Çaybağı (Kotur) Havzası’nda (Saray-Van) erozyona duyarlı alanların belirlenmesi

Sacit Mutlu; Bülent Matpay

Çaybağı (Kotur) Havzası’nda (Saray-Van) erozyona duyarlı alanların belirlenmesi

Öz

Çalışma alanı, Türkiye–İran sınırı ile Van Gölü kapalı havzası arasında yer almakta olup yüzeysel drenajını Urmiye Havzası’na yönlendiren Çaybağı Çayı tarafından drene edilmektedir. Bu çalışmada, Çaybağı Havzası’nın erozyon duyarlılığı RUSLE modeli kullanılarak değerlendirilmiştir. Yağış aşındırma (R), toprak aşınabilirliği (K), yamaç uzunluğu ve dikliği (LS) ile arazi örtüsü (C) faktörlerine ait tematik katmanlar Coğrafi Bilgi Sistemleri ortamında bütünleştirilmiştir. Sonuçlar, havza genelinde çok hafiften çok şiddetliye uzanan erozyon duyarlılığı sınıflarının bulunduğunu göstermektedir. En yüksek duyarlılık değerleri, havzanın güney kesiminde yer alan Güven ve Beyazıt dağları çevresinde, Türkiye–İran sınırı boyunca uzanan su bölümü hattında ve ana drenaj koluna ait dik yamaçlarda belirlenmiştir. Bu alanlarda yüksek eğim, seyrek bitki örtüsü ve erken/ aşırı otlatma ile yakacak odun teminine bağlı arazi tahribatı erozyonu artıran başlıca etkenlerdir. Ayrıca geven topluluklarının tahribi toprak koruma kapasitesini azaltmaktadır. Erozyonun azaltılması için yüksek duyarlılık gösteren alanlarda koruyucu arazi yönetimi uygulamalarının yaygınlaştırılması, yerel halkın bilinçlendirilmesi ve havza ekosistemiyle uyumlu çalışmalarının önceliklendirilmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Akgün, A., Türk, N. 2011. Mapping erosion susceptibility by a multivariate statistical method: A case study from the Ayvalık region, NW Turkey. Computers and Geosciences 37, 1515-1524.
Alparslan, K., Küçükönder, M. 2021. Kaman Deresi havzasının erozyon duyarlılığı. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi 24(3), 216-232.
Altın, M. 2006. Mera-Erozyon İlişkileri. In: Erozyon, Doğa ve Çevre, A. Aydemir (Ed.), TEMA Vakfı Yayınları, İstanbul.
Ardel, A., Kurter, A. Dönmez, Y. 1969. Klimatoloji Tatbikatı. İÜ Yay. No: 1123 Edebiyat Fakültesi Coğrafya Enstitüsü Yayınları No: 40, Taş Matbaası İstanbul.
Arnoldous, H.M.J. 1980. An Approximation of the Rainfall Factor in the USLE. In Assessment of Erosion. England: Chichester: Wiley, 127-132.
Atalay, İ. 2004. Türkiye’nin Ekolojik Bölgeleri. Orman ve Su İşleri Bakanlığı Meta Basım, İzmir.
Atalay, İ. 2006. Toprak oluşumu, sınıflandırılması ve coğrafyası. Çevre ve Orman Bakanlığı.
Atalay, İ. 2012. Genel Fiziki Coğrafya. Meta Basım, İzmir.

