From Orhun to Kashgari: Traces of Written Heritage in Turkish Cultural History

Öz

The importance of written sources in understanding Turkish cultural history is indisputable. In this context, the Göktürk Inscriptions and Kaşgarlı Mahmud's Divanü Lügati't Türk stand out as two fundamental legacies in preserving and transmitting the Turkish language, identity, and cultural heritage over the centuries. The aim of this study is to examine the impact of these works on the Turkish language, literature, socio-cultural structure, and national consciousness, and to reveal their place in the historical context. The research utilizes a literature review method, examining both primary sources and current academic studies. As the oldest written documents in Turkish history, the Göktürk Inscriptions reflect state administration, social structure, belief system, and national values. These inscriptions are not only political memoirs but also literary and cultural works that offer advice to the Turkish nation. Furthermore, the Divanü Lügati't Türk is not only the first comprehensive dictionary and grammar book that systematically recorded the Turkish language in the 11th century, but also an encyclopedic work containing a wealth of information on proverbs, poetic examples, dialect differences, and folk culture. Both sources not only demonstrate the Turks' linguistic and cultural advancement, but also served to preserve national identity throughout history. The Göktürk Inscriptions and the Divanü Lügati't Türk are two unique resources for linguistic, historical, and literary studies, bridging the gap between the past and the future. These works play a crucial role in understanding the values that shape the identity of the Turkish nation and in preserving cultural memory.

Anahtar Kelimeler

• Gokturk Inscriptions
• Divanu Lugati’t Turk
• Turkish language
• Cultural heritage
• National identity

Orhun’dan Kaşgarlı’ya: Türk Kültür Tarihinde Yazılı Mirasın İzleri

Öz

Türk kültür tarihinin anlaşılmasında yazılı kaynakların önemi tartışılmazdır. Bu bağlamda Göktürk Kitâbeleri ve Kâşgarlı Mahmud’un Dîvânü Lugâti’t-Türk’ü, Türk dilinin, kimliğinin ve kültürel birikiminin yüzyıllar boyunca korunarak aktarılmasında iki temel miras olarak öne çıkmaktadır. Bu çalışmanın amacı, söz konusu eserlerin Türk dili, edebiyatı, sosyo-kültürel yapısı ve millî bilinç üzerindeki etkilerini incelemek, tarihsel bağlamda sahip oldukları yeri ortaya koymaktır. Araştırmada literatür taraması yöntemi kullanılarak hem birincil kaynaklar hem de güncel akademik çalışmalar incelenmiştir. Göktürk Kitâbeleri, Türk tarihinin en eski yazılı belgeleri olarak devlet yönetimi, toplum yapısı, inanç sistemi ve millî değerleri yansıtmaktadır. Bu kitâbeler, yalnızca siyasi bir hatırat değil, aynı zamanda Türk milletine öğüt veren edebî ve kültürel bir eserdir. Diğer taraftan, Dîvânü Lugâti’t-Türk, 11. yüzyılda Türkçenin sistemli biçimde kayda geçirilmesini sağlayan ilk kapsamlı sözlük ve dilbilgisi kitabı olmasının yanında; atasözleri, şiir örnekleri, lehçe farklılıkları ve kültüre dair zengin bilgiler içeren ansiklopedik bir eserdir. Her iki kaynak, Türklerin dil ve kültür alanındaki gelişmişliğini kanıtlamanın yanı sıra, tarih boyunca millî kimliğin korunmasına da hizmet etmiştir. Göktürk Kitâbeleri ve Dîvânü Lugâti’t-Türk, geçmişle gelecek arasında köprü kuran, dil, tarih ve edebiyat araştırmaları için iki eşsiz kaynaktır. Bu eserler, Türk milletinin kimliğini oluşturan değerleri anlamada ve kültürel hafızanın canlı kalmasında önemli görevler üstlenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Göktürk Kitâbeleri
• Dîvânü Lugâti’t-Türk
• Türk dili
• Kültürel miras
• Millî kimlik

