The Interaction of Participation Banks with the Conventional Banks from the Perspective of the Principles of Necessity and Need

Yıl 2026, Cilt: 2 Sayı: 1 , 29 - 62 , 31.03.2026

Abdullah Turunğ

https://izlik.org/JA57SZ76HE

Öz

Participation banks, which aim to operate within the framework of interest-free finance principles, have to interact with conventional banks at various levels due to the structure of the current financial system and their limited number. However, the interaction of participation banks with conventional banks may drag them outside the boundaries of interest-free finance principles by being included in the conventional system. As a result, there is a possibility that participation banks may face situations that are contrary to their basic principles, such as engaging in practices contrary to the principles of interest-free finance or providing support to the illegitimate system. For this reason, participation banks may act against their own principles by engaging in transactions outside the framework of interest-free finance. At this point, the principles of necessity and need in the classical fiqh literature shed light on the circumstances and extent to which participation banks can deviate from the principles of interest-free finance. In this study, the interactions of participation banks on issues such as depositing required reserves with the Central Bank, engaging in correspondent practices with conventional banks, using common ATM and EFT infrastructures, using funds through commodity Murābaḥa for liquidity management, and syndicated financing are analyzed in the context of the principles of necessity and need in accordance with fiqh. The analyses were evaluated within the framework of classical fiqh literature and the resolutions of the contemporary advisory boards. As a result of the evaluation, it has been concluded that, under current circumstances, such interactions, if they occur due to unavoidable and systemic necessities for participation banks, can be considered temporarily legitimate under the principle of necessity. In addition, within the framework of the general interest of society and the special interest of participation banks, it has been revealed that it may be permissible to interact with conventional banks to a limited extent within the framework of the principle of need for reasons such as financial access and continuity of service. Additionally, attempts have been made to indicate which areas support illegitimate activities in case of interaction with conventional banks. The study aims to make a unique contribution to the literature by examining the cooperation and practices of participation banks with conventional banks using the aforementioned examples.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Islamic Economics , Participation Bank , Conventional Banking , Necessity , Need

Zaruret ve İhtiyaç İlkeleri Perspektifinden Katılım Bankalarının Konvansiyonel Bankalarla Etkileşimi

https://izlik.org/JA57SZ76HE

Öz

Faizsiz finans ilkeleri çerçevesinde faaliyet göstermeyi amaçlayan katılım bankaları, sayılarının az olması nedeniyle mevcut finansal sistemin yapısı gereği konvansiyonel bankalarla çeşitli düzeylerde etkileşim içinde olmak durumunda kalmaktadır. Ancak katılım bankalarının konvansiyonel bankalarla etkileşimde bulunması, konvansiyonel sisteme dahil olarak faizsiz finans ilkeleri sınırları dışına sürükleyebilmektedir. Bunun neticesinde katılım bankalarının faizsiz finans ilkelerine aykırı teamüllerde bulunmak veya gayrimeşru sisteme destek sağlamak gibi temel esaslara aykırı olan durumlarla karşı karşıya kalma ihtimali vardır. Bu nedenle katılım bankaları, faizsiz finans çerçevesi dışında kalan muamelelerde bulunarak kendi prensiplerine aykırı hareket edebilmektedir. İşte bu noktada klasik fıkıh literatüründe yer alan zaruret ve ihtiyaç ilkeleri, katılım bankalarının faizsiz finans ilkelerinden hangi durumlarda ve ne ölçüde ayrılabileceği hakkında bizlere ışık tutmaktadır. Çalışmada, katılım bankalarının Merkez Bankasına zorunlu karşılık yatırması, konvansiyonel bankalarla muhabirlik teamüllerinde bulunması, ortak ATM ve EFT altyapıların kullanımı, likidite yönetimi için emtia murâbahası yoluyla fon kullanımı ve sendikasyon finansmanı gibi konularda yapılan etkileşimler incelenerek zaruret ve ihtiyaç ilkeleri bağlamında fıkhî çerçevede analiz edilmiştir. Analizler, klasik fıkıh literatürü ve çağdaş danışma kurulları kararları çerçevesinde değerlendirilmiştir. Değerlendirme sonucunda, bu tür etkileşimlerin günümüz şartlarında katılım bankaları için kaçınılmaz ve sistemsel zorunluluklar sebebiyle gerçekleşmesi durumunda zaruret ilkesi kapsamında geçici olarak meşru kabul edilebileceği sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca toplumun genel, katılım bankalarının da özel menfaati çerçevesinde finansal erişim ve hizmet sürekliliği gibi nedenlerle ihtiyaç kaidesi çerçevesinde konvansiyonel bankalarla etkileşimde bulunmaya sınırlı düzeyde cevaz verilebileceği ortaya konulmuştur. Bununla beraber konvansiyonel bankalarla etkileşimde bulunulması durumunda hangi alanların gayrimeşru faaliyete destek olduğu belirtilmeye çalışılmıştır. Çalışma, katılım bankalarının konvansiyonel bankalarla yapılan iş birliği ve teamüllerini zikredilen örneklerle inceleyerek literatüre özgün bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

