Serbest Bölgelerin Uluslararası Ticaretteki Yeri ve Bölgesel Kalkınmaya Katkısı: Malatya İçin Bir Fırsat Analizi

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 2, 459 - 473, 31.12.2025

Metin Ketboğa

Öz

Bu çalışma, serbest bölgelerin bölgesel kalkınma üzerindeki etkilerini teorik ve uygulamalı bir çerçevede inceleyerek Malatya için yeni bir kalkınma perspektifi sunmayı amaçlamaktadır. Türkiye’de serbest bölgeler uzun yıllardır yatırım, ihracat ve üretim kapasitesini artırmaya yönelik önemli bir politika aracı olarak kullanılmıştır. Uluslararası literatür; serbest bölgelerin ihracat artışı, yatırım çekme, istihdam yaratma ve tedarik zinciri gelişimi gibi mekanizmalar yoluyla bölgesel ekonomileri güçlendirdiğini göstermektedir. Bu doğrultuda çalışmada öncelikle serbest bölgelerin Türkiye’deki uygulamaları ele alınmış; ardından Malatya ekonomisi demografi, sanayi yapısı, tarım-gıda işleme kapasitesi, tekstil sektörü, dış ticaret ve lojistik altyapı gibi değişkenler üzerinden incelenmiştir. Elde edilen bulgular, Malatya’nın serbest bölge kurulması için elverişli nitelikler taşıdığını ortaya koymaktadır. Malatya, dünya kuru kayısı üretimindeki liderliği, güçlü gıda işleme kapasitesi ve tekstil-hazır giyim sektöründe ihracata dönük üretimiyle öne çıkmaktadır. Şehrin stratejik coğrafi konumu, ulusal tedarik zincirleriyle entegrasyon potansiyelini artırmaktadır. Bu çerçevede Malatya’da gıda işleme, tekstil-hazır giyim, soğuk zincir lojistiği, tarımsal depolama ve yenilenebilir enerji teknolojileri gibi sektörlerde yüksek katma değerli ihracat kapasitesinin gelişebileceği ön görülmektedir. Bununla birlikte serbest bölgenin başarılı olabilmesi için güçlü altyapı yatırımlarının yapılması, OSB–serbest bölge entegrasyonunun sağlanması, üniversite–sanayi iş birliğinin güçlendirilmesi ve yatırımcı dostu bürokratik süreçlerin oluşturulması gerekmektedir. Serbest bölgelerin uzun vadeli etkileri, yalnızca sağlanan teşviklere değil, aynı zamanda yönetişim kalitesi, beşerî sermaye düzeyi ve yatırım ortamının sürdürülebilirliğine bağlıdır. Sonuç olarak, Malatya’da kurulacak bir serbest bölgenin ekonomik büyümeyi desteklemesinin yanı sıra istihdamı artıran, üretim yapısını dönüştüren ve ilin uluslararası değer zincirlerine entegrasyonunu sağlayan çok yönlü etkiler yaratabileceği ve Malatya’nın uzun vadeli kalkınma vizyonunu da destekleyen stratejik bir politika aracı olacağı öngörülmektedir.

Anahtar Kelimeler

Serbest Bölgeler , Bölgesel Kalkınma , Uluslararası Ticaret , Malatya

The Role of Free Zones in International Trade and Their Contribution to Regional Development: A Strategic Opportunity Analysis for Malatya

Öz

This study aims to provide a new development perspective for Malatya by examining the effects of free zones on regional development through a theoretical and applied framework. In Turkey, free zones have long served as an important policy tool to increase investment, exports, and production capacity. International evaluations indicate that free zones contribute to regional economies by promoting export growth, attracting investment, creating employment, and strengthening supply chain structures. In this context, the study first reviews the implementation of free zones in Turkey and then analyzes key features of Malatya’s economy, including its demographic structure, industrial composition, agricultural and food-processing capacity, textile and apparel sector, foreign trade profile, and logistical infrastructure. The findings show that Malatya has favorable conditions for establishing a free zone. The province’s global leadership in dried apricot production, its established food-processing capabilities, and its export-oriented textile and apparel industries position it as a strong candidate. Malatya’s strategic location enhances its potential to integrate into national and international supply chains. Accordingly, it is anticipated that high value-added export capacity may develop in sectors such as food processing, textile and apparel, cold-chain logistics, agricultural storage, and renewable energy technologies. However, the success of a free zone requires strong infrastructure investments, effective integration with Organized Industrial Zones, enhanced university–industry cooperation, and the establishment of efficient, investor-friendly administrative processes. The long-term impact of free zones depends not only on incentives but also on governance quality, human capital, and the stability of the investment environment. In conclusion, a free zone in Malatya is expected to support economic growth, expand employment, transform production structures, and strengthen the province’s integration into global value chains, making it a strategic tool for long-term regional development.

