The Articles in al-Majallah Where the Muftâ Bih Opinions of the Madhhab Was Abandoned and Their Reasons: A Case Study on Kafâlah and Hawâlah Contracts

Yıl 2026, Cilt: 2 Sayı: 1 , 1 - 27 , 31.03.2026

Bekir Sıtkı Karazehir , Ozat Shamshiyev

https://izlik.org/JA49RF66DP

Öz

Al-Majalla is one of the fundamental sources of the late Ottoman legal system, and it is a text developed from the perspective of the Hanafi school of law. Based on the principles of the Hanafi madhhab, this civil code played an important role in the modernization of law within the Ottoman State. This study aims to identify the views preferred in al-Majalla that deviate from those accepted as muftâ bih (the agreed-upon fatwâ) in the Hanafi school, and to understand the reasons behind these preferences. The examination of kafâlah (guarantee) and hawâlah (transfer of debt) contracts emerged as a step toward understanding the reasons behind changes in these preferences. Upon reviewing the existing literature on this topic, it can be observed that many theses and articles have been written from various perspectives on both al-Majalla and its commentaries. However, no independent study has been found specifically examining the abandonment of muftâ bih opinions in al-Majalla. To fill this gap in the literature, the research employs a qualitative research method based on content analysis. This approach allows for a detailed examination of the preferences and related texts in the relevant articles of al-Majalla. The main objective of the study is to analyze the instances in which muftâ bih opinions are abandoned in al-Majalla concerning the contracts of kafâlah and hawâlah and to explain the reasons behind these actions. The study investigates how fatwâs related to these contracts had changed over time, which opinions were preferred, and the factors that influenced these choices. The research considers not only the text of al-Majalla but also its commentaries, thereby providing a more comprehensive understanding of the reasons for differences in fatwâs. The study reveals how the classical fatwâ approach of the Hanafi madhhab and the social and economic conditions of the time worked together. The paper first provides definitions of contracts, classification of the contracts, and the concepts of fatwâ, iftâ (legal opinion), and muftâ bih, then explores the reasons for abandoning muftâ bih opinions in the madhhab. Interestingly, while it is stated that, except for Article 621, no deviation occurs from muftâ bih in the causes (asbâb al-mūjibah) of kitâb al-kafâlah (Book of Guarantees), the study’s findings reveal that a preference was made even in Article 633, despite the muftâ bih opinion. In the case of kitâb al-hawâlah (Book of Transfer of Debt), as indicated in the causes, deviations from muftâ bih were found in Articles 682 and 692. These preferences clearly reflect the practices of the time and the necessities brought by the period. Moreover, it can be concluded that the changes in these preferences are a reflection of the dynamic nature of Islamic law. Consequently, the reasons for abandoning muftâ bih opinions in the relevant articles of al-Majalla appear to stem from the changing times, societal needs, and the influence of customary law (‘urf). In conclusion, this study demonstrates how Islamic law adapts to societal and temporal changes through the example of al-Majalla, emphasizing that legal systems can develop through their own internal dynamics and that legal practices can transform with the change in custom and time.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , al-Majallah , Contracts , Kafâlah , Hawâlah , Fatwâ , Muftâ Bih , Preference

Mecelle-i Ahkam-ı Adliyye’de Hanefi Mezhebindeki Müftâ Bih Görüşün Terk Edildiği Maddeler ve Terk Sebepleri Üzerine (Kefâlet ve Havâle Akitleri Özelinde)

