Türkiye Bağlamında Paternalizmin Dönüşümü: Türk Tipi Liderliğin Kavramsal Bir İncelemesi

Öz

Liderlik, bulunduğu coğrafyaya göre şekillenebilen bir kavramdır. Türk tipi liderlik, Türklerin Orta Asya'dan Anadolu'ya göçü ve tarih boyunca çeşitli imparatorluklarla etkileşimi sonucu paternalist liderlik özelliklerinin değiştiği bir liderlik tipidir. Bu çalışmanın amacı, Anadolu'ya yapılan göçlerle birlikte çeşitli medeniyetlerin etkisiyle değişime uğrayan Türk tipi liderliğin, Orta Asya'da ortaya çıkan paternalizm açısından hangi özelliklerinin paternalizmden farklı olduğunu belirlemektir. Belirleme işlemi için paternalist liderlik ile Türk tipi liderliğin alt boyutları karşılaştırılmıştır. Türk tipi liderin paternalist liderden farklı olarak güçlü atılganlığa sahip olduğu, kişisel ilişkiler kurmaya odaklandığı, duygusal zekayı ön plana çıkardığı ve uyum esnekliğini bünyesinde barındırdığı tespit edilmiştir. Türk tipi liderliğin güçlü atılganlık özelliği, zor zamanlarda dahi vizyonlarından vazgeçmemeyi, astlarını belirli rota dahilinde kararlı bir şekilde hareket ettirmeyi ifade eder. Türk tipi liderliğin hiyerarşik yapıya saygı özelliği, Türklerde hakim olan büyüklere saygı, devlete saygı yönünü açıklar. Türk tipi liderliğin kişisel ilişkiler kurma özelliği, birlik halinde hareket etmenin teminatı olarak bireyler arasında iletişim kurmanın önemini ifade eder. Türk tipi liderliğin esneklik yönü, değişen koşullara uyum sağlamayı, değişen koşullara hızlı ve doğru reaksiyonlar verebilme yeteneğini açıklar. Türk tipi liderlerin, takipçilerine ilham verme ve harekete geçirme yetenekleri kuvvetlidir, bu yönü Türk tipi liderliğin duygusal zekasını gösterir. Bu tür liderlik tarzının özelliklerini ve paternalist liderlikle nasıl bir etkileşim içinde olduğunu tespit ederek Türk toplumunun liderlerini daha iyi anlaşılabilir.

Anahtar Kelimeler

• Türk Tipi Liderlik
• Paternalizm
• Paternalist Liderlik

The Transformation of Paternalism in the Turkish Context: A Conceptual Examination of Turkish-Style Leadership

Öz

Leadership cannot be considered independently of cultural codes; it is a phenomenon shaped by the historical, social, and institutional characteristics of the region in which it exists. Turkish-style leadership has evolved as a result of the interaction between the traditional paternalistic understanding brought from Central Asia and the multicultural social fabric of Anatolia. This study aims to examine how Turkish-style leadership was shaped in relation to the paternalism found in its historical origins and to identify the dimensions in which Turkish-style leadership differs from paternalistic leadership. A literature review was conducted for this purpose. According to the findings, Turkish-style leadership carries the protective aspect of paternalism and differs in terms of strong assertiveness, respect for hierarchy, a relationship-based approach, emotional intelligence, and adaptability to changing conditions (flexibility). This study theoretically clarifies Turkish-style leadership, moving it away from being a local version of paternalism and establishing it as a unique leadership model that is a product of cultural transformation.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Style Leadership
• Paternalism
• Paternalistic Leadership

Kaynakça

1. Ahmed, O. A. F. (2020). Kültürel değerlerin liderlik tipleri üzerindeki etkisi: Suudi Arabistan ile Türkiye karşılaştırması (Master's thesis, Istanbul Sabahattin Zaim University (Turkey)).
2. Aktaş, A. (2006). Farklı kültürlerdeki yöneticilerin kişilik özelliklerine dayanarak liderlik anlayışlarının belirlenmesi: Türk ve Amerikan otel yöneticilerinin karşılaştırmalı analizi (Yüksek lisans tezi, Akdeniz Üniversitesi).
3. Arıkan, S. (2001). Otoriter ve demokratik liderlik tarzları açısından Atatürk'ün liderlik davranışlarının değerlendirilmesi. Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 19(1), 231-257.
4. Ataoğlu, A. (2024). Türkiye’s energy center target and activities of multinational companies in the Eastern Mediterranean. Modern Research in Social Sciences, 25-40.
5. Bedi, A. (2020). A meta-analytic review of paternalistic leadership. Applied Psychology, 69(3), 960-1008.
6. Burak, A. (2016). Örgütsel bağlılığın oluşumunda paternalist liderliğin rolü: Gemiadamlarının kaptanları değerlendirmeleri üzerine bir araştırma (Yüksek lisans tezi, Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Mersin).
7. Cerit, Y. (2013). Paternalist liderlik ile öğretmenlere yönelik yıldırma davranışları arasındaki ilişki. Educational Sciences: Theory & Practice, 13(2), 839-851.
8. Chaudhary, A., Islam, T., Ali, H. F., & Jamil, S. (2023). Can paternalistic leaders enhance knowledge sharing? The roles of organizational commitment and Islamic work ethics. Global Knowledge, Memory and Communication, 72(1/2), 98-118.