İslâm Hukuku , İslâm Ekonomisi , Katılım Bankası , Konvansiyonel Bankacılık , Zaruret , İhtiyaç

Kaynakça

• AAOIFI, Accouting and Autiting Organization for Islamic Financial Instituions. el-Meâyîru’ş-şer’iyye. Manama: Hey’etu’l-muhasebe ve’l-muraca‘a li’l-me‘âyîri’ş-şer‘iyye li’l-muessesâti’l-mâliyye, 1. Basım, 2017.
• Abdurrahman b. Salih, Abdurrahman b. Salih el-Abd el-Latîf. el-Kavâid ve’d-davâbitü’l-fıkhiyyetü’l-mütedammene li’t-teysîr. Medine: İmâdetü’l-bahsi’l-ilmi bi’l-câmiati’l-İslamiyye, 2003.
• Ahmed b. Adurrahman b. Nasır er-Raşîd. el-Hâcetü ve eseruhâ fi’l-ahkâm. Riyad: Kunûz İşbiliyâ, 1. Basım, 2008.
• Ahmed b. Muhammed b. Osman Zerkâ. Şerhü’l-kavâ’idi’l-fıkhiyye. Dımeşk: Daru’l-kalem, 1989.
• Ali Haydar Efendi, Hocaeminefendizade. Dürerü’l-Hükkâm Şerhu Mecelleti’l-Ahkâm. ed. Raşit Gündoğdu - Osman Erdem. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2. Basım, 2017.
• Bank Dubay el-İslâmî. “Heyeti’l-fetâvâ ve’rrakâbeti’ş-şer’iyye”. el-Fetâva’l-İktisadiyye. b.y.: Mektebetü’ş-Şâmile. Erişim 30 Ocak 2026. https://shamela.ws/book/1611/441
• Bayındır, Servet. “Modern Faizsiz Finansman Araçlarından Teverruk ve Ges’in Fıkhi Tahlili”. Fıkhi Açıdan Finans ve Altın İşlemleri - Tebliğ ve Müzakereler - Tartışmalı İlmi Toplantı. İstanbul: y.y., 2012.
• Beytü’t-Temvîli’l-Kuveytî. el-fetâvâ’ş-şeriyye fi’l-mesâili’l-iktisâdiyye. Kuveyt: Dâru’l-Diya, 1. Basım, 2014.
• Cîzânî, Muhammed b Hüseyin el-. Hakîkatü’z-zarûreti’ş-şer’iyye : ve tatbîkâtuha’l-muâasıra. Riyad: Mektebetu Dari’l-Minhac, 1435.
• Cürcânî, Şerîf Ali b. Muhammed. Kitabu’t-Ta’rifât. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1983.
• Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf et-Tâî en-Nîsâbûrî. Gıyâsü’l-ümem fî İltiyâsi’z-zulem. b.y.: Mektebetü İmâmü’l-Harameyn, 1401.
• Darîr, Sıddîk Muhammed Emîn ed-. “el-Münâkaşa”. Mecelletu Mecmai’l- Fıkhi’l- İslâmi’d-Düveli 7/3 (1992), 549–551.
• Desûkî, Muhammed b. Ahmed b. Arafe. Hâşiyetü’d-Desûkî ala şerhi’l-kebîr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• Duveyş, Ahmed b. Abdürrezzak. Fetâvâ’l-Lecneti’d-Dâime Lil-Buhusi’l-İlmiyye ve’l- lfta. Riyad: er-Riaseti’l-Amme li’l-İdarati’l-Buhusi’l-İlmiyye ve’l-İfta ve’d-Da’ve ve’I-İrşad, 4. Basım, 2003.
• Ebû’l-Ferec, Şemseddin İbn Kudâme. eş-Şerhu’l-kebîr alâ metni’l-Mukni. ed. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî - Abdulfettâh Muhammed el-Hulv. Kahire: Daru Hicr, 1. Basım, 1995.