https://izlik.org/JA49RF66DP

Öz

Mecelle-i Ahkam-ı Adliyye, son dönem Osmanlı hukuk sisteminin temel kaynaklarından biri olup, özellikle Hanefi mezhebi perspektifine göre oluşturulmuş bir metindir. Hanefi mezhebinin ictihadlarına dayanan bu medeni kanun, Osmanlı Devleti’nde hukukun modernleşme sürecinde önemli bir rol oynamıştır. Bu çalışmada, Mecelle’de Hanefi mezhebinde fetvâya esas (müftâ bih) kabul edilen görüşlerin dışında tercih edilen görüşlerin tespit edilmesi ve bu tercihlerin sebeplerinin anlaşılması hedeflenmiştir. Kefâlet ve havâle akitleri özelinde yapılan inceleme, söz konusu tercihlerdeki değişimlerin nedenlerini anlamaya yönelik bir adım olarak ortaya çıkmıştır. Konuyla ilgili daha önce ortaya konulan literatüre baktığımızda, farklı açılardan hem Mecelle hem de Mecelle’nin şerhleri üzerine birtakım tezler ve makaleler yazıldığını görebilmekteyiz. Ancak Mecelle özelinde müftâ bih kavlin terk edilmesini inceleyen müstakil bir çalışma bulunmadığını gözlemlemekteyiz. Literatürdeki boşluğu doldurma adına araştırmada, içerik inceleme modeline dayalı nitel araştırma yöntemi benimsenmiştir. Bu yaklaşım, Mecelle’nin ilgili maddelerinde yer alan tercihler ve bu tercihlerle ilgili metinlerin detaylı bir şekilde incelenmesini sağlamıştır. Araştırmadaki temel hedef, Mecelle’de yer alan kefâlet ve havâle akitleri üzerinde müftâ bih kavlinin terk edilmesi durumlarını analiz etmek ve bunun arkasındaki sebepleri açıklamaktır. Çalışmada, bu akitlere ilişkin fetvâların zamanla nasıl değiştiği, hangi görüşlerin tercih edildiği ve bu tercihlerde hangi faktörlerin etkili olduğu irdelenmiştir. Araştırmada yalnızca Mecelle metni değil, aynı zamanda Mecelle şerhleri de göz önünde bulundurulmuştur. Bu sayede fetvâlar arasındaki farklılıkların nedenleri daha kapsamlı bir şekilde ele alınabilmiştir. Araştırma, Hanefi mezhebinin klasik fetvâ anlayışının ve zamanın sosyal ve ekonomik şartlarının nasıl bir arada işlediğini ortaya koymuştur. Çalışmada önce akit, fetvâ, iftâ ve müftâ bih kavramlarının tanımları verilerek mezhepte müftâ bih kavlin terk edilme sebepleri incelenmiştir. İlginç bir şekilde kitâbü’l-kefâlenin esbâb-ı mûcibesinde 621. madde dışında müftâ bih dışına çıkılmadığı dile getirilse de araştırmamızın neticesinde 633. maddede de müftâ bih kavle rağmen bir tercih yapıldığı tespit edilmiştir. Kitâbü’l-havâlede ise esbâb-ı mûcibede ifade edildiği üzere 682. ve 692. maddelerde müftâ bih dışına çıkılmıştır. Söz konusu tercihlerde, dönemin uygulamaları ve zamanın getirdiği zaruretlerin etkisi net bir şekilde görülmektedir. Bununla birlikte, yapılan tercihlerdeki değişimlerin, İslam hukukunun dinamik yapısının bir yansıması olduğu da anlaşılmaktadır. Nitekim çalışmanın neticesinde Mecelle’nin ilgili maddelerinde müftâ bih kavlinin terk edilmesinin ardında yatan sebepler, zamanın değişimi, toplumun ihtiyaçları ve örfün etkisi olarak öne çıkmıştır. Sonuç olarak bu araştırmada, Mecelle örneği üzerinden İslam hukukunun, toplumun ve zamanın getirdiği değişimlere nasıl uyum sağladığı ortaya konmuş ve hukukun kendi iç dinamikleriyle gelişebileceği ve örfle zamanın değişmesiyle birlikte hukuki uygulamaların da dönüşüme uğrayabileceği vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , Mecelle , Akitler , Kefâlet , Havâle , Fetvâ , Müftâ Bih , Tercih