9. Chen, H. Y., & Kao, H. S. R. (2009). Chinese paternalistic leadership and non-Chinese subordinates' psychological health. The International Journal of Human Resource Management, 20(12), 2533-2546.
10. Chen, X. P., Eberly, M. B., Chiang, T. J., Farh, J. L., & Cheng, B. S. (2014). Affective trust in Chinese leaders: Linking paternalistic leadership to employee performance. Journal of Management, 40(3), 796-819.
11. Cheng, B. S., Chou, L. F., Wu, T. Y., Huang, M. P., & Farh, J. L. (2004). Paternalistic leadership and subordinate responses: Establishing a leadership model in Chinese organizations. Asian Journal of Social Psychology, 7(1), 89-117.
12. Çalışkan, N., & Özkoç, A. G. (2016). Örgütlerde paternalist liderlik algısına etki eden ulusal kültür tiplerinin belirlenmesi. Yaşar Üniversitesi E-Dergisi, 11(44), 240-250.
13. Çıbık, M. (2024). Türk maarifi hakkında rapor hazırlanması sürecinde Atatürk’ün sergilediği liderlik türleri. Uluslararası Liderlik Çalışmaları Dergisi: Kuram ve Uygulama, 7(2), 100-112.
14. Dedahanov, A. T., Lee, D. H., Rhee, J., & Yoon, J. (2016). Entrepreneur's paternalistic leadership style and creativity: The mediating role of employee voice. Management Decision, 2310-2324.
15. Demirel, H. G., & Kişman, Z. A. (2014). Kültürler arası liderlik. Electronic Turkish Studies, 9(5), 689-705.
16. Ercan, Ü., & Sığrı, Ü. (2015). Kültürel değerlerin liderlik özelliklerine etkisi: Türk ve Amerikalı yöneticiler üzerine bir araştırma. Amme İdaresi Dergisi, 48(3), 95-126.
17. Erdoğan, F. A., Sağbaş, M., & Sundu, M. (2022). Yeni nesil harp ortamında askeri liderlerde olması gereken özelliklerin bulanık AHP yöntemi ile önceliklendirilmesi. Social Sciences Studies Journal, 8(102), 3181-3192.
18. Farh, J. L., & Cheng, B. S. (2000). A cultural analysis of paternalistic leadership in Chinese organizations. In Management and organizations in the Chinese context (pp. 84-127). London: Palgrave Macmillan.
19. Gelfand, M. J., Erez, M., & Aycan, Z. (2007). Cross-cultural organizational behavior. Annual Review of Psychology, 58, 479-514.
20. Güllüce, A. Ç., Kaygın, E., Zengin, Y., Sağbaş, M., & Karabal, C. (2019). Stratejik liderlik anlayışının örgütsel özdeşleşme ve işten ayrılma niyeti ile ilişkisi: İstanbul ili örneği. Uluslararası Akademik Yönetim Bilimleri Dergisi, 5(7), 30-47.
21. Gürcan, N. (2018). Türk kültüründe paternalist liderlik davranışlarının izleyenlerin duygusal bağlılıkları üzerindeki etkisi: Y kuşağına yönelik bir araştırma (Master's thesis, Dokuz Eylul University (Turkey)).
22. Gürcan, N. (2021). Türk yönetim kültüründe patriarkanın liderlik tanımına girme çabasının paternalist liderlik davranışları üzerinden okunması. Turkish Business Journal, 2(4), 44-55.
23. Huang, T. Y., & Lin, C. P. (2021). Is paternalistic leadership a double-edged sword for team performance? The mediation of team identification and emotional exhaustion. Journal of Leadership & Organizational Studies, 28(2), 207-220.
24. Kılıç Özkaynar, G. (2017). Tarihte öne çıkan Türk lider örnekleri üzerine bir inceleme. Ekonomi İşletme ve Yönetim Dergisi, 1(1), 10-31.
25. Koşar, D., & Gürer, G. T. (2023). Atasözleri bağlamında Türk kültüründe liderlik. Milli Folklor, 18(138), 189-205.
26. Köksal, O. (2011). Bir kültürel liderlik paradoksu: Paternalizm. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(15), 101-122.
27. Kuz, B., & Sağbaş, M. (2022). Paternalist liderliğin çalışan performansı üzerindeki etkisi. İstanbul Kent Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 3(2), 48-60.
28. Mansur, J., Sobral, F., & Goldszmidt, R. (2017). Shades of paternalistic leadership across cultures. Journal of World Business, 52(5), 702-713.
29. Martinez, P. G. (2003). Paternalism as a positive form of leader-subordinate exchange: Evidence from Mexico. Management Research: Journal of Iberoamerican Academy of Management, 227-242.
