Islamic Economics as an Independent Discipline: Problems and Solution Suggestions

Yıl 2026, Cilt: 2 Sayı: 1 , 63 - 91 , 31.03.2026

Seracettin Yıldız

https://izlik.org/JA62ZL73GF

Öz

Today, Islamic economics has begun to be accepted as a branch of science and undergraduate and graduate departments related to it have been opened in universities. Although the studies that started at the beginning of the century continue increasingly, the nature of Islamic economics as a science, its method, its perspective on economic problems and its solution suggestions continue to be discussed. While the criticisms against Islamic economics from outside the field are mostly aimed at its existence as a branch of science, the criticisms of the academics in the field focus on the current state of Islamic economics, suggestions for solutions to the problems arising from conventional economics, and the future of Islamic economics. Although the problems related to Islamic economics are multifaceted, one of the most significant issues is believed to lie in the question of the discipline’s autonomy and its proper placement within the broader academic landscape. For this reason, first of all, the framework of Islamic economics and its relationship with other sciences should be determined. An examination of the curricula and operational structures of university departments established in this field – as well as a review of the existing literature – reveals that Islamic economics is sometimes treated as synonymous with “fiqh” (Islamic jurisprudence) while at other times it is regarded merely as a sub-discipline of “fiqh”. Another problem is that when Islamic economics is mentioned in our country, only participation banking comes to mind. It is thought that these problems constitute an obstacle to the development of Islamic economics, and unless they are solved, the current stagnation plaguing the discipline will persist. On the other hand, it is observed that the current stagnation in Islamic economics is reflected in fiqh, which Islamic economics is most closely associated , and sometimes the blame for the stagnation in Islamic economics is laid upon the science of fiqh and scholars of fiqh. The subject of this study is the current status of Islamic economics as a branch of science, its subject, resources, some problems encountered and solutions offered for these problems. In addition, we will try to discuss how it should be related to other Islamic sciences, especially fiqh, and some points where Islamic economics and fiqh differ.

Anahtar Kelimeler

Islamic economics , fiqh , branch of science , methodology , education

Bağımsız Bir Bilim Dalı Olarak İslam İktisadı: Problemler ve Çözüm Önerileri

https://izlik.org/JA62ZL73GF

Öz

Günümüzde İslam iktisadı artık bir bilim dalı olarak kabul edilmeye başlanmış ve bununla ilgili üniversitelerde lisans ve lisansüstü bölümleri açılmıştır. Yüzyılın ilk dönemlerinde başlayan çalışmalar artarak devam etse de günümüzde bir bilim olarak İslam iktisadının mahiyeti, yöntemi, iktisadi problemlere bakış açısı ve çözüm önerileri tartışılmaya devam etmektedir. İslam iktisadına yönelik alan dışından yapılan eleştiriler daha çok bu bilim dalının varlığına yönelik iken alanda çalışan akademisyenler arasında yapılan eleştiriler ise İslam iktisadının mevcut durumu, konvansiyonel iktisattan kaynaklı problemlere yönelik çözüm önerileri ve İslam iktisadının geleceğine yoğunlaşmaktadır. İslam iktisadıyla ilgili problemler çok yönlü olmakla birlikte problemlerden birisinin de bu ilim dalının bağımsızlığı ve nereye oturtulduğunda yattığı düşünülmektedir. Bu sebeple öncelikle İslam iktisadının çerçevesi ve diğer ilimlerle ilişkisi belirlenmelidir. Üniversitelerde açılan bölümlerin işleyişine ve literatüre bakıldığında İslam iktisadının bazen fıkıhla eşdeğer, bazen de fıkhın alt dalı gibi kabul edildiği görülmektedir. Bir diğer problem ise ülkemizde İslam iktisadı denilince sadece katılım bankacılığının akla gelmesidir. Bu problemlerin İslam iktisadının gelişmesine engel teşkil ettiği, bunlar çözülmediği sürece İslam iktisadının bugün içinde bulunduğu tıkanıklığın devam edeceği düşünülmektedir. Öte taraftan İslam iktisadında var olduğu düşünülen mevcut tıkanıklığın en yakın ilim dalı olarak görüldüğü fıkha da yansıdığı, bazen de İslam iktisadındaki tıkanıklığın faturasının fıkıh ilmine ve fıkıhçılara kesildiği gözlenmektedir. Bu çalışmanın konusu, bir bilim dalı olarak İslam iktisadının mevcut durumu, konusu, kaynakları, yaşanılan bazı problemler ve bunlara yönelik çözüm önerileridir. Ayrıca fıkıh ilmi başta olmak üzere diğer İslami ilimlerle ilişkisinin nasıl olması gerektiği ve İslam iktisadı ile fıkhın ayrıldığı bazı noktalar da ele alınmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