Kaynakça

• Abdulazîz el-Buhârî, Alâuddîn Abdulazîz b. Ahmed. Keşfu’l-esrâr Şerhu Usûli’l-Pezdevî. b.y.: Dâru’l-Kitâbi’l-İslâmiyye, ts.
• Ahmet Cevdet Paşa ve Mecelle Cemiyeti. Mecelle-i ahkâm-ı adliyye. İstanbul: Matbaa-i Osmâniyye, 1300.
• Akgündüz, Ahmet. Karşılaştırmalı Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye. İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı Yayınları, 2013.
• Akkuş, Betül Rümeysa. Mecelle’nin Şerhlerinde Örf ve Âdetle İlgili Hükümler. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Akman, Mehmet. Mecelle’de Ariyet Sözleşmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Hukuk Tarihi Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
• Ali Haydar Efendi, Hoca Emîn Efendizâde. Dürerü’l-hükkâm şerhu Mecelleti’l-ahkâm. ed. Mehmet Emin Özafşar. çev. Râşid Gündoğdu - Osman Erdem. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2. Basım, 2017.
• Âtıf Efendi, Kuyucaklı Seyyid Muhammed. Mecelle-i ahkâm-ı adliyye şerhu kitâbi'l-havâle. İstanbul: Matbaa-i Hayriye ve Şürekası, 1916.
• Aydın, Mehmet Âkif. “Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/231-235. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Aynî, Bedrüddîn Mahmûd b Ahmed b Mûsâ b Ahmed b el-Hüseyin. el-Binâye şerhu’l-Hidâye. ed. Eymen Sâlih Şabân. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2000.
• Aytekin, Mehmet Ali. “İmam Züfer’in Hanefi Mezhebinde Tercih Edilen Görüşleri”. Usûl: İslam Araştırmaları 32 (2019), 183-214.
• Bâbertî, Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd Ekmeleddin Ebû Abdillâh b. eş-Şeyh Şemsüddîn b. eş-Şeyh Cemâlüddîn er-Rûmî. el-İnâye şerhu’l-Hidâye. Kahire: Şirketü Mektebeti ve Matbaati Mustafâ el-Bâbî el-Halebî ve Evlâduh, 1. Basım, 1970.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Fıkıh İlmi & İslâm Hukuku Terimleri Sözlüğü. ed. Abdullah Kahraman. İstanbul: Semerkand Yayınları, 1. Basım, 2016.
• Bilmen, Ömer Nasûhi. Hukuku İslâmiyye Istılâhı Fıkhiyye Kamusu. İstanbul: Bilmen, 1970.
• Buhârî, Ebû Abdullâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Buhârî el-. Câmiu's-sahîh. thk. Mustafa Dîb el-Bugâ. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr; Dâru’l-Yemâme, 5. Basım, 1414/1993.
• Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b Hammâd. Tâcü’l-luga ve sıhâhu’l-Arabiyye. ed. Ahmed Abdü’l-Ğafûr Attâr. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 4. Basım, 1987.
• Çetinkaya, Ahmet - Uğur, Seyit Mehmet. “Ali Haydar Efendi’nin Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye’ye Yönelttiği Tenkitler”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 25/3 (2021), 1401-1420.
• Dâmâd Efendi, Abdullâh b. Muhammed b. Süleymân. Mecmau’l-enhur fî şerhi Multaka’l-ebhur. İstanbul: el-Matbaa el-Âmire, 1328.
• Dügencili, Şükrü Şahin. Ali Haydar Efendi’nin Dürerü’l Hükkâm Şerhu Mecelleti’l Ahkâm adlı eserinde makâsıd ve maslahat. Rize: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