• Emânetü’l-âmme li’l-Hey’eti’ş-Şer’iyyeti-l’Muvahhade. Fetâvâ el’heyeti’ş-şer’iyye li’l-Bereke. ed. Abdussettar Ebu Gudde - İzeddin Hoca. b.y.: y.y., 2. Basım, 2003.
• Emânetü’l Hey’eti’ş-Şer’iyye. ed-Davâbitü’l-müstehlesa min karârâti’l-hey’eti’ş- şer’iyye li Banki’l-Bilâd. Riyad: Dârü’l-Meymân, 1. Basım, 2013.
• Ensârî, Zekeriyya b. Muhammed. Esna’l-metâlib fî şerhi Ravdi’t-Tâlib. Kahire: Matbaatu’l-Meymeniyye, ts.
• Erdem, H. Ercüment. “Sendikasyon Kredileri ve Tahkim”. Bankacılar Dergisi 36/132 (2025).
• Ferîku’l-Amel, Bil-muntedâ. Karârâtü ve tavsiyyâtü nedvetü’l-Bereke li’l-iktisâdi’l- İslâmi. Amman: Arvika lid-Dirâsât, 8. Basım, 2022.
• Halitoğlu, İsmail. “Organize Teverruk Üzerine Bir Analiz ve TKBB Danişma Kurulu ve AAOIFI Standartlarinin Mukayesesi”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (2021), 661–695.
• Halitoğlu, İsmail. “Şer’î Kaide ve Dâbıtların İslami Finans İşlemlerinde Uygulanması”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/2 (2020), 1121–1157.
• Hattâb, Ebû Abdullah Muhammed b. Muhammed b. Abdurrahmân el-Mağribî. Mevâhibu’l-Celîl li-şerhi Muhtasari Halîl. b.y.: Dâru’l-Fikr, 3. Basım, 1992.
• İbn Abdilber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed b. Abdilberr en-Nemerî. el-Kâfî fî fıkhi’-ehli’l-Medîne. Riyad: Mektebetü’r-Riyad el-Hadise, 1. Basım, 1978.
• İbn Âbidîn, Muhammed Emin b. Ömer b. Abdülazîz ed-Dımaşkî. Hâşiyetu Reddi’l-muhtâr. Kahire: Şerike ve Mektebe ve Matbaa Mustafa el-Bâbî el-Halebî ve Evlâduhû, 2. Basım, 1966.
• İbn Cüzey, Ebü’l-Kâsım Muhammed b. Ahmed b. Muhammed el-Kelbi. el-Kavânînü’l-fıkhiyye. Beyrut: Dâru’l Kalem, ts.
• İbn Kayyim, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb El-Cevziyye. İ’lâmü’l-muvakkı’în ’an rabbi’l-’âlemîn. ed. Ebû Ubeyde Meşhûr b. Hasen Âli Selmân. Riyad: Daru İbni’l-Cevzî, 2002.
• İbn Kudâme, Muvaffakuddîn Ebû Muhammed Abdullah el-Makdisî. el-Kâfî. ed. Muhammed Züheyr eş-Şâvîş. Beyrut: el-Mektebetü’l- İslâmî, 3. Basım, 1982.
• İbn Kudâme, Muvaffakuddîn Ebû Muhammed Abdullah el-Makdisî. el-Muğnî. ed. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî - Abdulfettâh Muhammed el-Hulv. Kahire: Daru Hicr, 2. Basım, 1992.
• İbn Manzûr, Ebu’l-Fadl Cemâluddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânu’l-‘Arab. Beyrut: Dâru Sâdır, 3. Basım, 1414.
• İbn Mübârek, Cemil Muhammed. Nazariyyetü’z-zarureti’ş-şer’iyye hudûduhâ ve davâbituhâ. Mansura: Dârü’l-Vefa, 1408.