Ateş, Ş., Mutlu, G., Özerk, O.Ç., Çiçek, İ., Karakaya Gülmez, F., Bulut Üstün, A., Karabıyıkoğlu, M., Çelebioğlu, R., Özata, A., Aksoy, A. 2007. Van bölgesinin yerbilimleri verileri. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, Rapor No: 10961. Ankara (yayımlanmamış).
Avcıoğlu, A., Bayrakdar, C., Sarı, E., Arslan Kaya, T.N. 2020. TanDEM-X12m Sayısal Yükselti Verisine Dayalı Toprak Erozyonu Tespiti (RUSLE). Coğrafya Dergisi 41, 93-107. DOI: 10.26650/ JGEOG2020-0047
Aykır, D., Fıçıcı, M. 2022. Çıldır Gölü Havzasında Erozyon Risk Analizi. Jeomorfolojik Araştırmalar Dergisi 9, 38-49. DOI: 10.46453/jader.1144699
Bahtiyar, M. 2000. Toprak Erozyonu, Oluşumu ve Nedenleri. G. Kuran ve E. G. Sevinç (Ed.), Erozyonla Mücadele Tema Eğitim Semineri Notları.
Beskow, S., Mello, C.R., Norton, L.D., Curi, N., Viola, M.R., Avanzi, J.C. 2009. Soil erosion prediction in the Grande River Basin, Brazil using distributed modeling. Catena 79(1), 49-59.
Blanco, H., Lal, R. 2008. Principles of Soil Conservation and Management. Springer, New York, USA.
Boyle, M. 2002, Erosion’s contribution to greenhouse gases. Erosion Control Features 9, 21-29.
Cangir, C., Kapur, S., Boyraz, D., Akça, E., Eswaran, H. 2000. An Assessment of Land Resource Consumption in Relation to Land Degradation in Turkey. Journal of Soil and Water Conservation 55 (3), 253-259.
Cebel, H., Akgül, S. 2011. Toprak Oluşumu ve Koruyucu Önlemler, Bilim ve Aklın Aydınlığında Eğitim, s. 134, ss. 57-61.
Chen, T., Niu, R., Li, P., Zhang, L., Du, B. 2010. Regional Soil Erosion Risk Mapping Using RUSLE, GIS And Remote Sensing: A Case Study İn Miyun Watershed, North China, Environ Earth Sci, 63 (3): 533-541.
Cürebal, İ., Ekinci, D. 2006. Kızılkeçili deresi havzasında CBS tabanlı RUSLE (3d) yöntemiyle erozyon analizi. Türk Coğrafya Dergisi 47, 115-129.
Çelebi, H. 1963. Hızlandırılmış Toprak Erozyonu, (Soil Survey Manual’den tercüme edilmiştir), Topraksu Dergisi 16, 32-37.
Çepel, N. 1997. Toprak Kirliliği Erozyon ve Çevreye Verdiği Zararlar. İstanbul: TEMA Vakfı Yayınları.
Çoruhlu, E.N., Akıncı, H. 2021. Godrahav Havzasının (Artvin) Erozyon Duyarlılığının Jeo-çevresel Faktörler Kullanılarak Değerlendirilmesi. Türk Uzaktan Algılama ve CBS Dergisi 2, 2, 106-119.
Değerliyurt, M. 2013. Zilli Dere Havzası’nda (İskenderun) CBS Tabanlı Erozyon Duyarlılık Analizi. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi 172, 257-272.
Desmet, P.J.J., Govers, G. 1996. A GIS Procedure for Automatically Calculating the USLE LS Factor on Topographically Complex Landscape Units, Journal of Soil and Water Conservation 51(5), 427-433.
Dönmez, Y. 1979. Umumi Klimatoloji ve İklim Çalışmaları, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, No:2506, İstanbul.
Duman, N., İrcan, M. R. 2022. Coğrafi Bilgi Sistemleri ve Uzaktan Algılama Tabanında Çankırı Merkez İlçesinin Erozyon Risk Analizi. Coğrafi Bilimler Dergisi/Turkish Journal of Geographical Sciences 20 (1), 220-245, doi: 10.33688/aucbd.1074770
Erkal, T. 2012. Çobanlar Havzası’nda (Afyonkarahisar) Toprak Erozyonunun Değerlendirmesi. The Journal of Academic Social Science Studies 5(8), 543-562.
Erkal, T., Taş, B. 2013. Jeomorfoloji ve İnsan. İstanbul. Yeditepe Yayınevi.
Fıçıcı, M. 2016. Kapıdağ Yarımadası’nda Erozyon ve Arazi Kullanma İlişkisi. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Balıkesir Üniversitesi. (Master’s thesis, Balikesir University (Turkey)
Gaubi, I., Chaabani, A., Mammou, A. B., Hamza, A.H. 2017. A GIS-Based Soil Erosion Prediction Using the Revised Universal Soil Loss Equation (RUSLE) (Lebna Watershed Cap Bon, Tunisia). Natural Hazards 86, 219-239.