• Düzenli, Pehlül. “Osmanlı Fetvâsında ‘Muteber Kaynak’ ve ‘Müftâ Bih Mesele’ Problemi”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 22 (2013), 9-78.
• Ekim, Mehmet. Çağdaş Fetva Kurullarının İhtiyaç ve Zaruret Kavramlarına Yaklaşımlarının Analizi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
• Evrengzîb, Âlemgîr Ebü’l-Muzaffer Muhammed Muhyiddîn Evrengzîb. Fetâvâ el-Âlemgîriyye el-marûfe bi’l-fetâvâ el-Hindiyye. ed. Nizâmeddîn el-Birnihârî el-Belhî. 1-6 Cilt. Kahire: el-Matbaatü’l-Kübrâ el-Emîriyye (Bulak), 2. Basım, 1310.
• Gözübenli, Beşir. “Türk Hukuk Tarihinde Kanunlaştırma Faaliyetleri ve Mecelle”. Ahmet Cevdet Paşa Vefatının 100. Yılına Armağan (1823-1895), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 285-299. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 1997.
• Isfahânî, Ebû’l-Kâsım el-Hüseyin b Muhammed er-Râgıb. el-Müfredât fî garîbi’l-Kurân. ed. Safvân Adnân Devâvîdî. Beyrut: Dârü’l-Kalem, ed-Dârü’ş-Şâmiyye, 1. Basım, 1991.
• İbn Nüceym, Zeynelabidin b. İbrahim. Bahru’r-râik şerhu Kenzü’d-dekâik. Mısır: Dâru’l-Kütübi’l-İslâmi, ts.
• İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm b. Muhammed el-Mısrî. el-Bahru’r-râik şerhu Kenzı’d-dekâik. ed. Menhatü’l-Hâlik. Ürdün: Dârü’l-Kitâbi’l-İslâmî, 2. Basım, ts.
• İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b Ömer b Abdilazîz. Hâşiyetü reddi’l-muhtâr alâ’d-Dürri’l-muhtâr şerhu Tenvîri’l-ebsâr. Kahire: Şirketü Mektebeti ve Matbaati Mustafâ el-Bâbî el-Halebî ve Evlâduh, 2. Basım, 1966.
• İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b Ömer b Abdilazîz el-Hüseynî ed-Dımaşki. Şerhu Ukûdi resmi’l-müftî. thk. Şenol Saylan. Ankara: TDV Yayınları, 1. Basım, 2021.
• İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdilvâhid es-Sivâsî es-Sekanderî. Fethu’l-kadîr ale’l-Hidâye. ed. Şemsüddîn Ahmed b el-Kâdîzâde. Kahire: Şirketü Mektebeti ve Matbaati Mustafâ el-Bâbî el-Halebî ve Evlâduh, 1. Basım, 1970.
• Kâdîhân, Fahreddin Hasan b. Mansur b. Mahmud el-Ûzcendî el-Fergânî. Şerhu’z-Ziyâdât. ed. Kasım Eşref Nûr Ahmed. 6 Cilt. Pakistan: el-Meclisu’l-İlmî, 1. Basım, 2000.
• Kahraman, Gülcan. Ali Haydar Efendi’nin “Dürer’ül Hükkam” adlı eserinin tespit ve tahkiki (788-832. maddeler). İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Kahriman, Emel. “Hanefîlerde Müftâbih Görüşün Keyfiyeti”. Ağrı İslâmi İlimler Dergisi 13 (2023), 277-301.
• Kalacî, Muhammed Revvas. Fıkıh Lügatı. İstanbul: Ocak Yayıncılık, 2012.
• Karaman, Hayreddin. Mukayeseli İslâm Hukuku. 3 Cilt. İstanbul: Nesil Yayınları, 1991.
• Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b Mesûd. Bedâiu’s-sanâi fî tertîbi’ş-şerâi. Mısır: Şirketü’l-Matbûâti’l-İlmiyye ve Matbaatü’l-Cemâliyye, 1327.
• Kasapoğlu, Mehmet Rasim. Ali Haydar Efendi’nin “Dürerü’l-Hükkâm” adlı eserinin kaynaklarının tespit ve tahkiki (230-299. maddeler). İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