İslam iktisadı , fıkıh , bilim , metodoloji , eğitim

Kaynakça

• Acar, Mustafa. “İslâm İktisadının Başlıca Sorunları”. İslâmî Araştırmalar 16/4 (2003), 540-546. https://www.islamiarastirmalar.com/journal_article/islam-iktisadinin-baslica-sorunlari-major-problems-of-islamic-economics/
• Austruy, Jacques. Kapitalizm, Marksizm ve İslam. çev. Agah Oktay Güner. İstanbul: Damla Yayınevi, 1980.
• Aybakan, Bilal. “Nakit”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/324-326. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
• Badem, Mustafa. Kur’an’da Ekonomik Hayata İlişkin Temel Esaslar. Kahramanmaraş: Sütçü İmam Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
• Belâzürî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ b. Câbir b. Dâvûd. Fütûhu’l-büldân. Beyrût: Mektebetü’l-Hilâl, 1988.
• Birışık, Abdülhamit. “Tefsir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 45/281-290. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
• Canbaz, Muhammet Fatih. “İslam İktisadı ve Finansında Temel Sorunlar”. Afyon Kocatepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 22/2 (Aralık 2020), 244-258. https://doi.org/10.33707/akuiibfd.727380
• Cebeci, İsmail. “İslam İktisat Felsefesi ve Teorisi Literatürü: Eleştirel Bir Değerlendirme”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 13/25 (Aralık 2017). 139-163. https://izlik.org/JA28LK32XZ.
• Cebeci, İsmail. İslam İktisadında Murabaha. İstanbul: İktisat Yayınları, 2020.
• Çağrıcı, Mustafa. “Tedbîrü’l-menzil”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 45/260-261. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
• Çakır, Mustafa. İslam Hukuku Açısından Teverruk İşlemleri. Ankara: TDV Yayınları, 2021.
• Çelik, Yıldırım – Mustafa, Sümeyye. “Peygamberlerin Sanatsal Faaliyetleri Üzerine”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29/29 (Haziran 2010), 67-94.
• Çizakça, Murat. “Müslümanların İslami Bir Ekonomiye İhtiyaçları Var”. İktisat Dergisi 30/350 (Haziran 1994). 55-57. https://iktisatdergisi.org/1994/iktisat-dergisi-350-sayi-haziran-1994/
• Demir, Ömer. İktisatta Yöntem Tartışmaları. Konya: Vadi Yayınları, 1. Basım, 1996.
• Dilek, Serkan - Kırış, Şemseddin. “İslam Ekonomik Sisteminin Kapitalizm ve Sosyalizm ile Kıyaslaması”. Uluslararası İslam Ekonomisi ve Finansı Araştırmaları Dergisi 11/2 (Eylül 2025), 296-325. https://doi.org/10.54427/ijisef.1602936
• Dinler, Zeynel: İktisada Giriş. Bursa: Ekin Yayınları, 20. Basım, 2014.
• DİYK, Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanlığı. “Yaş çayın işlenmiş kuru çay, domatesin salça ve zeytinin zeytinyağı karşılığında satılması caiz midir?”. Erişim 29 Ekim 2024. https://kurul.diyanet.gov.tr/soru/yas-cayin-islenmis-kuru-cay-domatesin-salca-ve-zeytinin-zeytinyagi-karsiliginda-satilmasi-caiz-midir/0193c42d-9658-72bd-1f85-e94ed28b43ed
• Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş’as b. İshak es-Sicistani el-Ezdi. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaût. 7 Cilt. Beyrut: Darü’r-Risaleti’l-Alemiyye, 1. Basım, 2009.
• Efe, Ahmet. “Risale-i Nur’a Göre İslam Ekonomi Yönetiminde Üretim ve Tüketim”. Şarkiyat 10/1 (Nisan 2018), 92-113. https://doi.org/10.26791/sarkiat.341796.
• Eğilmez, Kumcu – Mahfi, Ercan. Ekonomi Politikası Teori ve Türkiye Uygulaması. İstanbul: Remzi Kitabevi, 22. Basım, 2016.
• Eğri, Taha vd. (ed.). İslam İktisadını Yeniden Düşünmek. İstanbul: İGİAD Yayınları, 2. Basım, 2014.
• Esen, Adem vd. (ed.). İslâm Ekonomisinin Temelleri. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Yayınları. ts.
• Esen, Adem. Sosyal Siyaset Açısından İslam’da Ücret. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 4. Basım, 2015.