Ghorbanzadeh, O., Shahabi, H., Mirchooli, F., Kamran, K. V., Lim, S., Aryal, J., Jarihani, B., Blaschke, T. 2020. Gully erosion susceptibility mapping (GESM) using machine learning methods optimized by the multi-collinearity analysis and K-fold crossvalidation. Geomatics, Natural Hazards and Risk 11(1), 1653-1678.
Günek, H. 2018. CBS ve Uzaktan Algılama ile RUSLE Toprak Erozyon Modeli: Bir Örnek Uluova ve Çevresi. TÜCAUM 30. Yıl Uluslararası Coğrafya Sempozyumu.
Hoşgören, M.Y. 2010, Hidrografya’nın Ana Çizgileri-1, Çantay Kitabevi, İstanbul.
İkiel, C., Ustaoğlu, B., Koç, D.E. 2020. Trakya Yarımadası’nda Erozyon Duyarlılık Analizi. Jeomorfolojik Araştırmalar Dergisi 4, 1-14.
Karabulut, M., Küçükönder, M. 2008. Kahramanmaraş ovası ve çevresinde CBS kullanılarak erozyon alanlarının tespiti. KSÜ Fen ve Mühendislik Dergisi 11(2), 14-22.
Kızılelma, Y., Karabulut, M. 2014. Mut Havzasında Erozyona Duyarlı Alanların Belirlenmesi. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 7(31), 439-456.
Lal, R. 1993. Tillage effects on soil degradation, soil resilience, soil quality, and sustainability. Soil and Tillage Research 27, 1-8.
Mater, B. 1998. Toprak Coğrafyası. Çantay Kitabevi, İstanbul.
Matpay, B. 2011. Akgöl ve Yakın Çevresinin Jeomorfolojisi: Özalp, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Van Sosyal Bilimler Enstitüsü, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
Mitasova, H., Hofieka, J., Zlocha, M., Iverson, L. R. 1996. Modeling topographic potential for erosion and deposition using GIS. International Journal of Geographic Information Systems 10(5), 629-641.
Moore, I., Burch, G. 1986. Physical Basis of the Length - slope Factor in the Universal Soil Loss Equation. Soil Science Society of America Journal 50(5), 1294-1298.
Morgan, R.P.C. 2005. Soil Erosion and Conservation, National Soil Resources Institute, Cranfield University, United Kingdom.
Mutlu, Y.E., Soykan, A. 2018. RUSLE (3D) Modeli Kullanılarak Toprak Erozyonu Tahmini: Havran Çayı Örneği. Jeomorfolojik Araştırmalar Dergisi 1, 50-66.
Mutlu, Y.E., Soykan, A., Fıçıcı, M. 2021. Kille Çayı Havzasında (Balıkesir) Erozyon Risk Analizi. Jeomorfolojik Araştırmalar Dergisi 6, 98-111.
Özdemir, M. A., Tatar Dönmez, S. 2016. CBS Tabanlı Rusle Yöntemiyle Işıklı Gölü Havzasının Erozyon Risk Analizi. Harita Teknolojileri Elektronik Dergisi 8(1), 1-21.
Özden, Ş., Özden, D.M. 1997. Türkiye toprak erozyon tahmin modeli TURTEM. Başbakanlık Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü Toprak ve Gübre Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Yayınları, Ankara.
Özşahin, E. 2011. Zeytinli Çayı Havzasının (Balıkesir) Erozyon Analizi. E-Journal of New World Sciences Academy 6 (1), 42-56.
Özşahin, E. Atasoy, A. 2014. Aşağı Asi Nehri Havzası’nın Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ve Uzaktan Algılama (UA) Teknikleriyle Erozyon Analizi. Mustafa Üniversitesi Yayınları No: 48, Hakan Ofset Basımevi 344. Antakya.
Özşahin, E., Duru, U., Eroğlu, I. 2018. Land use and land cover changes (LULCC), a key to understand soil erosion intensities in the Maritsa Basin. Water 10(3), 335.
Panagos, P., Borrelli, P., Poesen, J., Ballabio, C., Lugato, E., Meusburger, K., Alewell, C. 2015. The new assessment of soil loss by water erosion in Europe. Environmental science and policy 54, 438-447.
Pandey, A., Mathur, A., Mishra, S. K., Mal, B.C. 2009. Soil Erosion Modeling of a Himalayan Watershed Using RS and GIS. Environmental Earth Sciences 59, 399-410.
Pektezel, H. 2015. Gelibolu Yarımadası’nda CBS Tabanlı RUSLE (3d) Yöntemiyle Erozyon Duyarlılık Analizi. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 17, 131-151.