Kaynakça

1. Alyılmaz, Cengiz (1996), "Köktürk Yazıtları ve Köktürk Yazıtlarında Atlar", Erzurum Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 155-163.
2. Atalay, Besim (1998), Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi, 1, Ankara: T.D.K. Yayınları.
3. Çiçekdağı, Caner (2017), “Kül Tigin Yazıtının Güney Yüzüne Felsefî Bir Bakış”, TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 11, 182-195.
4. Emektar, Nalan (2022), "Türk Felsefesinin Oluşum Sürecinde Kâşgarlı Mahmud ve Dîvânu Lugâti’t-Türk Adlı Eserinin Yeri – Felsefeyi Anadolu’da Yurtlandırmak Bağlamında Bir İnceleme –", Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Çorum.
5. Esin, Osman (2020), "Dîvânü Lugâti’t-Türk’ün Türk Kültürü Açısından Önemi ve Eserde Geçen Beslenme Kültürüyle İlgili Terimler", Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(75), 64-81.
6. Genç, Muhammet Sait (2014), "Dîvânu Lügati’t-Türk’te Geçen Deyimler ve Bu Deyimlerin Günümüzdeki Karşılıkları", Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.
7. Hazai, György (1972), "Genel Leksikografya Açısından Kâşgarlı Mahmud Hakkında Düşünceler", Bilimsel Bildiriler, Türk Dil Kurumu, 419–424.
8. İnce, Ömer (2019), "Eski Türk Edebiyatı Bağlamında İki Müellif Bir İdeal İnsan: Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lügati’t-Türk", KEV Akademi Dergisi, 79, 319-332.

9. Kaçalin, M. Sinan (2008), “Kâşgarî’nin Doğumunun Bininci Yıldönümü Dolayısıyla”, Türk Edebiyatı, 420, 43-47, İstanbul
10. Karaman, Fahri (2022), “Orhun Yazıtları”, Turkish Studies- Language, 17(3), 939-951, https://dx.doi.org/10.7827/ TurkishStudies.62612
11. Kâşgarlı Mahmud (1939), Divan-u Lûgat-it Türk Tercümesi I. (Çev. Besim Atalay), Ankara: T.D.K.
12. Kâşgarlı Mahmud (1940), Divan-u Lûgat-it Türk Tercümesi II. (Çev. Besim Atalay), Ankara: T.D.K.
13. Kâşgarlı Mahmud (1941), Divan-u Lûgat-it Türk Tercümesi III. (Çev. Besim Atalay), Ankara: T.D.K.
14. Kâşgarlı Mahmud (2012), Dîvânü Lugat-it-Türk, (Çev. Fuat Bozkurt), Konya: Eğitim Yayınevi.
15. Kirişçioğlu, M. Fatih (2020), “Tunyukuk Anıtından Saha Türkçesine -İsim-”, Uluslararası Bilge Tonyukuk Sempozyumu Bildiri Kitabı, Pamukkale Üniversitesi Altay Toplulukları Dil ve Kültürleri Uygulama ve Araştırma Merkezi, Denizli, 160-165.
16. Koşay, Hamit Z. (1972), "Dîvânü Lügati’t Türk’teki Terimlerden Örnekler", Bilimsel Bildiriler, 479-496.
17. Özden, Ömer (2014), Türk Düşünce Tarihi – Resimli, Arı Sanat Yayınevi, İstanbul.
18. Öztürk, Ahmet (2001), Ötüken Türk Kitabeleri, MEB Yayınları, Ankara.
19. Sakaoğlu, Saim (2024), "Divânü Lûgat’it-Türk’ün Halk Edebiyatı Açısından Taşıdığı Değer", Edebiyat ve Beşerî Bilimler Dergisi, 13, 301-319.
20. Sarı, İbrahim (2016), Peygamberin İzindeki Millet Türkler, Net Medya, İstanbul.
21. Saricaoğlu, Fikret (2008), "Kâşgarlı Mahmûd: İlk Türk Haritacısı", Kâşgarlı Mahmûd Kitabı, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara, 121-132.
22. Şen, Mesut (2016), "Eski Türk Harflerinin Çözümü", Kültür Tarihimizde Gizli Diller (Ed. Emine Gürsoy Naskali ve Erdal Şahin), Ka Kitap, İstanbul, 277-288.
23. Tekin, Talat (1986), "Karahanlı Dönemi Türk Şiiri", Türk Dili, 51(409) (Ocak 1986), 81-157.
24. Tekin, Talât (2014), Orhon Yazıtları, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.
25. Tekinoğlu, Hüseyin (2015), İlk Müslüman Türk Devleti Karahanlılar, Kamer Yayınları, İstanbul.