• Kaya, Eyyüp Said. Mezheblerin Teşekkülünden Sonra Fıkhî İstidlâl. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
• Kaya, Süleyman. “Akifzade’nin Mecelletü’l-Mehakim İsimli Eseri Çerçevesinde Osmanlı Fetvasında Değişim”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 40 (2011), 93-108.
• Kaya, Süleyman. “Vekalet Akdine Dair Bir Tartışma Bağlamında Osmanlı Döneminde Fetvanın Müftâ-bih Hale Geliş Süreci”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 20 (2012), 71-86.
• Kemaloğlu, Esra. Ali Haydar Efendi’nin “Dürerü’l-Hükkâm” adlı eserinin kaynaklarının tespit ve tahkîki (404-457 maddeleri). İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
• Kıylık, Mustafa Harun. “Mecelle’ye Giden Yolda Ahmet Cevdet Paşa ve Mücadelesi”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 35 (2020), 475-507.
• Köse, Sümeyye Akcan. Ali Haydar Efendi’nin “Dürerü’l-Hükkam” adlı eserinin kaynaklarının tespit ve tahkiki (356-403. maddeler arası). İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
• Mardin, Ebul’ula. Medeni Hukuk Cephesinden Ahmet Cevdet Paşa. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1996.
• Merginânî, Burhânuddîn Ebü’l-Hasen Alî b. Ebî Bekr el-Fergânî. Hidâye fî şerhi Bidâyeti’l-mübtedî. ed. Talâl Yûsuf. 1-4 Cilt. Beyrut: Dâr İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
• Mesud Efendi, Müftü. Mir’ât-ı Mecelle. İstanbul: Matbaa-i Osmâniyye, 1884.
• Mûsılî, Abdullâh b Mahmûd b Mûdûd. el-İhtiyâr li-talîli’l-Muhtâr. ed. Mahmûd Ebû Dıkîka. Kahire: Matbaatü’l-Halebî, 1937.
• Reşîd Paşa, Hâcı Ahmed. Rûhu’l-Mecelle. İstanbul: Matbaa-i Hayriyye ve Şürekâsı, 1328.
• Semenkânî, Hüseyn b Muhammed b el-Hüseyn - Kahtânî, Fehd b Abdullâh b Abdullâh. Hizânetü’l-müftîn. Suudi Arabistan: Kral Halid Üniversitesi, Doktora Tezi, 2020.
• Serahsî, Şemsü’l-Eimme Ebû Sehl Muhammed b. Ahmed. Mebsût. 1-31 Cilt. Mısır: Matbaatü’s-Saâde, T. s., ts.
• Şahin, Osman. İslam Hukukunda Fetva Usulü. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2002.
• Takî Osmânî, Muhammed. Usûlü’l-iftâ ve âdâbuh. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 2018.
• Uğur, Seyit Mehmet. “Hanefî Mezhebinde Müftâ Bih Görüşün Belirlenmesinde Meşâyihın Rolü”. 6. Türkiye Lisansüstü Çalışmalar Kongresi Bildiriler Kitabı. IV/99-112. Muş: İlem Yayınları, 2017.
• Uğur, Seyit Mehmet. Hanefilerde Mezhep İçi Tercih ve Usûlü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1. Basım, 2019.
• Uysal, Afra. Mecelle’de Havale Akdi. İstanbul: İstanbul Medipol Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
• Ürkmez, Emine Çelik. Ali Haydar Efendi’nin Dürerü’l-Hükkâm Şerhu Mecelleti’l-Ahkâm adlı eserinin Kitabu’l-Gasp Ve’l-İtlaf’ın incelenmesi. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Yaman, Ahmet. Fetva Usulü ve Âdabı. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1. Basım, 2017.
• Zeylaî, Usmân b Alî. Tebyînü’l-hakâik şerhu Kenzı’d-dekâik. ed. Şihâbüddîn Ahmed Şilbî. Kâhire: el-Matbaa el-Kübrâ el-Emîriyye, 1. Basım, 1314.