• İbn Müflih, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Müflih b. Muhammed Makdisî Râmînî. el-Furû’ ve tashîhu’l-furû’. ed. Abdullah b. Abdülmuhsin Türki. Riyad: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 2003.
• İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm b. Muhammed. el-Eşbâh ve’n-Nezâir. ed. Zekeriyya Umeyrat. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1999.
• İbn Teymiyye, Ebu’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalim b. Abdisselam el-Harrânî. Mecmû’u’l-fetâvâ. ed. Abdurrahman b. Muhammed b. Kâsım. Medine: Mucemme’u’l-Melik Fehd li tıbâ’ati’l-Mushafi’ş-şerîf, 1995.
• İbni Useymîn, Muhammed b. Salih Muhammed. Likâatu’l-bâbi’l-meftûh. Kasîm: Müessesetü’ş-Şeyh Muhammed b. Salih el-Useymîn el-Hayriyye, 1. Basım, 2016.
• İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdilvâhid. Fethu’l-Kadîr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• İbnü’l-Münzir en-Nisaburi, Ebû Bekr Muhammed b. İbrâhim. el-İcma’. ed. Abdullah Ömer Barudi. Beyrut: Dârü’l-Cinan, 1986.
• İmrânî, Ebu’l-Hüseyin Yahyâ b. Ebi’l-Hayr b. Sâlim el-Yemenî eş-Şâfiî. el-Beyân fî mezhebi’l-İmami’ş-Şafiî. ed. Kâsım Muhammed en-Nurî. Cidde: Dâru’l-Minhâc, 2000.
• Kâsânî, Melikü’l-Ulemâ Alâuddîn Ebî Bekr b. Su’ûd. Bedâi’u’s-sanâi’ fî Tertîbî’ş-Şerâi’. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 2. Basım, 1982.
• Kazancı, Fatih. “Türkiye’de Faizsiz Bankacilik Prensiplerine Uygun Teverruk Pazari: Ürün İhtisas Borsasi”. İslam Ekonomisi ve Finansı Dergisi 4/1 (2018), 17–47.
• KBKİKBATMNAK, Konvansiyonel Bankaların Kartları ile Katılım Bankalarının ATM’lerinden Nakit Avans Kullanılması. “Türkiye Katılım Bankalar Birliği”, 2019. Erişim 03 Temmuz 2025. https://tkbb.org.tr/danisma-kurulu/kararlar/Konvansiyonel_Bankalarin_Kartlari_ile_Katilim_Bankalarinin_ATMlerinden_Nakit_Avans_Kullanilmasi
• KBTCMBİDHVNK-II, Katılım Bankalarının TCMB İhbarlı Döviz Hesaplarına Verilen Nemayı Kullanması-II. “Türkiye Katılım Bankalar Birliği”, 2023. Erişim 01 Temmuz 2025. https://tkbb.org.tr/danisma-kurulu/kararlar/Katilim_Bankalarinin_TCMB_Ihbarli_Doviz_Hesaplarina_Verilen_Nemayi_Kullanmasi-II
• KBTCMBİDHVNK-III, Katılım Bankalarının TCMB İhbarlı Döviz Hesaplarına Verilen Nemayı Kullanması-III. “Türkiye Katılım Bankalar Birliği”, 2023. Erişim 01 Temmuz 2025. https://tkbb.org.tr/danisma-kurulu/kararlar/Katilim_Bankalarinin_TCMB_Ihbarli_Doviz_Hesaplarina_Verilen_Nemayi_Kullanmasi-III
