaları, S 11, (2006), s. 13-18.
21. Tanman, M. Baha, “Halvethane”, DİA, XV, (1997), s. 388-393.
22. Turhan, Filiz, British Romantic Writing about the Ottoman Empire, New York 2001.
23. Uydu Yücel, Mualla, “Kalmuklar”, DİA, XXIV, (2001), s. 267-268.
24. Webster, James, TravelsThrough The Crimea, Turkey And Egypt, Vol. I, London 1830.