30. Mert Şencan, N. M. (2016). Turkish type leader profile: A qualitative research on academics. Social Sciences, 1, 501-513.
31. Niu, C. P., Wang, A. C., & Cheng, B. S. (2009). Effectiveness of a moral and benevolent leader: Probing the interactions of the dimensions of paternalist leadership. Asian Journal of Social Psychology, 12(1), 32-39.
32. Özsalmanlı, A. Y. (2005). Türkiye’de kamu yönetiminde liderlik ve lider yöneticilik. Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(13), 137-146.
33. Özkan-Canbolat, E., Beraha, A., Çeliksoy, E., & Türker, Y. (2010). Türk liderlik profili: Türk siyasi liderleri üzerine niteliksel bir çalışma. Sosyal ve Beşerî Bilimler Dergisi, 2(2), 37-45.
34. Pellegrini, E. K., & Scandura, T. A. (2008). Paternalistic leadership: A review and agenda for future research. Journal of Management, 34(3), 566-593.
35. Pellegrini, E. K., Scandura, T. A., & Jayaraman, V. (2010). Cross-cultural generalizability of paternalistic leadership: An expansion of leader-member exchange theory. Group & Organization Management, 35(4), 391-420.
36. Polatcan, M., & Cansoy, R. (2020). Liderlik etme motivasyonu ölçeğinin Türk kültürüne uyarlanması. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 9(2), 1263-1288.
37. Sağbaş, M. (2022). The impact of leader support and life satisfaction on business performance: The case of the banking industry. Yönetim ve Ekonomi Dergisi, 29(3), 537-546.
38. Sağbaş, M., Karabal, C., & Sürücü, L. (2021). The effect of authentic leadership on job stress. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 20(79), 1328-1340.
39. Şahin, A., & Temizel, H. (2007). Bilgi toplumunun örgütsel ve yönetsel yapılar üzerine etkileri bağlamında Türk kamu yönetiminde liderlik anlayışı: Bir anket çalışması. Maliye Dergisi, 153(2), 179-194.
40. Silin, R. H. (1976). Leadership and values: The organization of large-scale Taiwanese enterprises. Cambridge, MA: Harvard University Press.
41. Sundu, M., Sağbaş, M., & Erdoğan, F. A. (2022). The impact of leader-member exchange on psychological safety in the period of COVID-19. Journal of Positive School Psychology, 6(7), 2107-2118.
42. Sürücü, L., Yıldız, H., & Sağbaş, M. (2024). Paternal leadership and employee creativity: The mediating role of psychological safety. Kybernetes, 53(5), 1800-1813.
43. Staub, S. (2017). Türk iş dünyasında kadının liderlik tarzı ve kullandıkları liderlik dili. Journal of Knowledge Economy & Knowledge Management, 12(2), 207-219.
44. Tabak, A., Kiziloğlu, A., & Polat, M. (2010). Türkiye’de örtük liderlik kuramı: İçeriği ve yapısı. Çağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(2), 72-86.
45. Tetik Türesin, H., & Köse, S. (2015). Örgüt çalışanlarının paternalistik liderlik algıları ve öğrenilmiş güçlülük düzeyleri arasındaki ilişkilerin incelenmesi. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 11(26), 29-56.
46. Westwood, R. I. (1997). Harmony and patriarchy: The cultural basis for paternalistic headship among the overseas Chinese. Organization Studies, 18, 445-480.
47. Wu, M., Huang, X., & Chan, S. C. (2012). The influencing mechanisms of paternalistic leadership in Mainland China. Asia Pacific Business Review, 18(4), 631-648.
48. Yaldız, A. (2017). Paternalist liderlik ile psikolojik güçlendirme arasındaki ilişkide temel benlik değerlendirmesinin düzenleyici etkisi: Kayseri ili sektörel dış ticaret şirketleri üzerine bir araştırma (Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara).
49. Yao, M., & Hao, M. (2023). Influence of paternalistic leadership on employee innovation behavior and new venture performance: The moderating role of leader humility. Sustainability, 15(7), 5897.
50. Zhang, Y., Huai, M. Y., & Xie, Y. H. (2015). Paternalistic leadership and employee voice in China: A dual process model. The Leadership Quarterly, 26(1), 25-36.