Anahtar Kelimeler

Free Zones , Regional Development , International Trade , Malatya

Kaynakça

• Boyenge, J. P. (2007). ILO Database on Export Processing Zones. International Labour Organization. https://researchrepository.ilo.org/esploro/outputs/encyclopediaEntry/ILO-database-on-export-processing-zones/995218746802676/filesAndLinks?index=0 Erişim Tarihi: 10.11.2025.
• ÇŞB, (2025). ÇED Uygulamaları, https://ced.csb.gov.tr/ced-uygulamalari-i-82207 Erişim Tarihi: 12.10.2025.
• FAO, (2025), Sustainable Food Systems Country Report, Turkiye. https://www.fao.org/docs/unfoodsystemslibraries/national-pathways/turkey/2022-01-21-en-background-paper-sustainable-food-systems-country-report-turkiye-2021.pdf?sfvrsn=8c910bd3_1 Erişim Tarihi: 12.11.2025.
• Farole, T. (2011). Special Economic Zones in Africa: Comparing Performance and Learning from Global Experiences. World Bank Publications. https://openknowledge.worldbank.org/ Erişim Tarihi: 24.11.2025.
• Farole, T., & Akıncı, G. (2011). Special Economic Zones: Progress, Emerging Challenges, and Future Directions. World Bank. https://openknowledge.worldbank.org/ Erişim Tarihi: 13.11.2025.
• Fırat Kalkınma Ajansı. (2022). Araştırma Raporları (Kayısı Değer Zinciri Analizi). https://fka.gov.tr/arastirma-raporlari-detayi-1463574266165 Erişim Tarihi: 22.09.2025.
• ILO. (2019). Working Conditions in Special Economic Zones. International Labour Organization. https://www.ilo.org/global/publications Erişim Tarihi: 17.10.2025.
• KGM, (2025). İller Arası Mesafe. https://www.kgm.gov.tr/sayfalar/kgm/sitetr/uzakliklar/illerarasimesafe.aspx . Erişim Tarihi: 08.10.2025.
• Krugman, P. R. (1991). Geography and Trade. MIT Press. https://mitpress.mit.edu/author/paul-krugman-5535/ Erişim Tarihi: 01.11.2025.
• Madani, D. (1999). A Review of the Role and Impact of Export Processing Zones (Policy Research Working Paper). World Bank. https://documents.worldbank.org/ Erişim Tarihi: 10.10.2025.
• Malatya Ticaret Borsası. (2023). Kuru Kayısı İhracat İstatistikleri. https://malatyatb.org.tr/menu/kayisi/turkiye-geneli-kayisi-ihracati Erişim Tarihi: 24.11.2025.
• Malatya Ticaret ve Sanayi Odası (MTO). (2023). Malatya Sektörel Ekonomik Görünüm Raporu. https://www.malatyatso.org.tr/sektorel-raporlar Erişim Tarihi: 03.09.2025.
• Porter, M. E. (1990). The Competitive Advantage of Nations. Free Press / Harvard Business School Publishing. https://doi.org/10.1002/smj.4250120706 Erişim Tarihi: 05.10.2025.
• Scott, A. J., & Storper, M. (2015). The nature of cities: The scope and limits of urban theory. International Journal of Urban and Regional Research, 39(1), 1–15. https://onlinelibrary.wiley.com/journal/14682427 Erişim Tarihi: 03.11.2025.
• SBB (T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı). (2024). On İkinci Kalkınma Planı (2024–2028). https://www.sbb.gov.tr/kalkinma-planlari/ Erişim Tarihi: 28.09.2025.
• T.C. Ticaret Bakanlığı. (2023). Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü Faaliyet Raporu. https://ticaret.gov.tr/serbest-bolgeler Erişim Tarihi: 10.09.2025.
• T.C. Ticaret Bakanlığı. (2025). Serbest Bölge İstatistikleri. https://ticaret.gov.tr/serbest-bolgeler/serbest-bolgeler-istatistikleri Erişim Tarihi: 17.11.2025.
• TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu). (2024). Bölgesel İstatistikler – Malatya Veri Seti. https://data.tuik.gov.tr/ Erişim Tarihi: 01.09.2025.
• Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM). (2024). Yıllık İhracat Raporu. https://tim.org.tr/tr/yillik-ihracat-raporu Erişim Tarihi: 22.11.2025.
• TİM, (2023). Serbest Bölgeler Kanunu. https://www.tim.org.tr/files/downloads/mevzuat/serbest_bolgeler_kanunu.pdf Erişim Tarihi: 06.09.2025.
• UNCTAD. (2023). World Investment Report 2023. United Nations Publications. https://unctad.org/publications Erişim Tarihi: 15.10.2025.
• World Bank. (2020). World Development Indicators. World Bank Database. https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators Erişim Tarihi: 28.10.2025.
• Zeng, D. Z. (2015). Global Experiences with Special Economic Zones: Focus on China and Africa. World Bank. https://openknowledge.worldbank.org/ Erişim Tarihi: 11.11.2025.
• Zeng, D. Z. (2019). Building World-Class Special Economic Zones: Lessons from Global Best Practices. World Bank Policy Note. https://openknowledge.worldbank.org/ Erişim Tarihi: 23.10.2025.