• Masrifi’r-Râcihî, el-Mecmû’atü’ş-Şer’iyye bi-. Karârâtü’l-Hey’eti’ş-Şer’iyye bi-Masrifi’r-Râcihî. Riyad: Dâru Künûzi İşbiliyâ, 1. Basım, 2010.
• MBZKNH, Merkez Bankası Zorunlu Karşılıklarının Nemalandırılması Hakkında. “Türkiye Katılım Bankalar Birliği”, 2021. Erişim 03 Temmuz 2025. https://tkbb.org.tr/danisma-kurulu/kararlar/Merkez_Bankasi_Zorunlu_Karsilik_Nemasi
• Mecma’u’l-fıkhi’l-İslâmî ed-düvelî. Karârâtü ve Tavsiyyâtü Mecmai’l- Fıkhi’l-İslâmî ed-Düvelî. Kahire: Mufekkirun ed-Duveliyye, 2. Basım, 2022.
• Mehmet Nuri Güler. “İslami Bankacılığın Merkez Bankalarının Zorunlu Karşılık Uygulaması İle Faize Bulaşması”. İslami İlimler Dergisi 16/2 (2021), 55–87.
• Merğinânî, Ali b. Ebû Bekr b. Abdullah el-Celil. el-Hidâye fî şerhi bidâye. ed. Talal Yûsuf. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâs el-Arabî, 2004.
• Meşûhî, Ziyad B. Abid el-. Kitabu’l-İstid’âf ve Ahkâmuhu Fi’l Fıkhi’l-İslâmî. Riyad: Dâru Künûzi İşbiliyâ, 2013.
• Muhammed b. İsmâîl el-Buhârî. el-Câmiʿu’s-sahîh. ed. Muhammed Züheyr b. Nâsır. Bulak: Sultaniyye, ts.
• Muhammed Osman Şubeyr. el-Muâmeletü’l-Mâliyyetü’l-Muâsıra fi’l-Fıkhi’l-İslâmî. Ürdün: Dârü’n-Nefâis, 6. Basım, 2007.
• Müslim b. Haccac b. Müslim. el-Câmiʿu’s-sahîh. ed. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
• Nevevî, Ebu Zekeriya Muhyiddin b. Şeref. el-Mecmu’ şerhi’l-Mühezzeb li’ş-Şirazi. ed. Muhammed Necib Mutîî. Cidde: Mektebetu-l İrşâd, ts.
• Râbıtatü’l-Âlemi’l-İslâmî. Karârâtü Mecmai’l- Fıkhi’l-İslâmî. Mekke: Râbıtatü’l-Âlemi’l-İslâmî, 3. Basım, ts.
• Sâvî, Ebu’l-Abbas Ahmed b. Muhammed el-Halvetî. Hâşiyetü’s-Sâvî ale’ş-Şerhi’s-sağîr (Bülğatü’s-sâlik ilâ akrabi’l-mesâlik). Beyrut: Daru’l-meârif, 1415.
• Serahsî, Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed. el-Mebsût. Beyrut: Dâru’l-ma’rife, ts.
• Shariyah Review Bureau. Syndicated Financing: a Granular Look at Sharia Compliance. s.l.: Shariyah Review Bureau, 2023. https://shariyah.net/wp-content/uploads/2023/02/Syndicate-Financing-Paper.pdf
• Sübkî, Tacüddîn Abdülvehhâb b. Ali. el-Eşbâh ve’n-Nezâir. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1991.
• Şakir Görmüş - R. Ahmet Albayrak - Aydın Yabanlı (ed.). Yaşayan ve Gelişen Katılım Bankacılığı. İstanbul: TKBB Yayınları, 3. Basım, 2021.
• Şâtıbî, İbrâhîm b. Mûsâ b. Muhammed el-Gırnâtî. el-Muvâfakât. el-Huber: Dârü İbn Affân, 1. Basım, 1997.
• Şîrâzî, Ebû İshâk İbrâhim b. Ali b. Yusuf. el-Mühezzeb fî fıkhi’l-İmâm eş-Şâfiî. b.y.: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1995.