• Falay, Nihat. “İslam Ekonomisi: Sorunlar ve Tutarsızlıklar”. İktisat Dergisi 30/350 (Haziran 1994), 47-51. https://iktisatdergisi.org/1994/iktisat-dergisi-350-sayi-haziran-1994/
• Gözübenli, Beşir. “Semen”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/465-467. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Gül, Ali Rıza. “İslam İktisat Düşüncesinin Kur’ân’daki Temelleri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 51/2 (Ağustos 2010), 27-78. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001034
• Gül, Ali Rıza. “Kur’an’daki İnfak Kavramının Anlam Yelpazesi”. Dini Araştırmalar 8/22 (Haziran 2005), 239-262.
• Günay, Enver. İktisadi Düşüncenin Evrimi ve Kapitalizmin Piyasa Tarihi. Kahramanmaraş: Sütçü İmam Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.
• Hacak, Hasan. “Mal”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/461-465. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Hayat, Zeynelabidin. Esnâf-ı Sitte Hadisi Bağlamında Faiz Tartışmaları. Erzincan: Binali Yıldırım Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
• Ildız, Erkan. Eski Çağ’da Bankacılık ve Bankerlik. İstanbul: Golden Medya Matbaacılık, 2013.
• İZÜ, İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi. “İşletme ve Yönetim Bilimleri Fakültesi”. Erişim 22 Ekim 2024. https://www.izu.edu.tr/akademik/fakulteler/isletme-ve-yonetim-bilimleri-fakultesi/bolumler/islam-iktisadi-finans
• Karadaği, Ali Muhyiddin. İslam İktisadına Giriş. çev. Abdullah Kahraman. İstanbul: İktisat Yayınları, 1. Basım, 2018.
• Karadoğan, Sercan (ed.). İslam İktisat Düşüncesi Birikim ve Yönelim. İstanbul: Maruf Vakfı Yayınları, 2017.
• Keskin, Tolga. Sûfilerin İktisat Anlayışı ve Uygulamaları. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
• Khan, Muhammed Akram. “İslam Ekonomisinin Mevcut Durumu ve Gelecek Araştırmaların Yönü”, İslam İktisat Düşüncesi Birikim ve Yönelim, ed. Sercan Karadoğan. 257-294. İstanbul: Maruf Vakfı Yayınları, 2017.
• Kızılkaya, Necmettin, “Giriş: İslam İktisadı Çalışmalarında Yöntem Üzerine Bazı Mülahazalar”. İslam İktisadını Yeniden Düşünmek. Taha Eğri vd. 13-24. İstanbul: İGİAD Yayınları., 2014.
• Kızılkaya, Necmettin (ed.). İslam İktisadı Metodolojisi: Sorunlar ve Çözüm Önerileri. İstanbul: İktisat Yayınları, 2019.
• Köse, Doğan. “Türkiye'de İslam İktisadı Alanındaki Akademik Birikim”. İslam İktisadı ve Finansı Özgünlüğü, Tarihî Temelleri ve Aktüel Değeri. ed. M. Salih Kumaş. 153-176. Bursa: Emin Yayınları, 2026.
• KTOKÜ, Konya Ticaret Odası Karatay Üniversitesi. “İslam İktisadı ve Finansı”. Erişim 22 Ekim 2024. https://obs.karatay.edu.tr/oibs/bologna/progCourses.aspx?lang=tr&curSunit=5768
• Kumaş, Mehmet Salih - Artuç, Gülizar. “İslâm İktisat Düşüncesinin Gelişim Sürecinde Fıkıh İlminin Yeri”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/22 (Haziran 2019), 109-133. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.539814.
• Kur’ân Yolu. Erişim 25 Ekim 2024. https://kuran.diyanet.gov.tr/
• Kur’an Yolu. Erişim 29 Ekim 2024. https://kuran.diyanet.gov.tr/
• KÜ, Kastamonu Üniversitesi. “İslam Ekonomisi Uygulama ve Araştırma Merkezi”. Erişim 22 Ekim 2024. https://islamekonomisi.kastamonu.edu.tr/images/2024/Islam%20Iktisadi%20ve%20Finansi%20Kurumlar%20Haritasi%20-%20Agustos%202024%20.pdf
• Levent, Adem. “İslam İktisadının Özgünlüğü”. İslam İktisadı ve Finansı Özgünlüğü, Tarihî Temelleri ve Aktüel Değeri. ed. M. Salih Kumaş 11-28. Bursa: Emin Yayınları, 2026.
• Müslim, Ebu’l-Hüseyin el-Kuşeyrî en-Nisâbûrî Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’s-sahîh thk. Muhammed Fuad Abdülbaki. 5 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’t-türâsi’l-Arabî, ts.