Renard, K. G, Foster, G. R., Weesies, G. A., Porter, J. P. 1991. RUSLE: Revised Universal Soil Loss Equation, Journal of Soil and Water Conservation, 46, 30- 33.
Renard, K. G., Foster, G.R., Yoder, D.C., McCool, D.K. 1994. RUSLE revisited: Status, questions, answers, and the future. Journal of Soil and Water Conservation 49(3), 213- 220.
Renard, K. G., Foster, G.R., Weesies, G.A., McCool, D., Yoder, D. 1997. Predicting soil erosion by water: A guide to conservation planning with the Revised Universal Soil Loss Equation (RUSLE). United States Department of Agriculture Agriculture Handbook No: 703.
Selby, M. J. 1980. A rock-mass strength classification for geomorphic purposes: with tests from Antarctica and New Zealand. Zeitschrift fur Geomorphologie. Neue Folge 24, 31-51.
Seyitoğulları, M. A. 2022. Karasu Nehrinin Yukarı Havzasının (Dorutay ve Çevresi) Fiziki Coğrafyası, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Van.
Seyitoğulları, M. A., Matpay, B. 2023. Özalp (Van) ve yakın çevresinin jeomorfolojik özellikleri. Sosyal, Beşerî ve İdari Bilimler Dergisi 6(1), 17-39.
Sönmez, K. 1991. Topraklarımızı Kaybediyoruz, Tarım Orman ve Köy işleri Bakanlığı Dergisi 65. Ankara.
Tağıl, Ş. 2007. Tuzla Çayı Havzasında (Biga Yarımadası) CBS-Tabanlı RUSLE Modeli Kullanarak Arazi Degradasyonu Risk Değerlendirmesi, Ekoloji 17(65), 11-20.
Terranova, O., Antronico, L., Coscarelli, R., Iaquinta, P. 2009. Soil erosion risk scenarios in the Mediterranean environment using RUSLE and GIS: An application model for Calabria (southern Italy). Geomorphology 112, 228-245.
Tunçdilek, N. 1985. Türkiye’de Relief Şekilleri ve Arazi Kullanımı. İ.Ü. Deniz Bilimleri ve Coğrafya Enstitüsü Yayınları No:3, İstanbul Üniversitesi Yayınları No:3279. İstanbul.
Turkish State Meteorological Service (TSMS), Climate Data. 2025. https://www.mgm.gov.tr (Accessed 15 December 2025).
Tüfekçioğlu, M., Yavuz, M. 2016, “Yusufeli Mikro Havzasında (Artvin) Yüzey Erozyonu Toprak Kaybının Tahmin Edilmesi ve Erozyon Risk Haritasının Oluşturulması” Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi 17 (2), 188199.
Uludağ, M., Fıçıcı, M. 2018, Saray ilçesinde (Tekirdağ) toprak erozyonunun RUSLE yöntemiyle değerlendirilmesi. Türk Coğrafya Dergisi 70, 2936.
Ustaoğlu, B. 2012. Comparisons of Annual Precipitation Gridded and Station Datasets: An example from Istanbul, Turkey. In EGU General Assembly Conference Abstracts 9653, April, Vienna.
Ustaoğlu, B., Karaca, M. 2014. The Effects of Climate Change on Spatiotemporal Changes of Hazelnut Corylus Avellana Cultivation Areas in the Black Sea Region Turkey, Applied Ecology and Environmental Research 12(2), 309-324.
Ustaoğlu, B., İkiel, C., Dutucu, A. A., Koç, D. E. 2021. Erosion Susceptibility Analysis in Datça and Bozburun Peninsulas, Turkey. Iranian Journal of Science and Technology Transactions A. Science 45, 557-570.
Wischmeier, W. H., Smith, D.D. 1978. Predicting rainfall erosion losses: A guide to conservation planning No. 537. Department of Agriculture, Science and Education Administration.
Zachar, D. 1982: Soil erosion. Developments in Soil Science 10. Amsterdam: Elsevier Scientific. 547 pp. US $102.25, Dfl.220.00. Progress in Physical Geography: Earth and Environment 9(1), 140141.
Zeng, C., Wang, S., Bai, X., Li, Y., Tian, Y., Li, Y., Wu, L., Luo, G. 2017. Soil Erosion Evolotion and Spatial Correlation Analysis in a Typical Karst Geomorphology Using RUSLE with GIS. Solid Earth 8, 721-736.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Jeoloji (Diğer)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Sacit Mutlu ^*
0000-0003-1632-722X
Türkiye