• Şirvânî, Abdülhamid - Abbâdî, Ahmed b. Kasım. Havâşî Tuhfetü’l-muhtâc bi şerhi’l-Minhâc. b.y.: el-Mektebetü’t-Ticâriyyetü’l-Kübrâ, 1983.
• Şubeyr, Muhammed Osman. et-Teverruku’l-fıkhî ve tatblkatuhu’l-masrafiyye el-muâsıra fi’l-fıkhi’l-İslamî. Şarika: Bahsun Mukaddemun İla Mecelletu Mecmai’l- Fıkhi’l- İslâmi’d-Düveli fi’devretihi et-tasia aşere, 2009.
• Takasbank. “Hizmetler”. Erişim 12 Temmuz 2025. https://www.takasbank.com.tr/tr
• Takasbank. “Nakit Kredi Taahhütnamesi”. Erişim 02 Temmuz 2025. https://www.takasbank.com.tr/documents/uyelikler/nakit-kredi-taahhutnamesi_07032023.pdf
• TCMB. “Elektronik Fon Transfer Sistemi - Elektronik Menkul Kıymet Transfer Sistemi - Fonların Anlık ve Sürekli Transferi (FAST) Sistemi”. Erişim 29 Haziran 2025. https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/TR/TCMB+TR/Main+Menu/Temel+Faaliyetler/Odeme+Sistemleri/Turkiyedeki+Odeme+Sistemleri/Elektronik+Fon+Transfer+%28EFT%29+Sistemi
• TCMB. “Merkez Bankası Faiz Oranları”. Erişim 29 Haziran 2025. https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/TR/TCMB+TR/Main+Menu/Temel+Faaliyetler/Para+Politikasi/Merkez+Bankasi+Faiz+Oranlari/
• TCMB. “Zorunlu Karşılık Oranları”. Erişim 29 Haziran 2025. https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/TR/TCMB+TR/Main+Menu/Temel+Faaliyetler/Para+Politikasi/Zorunlu+Karsilik+Oranlari
• TKBB, Türkiye Katılım Bankalar Birliği. Katılım Fi̇nansi İlkeleri̇ne Uygun Olmayan Geli̇rler ve Bunlarin Tasfi̇yesi̇ Standardı. Türkiye: Türkiye Katılım Bankaları Birliği, Kabul 13 Mayıs 2024, Standart No: 6, ts. https://tkbb.org.tr/upload/Katılım Finansı İlkelerine Uygun Olmayan Gelirler ve Bunların Tasfiyesi Standardı.pdf
• TKBB, Türkiye Katılım Bankalar Birliği. Teverruk Standardı. Türkiye: Türkiye Katılım Bankaları Birliği, Kabul 2 Mart 2021, Standart No: 2, ts. https://tkbb.org.tr/upload/Teverruk Standardı.pdf
• Tüveycirî, Muhammed bin İbrahim bin Abdullah et-. Mevsûatü’l-Fıḳhi’l-İslâmî. Lübnan: Beytü’l-Efkâri’d-Düveliyye, 1. Basım, 2009.
• Zuhaylî, Muhammed Mustafa. el-Fıkhu’l-İslâmî ve edilletuhû. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 2002.
• Zühaylî, Vehbe. Nazariyyetü’z-zarureti’ş-şer’iyye mukârenen maa’l-kanûni’l-vaz’î. b.y.: Müessesetü’r-Risâle, 1982.
• el-Mevsûatü’l-fıkhiyye el-Kuveytiyye. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkâf Ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1993.