• Neccar, Ahmed. İslam Ekonomisine Giriş. çev. Ramazan Nazlı. İstanbul: Hilal Yayınları, 1978.
• Ocak, Hasan. “İslam Ahlak Felsefesinde et-Tedbiru’l-Menzil/Ev İdaresi Kavramı”. Journal of Intercultural and Religious Studies. 6 (2014), 85-118.
• Orman, Sabri. İslâmî İktisat, Değerler ve Modernleşme Üzerine. İstanbul: İnsan Yayınları, 1. Basım, 2014.
• Orman, Sabri. “Oikonomia’dan İlm-i Tedbir-i Menzil’e: İslam’ın Entelektüel Geleneğinde Medeniyetler Arası Bilgi Değişimi”. Medeniyet ve Değerler: Açık Medeniyet-İstanbul Yaklaşımı. ed. Recep Şentürk. 187-206. İstanbul: ITO-UTESAV, 2013.
• Önder, İzzettin. “İslam Ekonomisi Gibi Birşey Yoktur”. İktisat Dergisi 30/350 (Haziran 1994). 37-43. https://iktisatdergisi.org/1994/iktisat-dergisi-350-sayi-haziran-1994/
• Öner, Abdulkerim. “Hz. Peygamber Döneminde Beytülmal”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 11/1 (Nisan 2019), 74-95.
• Özcan, Yunus. “Fayda”. TÜBİTAK Sosyal Bilimler Ansiklopedisi. 2/17. Ankara: TÜBİTAK Yayınları, 2. Basım, 2022.
• Özdemir, Şennur. “İslami Bir Ekonomi Nasıl Mümkün Olur?”. İslam İktisadını Yeniden Düşünmek. ed. Taha Eğri vd. 145-178. İstanbul: İGİAD Yayınları, 2014.
• Saraç, Mehmet (ed.). Modern İktisadi Düşüncenin Teolojik Arka Planı. İstanbul: İSİFAM Yayınları, 2018.
• Solmaz, Yahya. İslam’da Yönetim Hukuku (el-Ahkâmü’s-sultâniyye) Yürütme ve Yargı Kurumları. Ankara: Kitabe Yayınları, 1. Basım, 2023.
• SÜ, Sakarya Üniversitesi. “Eğitim Bilgi Sistemi”. Erişim 22 Ekim 2024. https://ebs.sakarya.edu.tr/Birim/DersPlan/36973
• Şahin, Hakan. İktisadi ve Fıkhi Yönleriyle Para Üretimi. İstanbul: Albaraka Yayınları, 1. Basım, 2019.
• Tabakoğlu, Ahmet. İslam ve Ekonomik Hayat. Ankara, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 5. Basım, 2020.
• Tabakoğlu, Ahmet. “Bir İlim Dalı Olarak İslam İktisadı”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 16 (Ekim 2010), 11-34.
• Tabakoğlu, Ahmet. “İslâm İktisadı Metodolojisi”. İslami İlimlerde Metodoloji / Usul Mes'elesi-II. ed. İsmail Kurt vd. 1143-1172. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2005.
• Tan, Oğuzhan. “Ekonomik Realite Temelinde Altı Sınıf (Esnâf-ı Sitte) Hadisi Üzerine Bir Değerlendirme”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 51/2 (Ağustos 2010), 167-87. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001039.
• Tekin, Hüsnü - Tekdoğan, Ömer Faruk. “Günümüzde İslam İktisadı Alanında Yeni (Orijinal) Bilgi Üretimi Mümkün mü?”. Uluslararası İslam Ekonomisi ve Finansı Araştırmaları Dergisi 2/2 (Temmuz 2016). 55-70. https://izlik.org/JA47FL36AU
• Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa b. Sevre es-Sülemi. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Beşşar Avvad Ma’ruf. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1998.
• TKBB, Türkiye Katılım Bankaları Birliği. “Faaliyetler” Erişim 28 Ekim 2024. https://www.tkbb.org.tr/upload/4_Bolum-Katilim-Bankaciligi-Ekosisteminin-Gelisimi.pdf
• Turay, Fatih. “İslam İktisadı ve Finansının Sosyal Bilimler ve Fıkıhla İlişkisi”.1. Uluslararası İslam İktisadı ve Finansı Kongresi Bildiri Kitabı. ed. Abdulkadir Atar. 137-157. Karabük: Karabük Üniversitesi Yayınları, 2018.
• Ülgener, Sabri F. Zihniyet ve Din İslam, Tasavvuf ve Çözülme Devri İktisat Ahlakı. İstanbul: Derin Yayınları, ts.
• Ünverdi, Mustafa. “Kelâm ve Tasavvuf Açısından Kadere İman-Tevekkül İlişkisi”. Kader 18/1 (Haziran 2020), 177-209. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.720136.
• Yılmaz, Hasan Kamil. “Tasavvuf”. TÜBİTAK Sosyal Bilimler Ansiklopedisi. 4/236-239. Ankara: TÜBİTAK Yayınları, 2. Basım, 2022.
• Zaman, Syed Muhammad Hasanuz. Kur’an-ı Kerim’de İktisadî İlkeler. çev. Zeynep Özbek. İstanbul: Mahya Yayıncılık, 1. Basım, 2018.