Bülent Matpay
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

30 Haziran 2026

Gönderilme Tarihi

20 Eylül 2025

Kabul Tarihi

10 Nisan 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 9 Sayı: 9

IZ

https://izlik.org/JA64FY44FP

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Mutlu, S., & Matpay, B. (2026). Çaybağı (Kotur) Havzası’nda (Saray-Van) erozyona duyarlı alanların belirlenmesi. MTA Yerbilimleri ve Madencilik Dergisi, 9(9), 54-74. https://izlik.org/JA64FY44FP

AMA

1.Mutlu S, Matpay B. Çaybağı (Kotur) Havzası’nda (Saray-Van) erozyona duyarlı alanların belirlenmesi. MTA Yer. Mad. 2026;9(9):54-74. https://izlik.org/JA64FY44FP

Chicago

Mutlu, Sacit, ve Bülent Matpay. 2026. “Çaybağı (Kotur) Havzası’nda (Saray-Van) erozyona duyarlı alanların belirlenmesi”. MTA Yerbilimleri ve Madencilik Dergisi 9 (9): 54-74. https://izlik.org/JA64FY44FP.

EndNote

Mutlu S, Matpay B (01 Haziran 2026) Çaybağı (Kotur) Havzası’nda (Saray-Van) erozyona duyarlı alanların belirlenmesi. MTA Yerbilimleri ve Madencilik Dergisi 9 9 54–74.

IEEE

[1]S. Mutlu ve B. Matpay, “Çaybağı (Kotur) Havzası’nda (Saray-Van) erozyona duyarlı alanların belirlenmesi”, MTA Yer. Mad., c. 9, sy 9, ss. 54–74, Haz. 2026, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA64FY44FP

ISNAD

Mutlu, Sacit - Matpay, Bülent. “Çaybağı (Kotur) Havzası’nda (Saray-Van) erozyona duyarlı alanların belirlenmesi”. MTA Yerbilimleri ve Madencilik Dergisi 9/9 (01 Haziran 2026): 54-74. https://izlik.org/JA64FY44FP.

JAMA

1.Mutlu S, Matpay B. Çaybağı (Kotur) Havzası’nda (Saray-Van) erozyona duyarlı alanların belirlenmesi. MTA Yer. Mad. 2026;9:54–74.

MLA

Mutlu, Sacit, ve Bülent Matpay. “Çaybağı (Kotur) Havzası’nda (Saray-Van) erozyona duyarlı alanların belirlenmesi”. MTA Yerbilimleri ve Madencilik Dergisi, c. 9, sy 9, Haziran 2026, ss. 54-74, https://izlik.org/JA64FY44FP.

Vancouver

1.Sacit Mutlu, Bülent Matpay. Çaybağı (Kotur) Havzası’nda (Saray-Van) erozyona duyarlı alanların belirlenmesi. MTA Yer. Mad. [Internet]. 01 Haziran 2026;9(9):54-7. Erişim adresi: https://izlik.org/JA64FY44FP