ACCOUNTING EDUCATION AND THE DOUBLE-ENTRY SYSTEM IN THE OTTOMAN EMPIRE: AN EXAMINATION OF THE MUHTASAR USUL LEDGER

Öz

From the second half of the nineteenth century onward, the Ottoman Empire underwent profound changes in accounting parallel to its Western-inspired educational reforms. The single-entry “Ladder Method,” which logged revenues and expenses in separate books, was abandoned in 1879 in favor of double-entry bookkeeping, shifting practice from a mere income–expense tally to a balance-sheet mindset. This article traces that modernization through Muhtasar Usul Defteri (1899/1900), a fifth-grade secondary textbook by Mehmed Hikmet. The work is divided into two parts: the first introduces commercial papers and documents; the second presents bookkeeping techniques. Adopting an input-oriented approach, Hikmet first explains documentation, then contrasts the simplified single-entry method (usûl-i basîta) with the more rigorous double-entry method (usûl-i muzâ‘afa). Although double entry—favored by merchants for its reliability and order—is foregrounded, the pedagogy reinforces fundamentals by first teaching single entry. Two monographs at the end of Part II model an entire month of trading activity, solved successively with both methods and illustrating virtually every contemporary transaction. As one of the earliest systematic textbooks on double-entry bookkeeping in Turkish accounting education, the volume occupies a unique place while offering rich insights into the late-Ottoman socio-economic order; its clear prose and tabular examples also foreshadow today’s student-centered, visually supported teaching approaches.

Anahtar Kelimeler

• Double-entry recording method
• Accounting history
• Book of Accounting Methods

OSMANLI İMPARATORLUĞU’NDA MUHASEBE EĞİTİMİ VE ÇİFT YANLI KAYIT SİSTEMİ: MUHTASAR USUL DEFTERİ ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

Osmanlı İmparatorluğu, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Batı Avrupa’nın etkisiyle eğitimde olduğu gibi muhasebe alanında da köklü dönüşümler yaşamıştır. Merdiven Usulü’nün tek taraflı kayıt sistemi, 1879’da yerini çift taraflı kayda bırakmış; böylece gelir-gider ayrımıyla sınırlı eski yapıdan bilanço mantığına doğru geçiş sağlanmıştır. Bu makale, söz konusu modernleşme sürecini, Mehmed Hikmet’in 1899/1900’de İdadi Mekteplerinin beşinci sınıfı için kaleme aldığı “Muhtasar Usul Defteri” üzerinden incelemektedir. Eser iki bölümden oluşur: ilki ticari evrak ve belgeleri, ikincisi defter tutma usullerini ele alır. Hikmet, önce ticari evrakı tanıtarak sürece girdi temelli yaklaşır, ardından basit usul (usûl-i basîta) ve çift taraflı kayıt (usûl-i muzâ‘afa) yöntemlerini karşılaştırır. Güvenilirliği ve düzeni nedeniyle tüccarlar arasında yaygınlaşan çift taraflı yöntem ön planda sunulsa da, kitabın pedagojik stratejisi önce basit kaydı öğreterek temeli pekiştirmektir. İkinci bölümün sonunda yer alan, bir aylık faaliyetleri modelleyen iki monografi, her iki yöntemin uygulamalı çözümünü içerir ve dönemin hemen bütün ticari işlemlerini örneklerle gösterir. Eser, Türk muhasebe eğitiminde çift taraflı kaydı sistematik biçimde öğreten ilk ders kitaplarından biri olarak özgün bir konuma sahiptir; ayrıca dönemin sosyo-ekonomik düzenine dair zengin ipuçları sunar. Bununla birlikte, kitapta kullanılan anlatım dili ile örnek tablolardaki açıklık, bugünün muhasebe eğitiminde uygulanan öğrenci merkezli ve görsel destekli öğretim yaklaşımlarının erken habercisi sayılabilir.

Anahtar Kelimeler

• Çift taraflı kayıt yöntemi
• Muhasebe tarihi
• Muhasebe Usul Defteri

Kaynakça

1. Arıkan, Y., & Güvemli, B. (2013). Türkiye'de Muhasebe Mesleğinin Gelişimi ve İstanbul Serbest Muhasebeci Mali Müşavirler Odası. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, (5), 33-67.
2. Aslan, M., Apak, S., Erol, M. & Ayboğa, H. (2023). Türk Muhasebe Mesleği Üzerine Kronolojik Bir İnceleme (1839-2020). Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, (24), 1-16.
3. Atabay, İ. (2023). Cumhuriyet Döneminde Muhasebenin Gelişimine Kronolojik Bir Bakış. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26(49-1), 121-135. https://doi.org/10.31795/baunsobed.1352586.
4. Aydemir, O., & Erkan, M. (2011). Merdiven Kayıt Yöntemi ve Günümüz Muhasebe Sistemi. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, (1), 110-128.
5. Can, A.V., Aliusta, H., & Bağdat, A. (2021). Osmanlı Devleti’nde Çift Taraflı Kayıt Yöntemine Geçişi Etkileyen Sosyo - Kültürel Nedenlerin Analizi, Muhasebe ve Vergi Uygulamaları Dergisi, 14 (3): 1231-1259.
6. Çabuk, A., & Saygılı, A. T. (2013). Osmanlı İmparatorluğu'nda XIX. Yüzyılın Ortalarında Devlet Muhasebesinde Merdiven Yönteminden Çift Yanlı Kayıt Yöntemine Geçiş. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, (4), 168-196.
7. Carnegie, G. D., & Napier, C. J. (1996). Critical and Interpretive Histories: Insights into Accounting’s Present and Future Through Its Past. Accounting, Auditing & Accountability Journal, 9(3), 7–39.
8. Chatfield, M. (1974). A history of accounting thought. Hinsdale, IL: Dryden Press.

9. Edwards, J. R., & Newell, E. (1991). The development of industrial cost and management accounting before 1850: A survey of the evidence. Business History, 36(3), 1–24. https://doi.org/10.1080/00076799400000001
10. Gençoğlu, Ü. G. (2009). Türkiye’de Harf Devriminin Muhasebe Eğitimi ve Muhasebe Uygulamalarına Etkisi. Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi (AKAD), 1(1), 30-37.
11. Güvemli, O. (1995). Türk Devletleri Muhasebe Tarihi Osmanlı İmparatorluğuna Kadar - 1. Cilt, Muhasebe Öğretim Üyeleri Bilim ve Dayanışma Vakfı Yayını No:1, İstanbul.
12. Güvemli, O., & Kaya, M. A. (2015). Osmanlı İmparatorluğu’nda XIX. Yüzyılın Ortalarında Muhasebe Düşüncesindeki Büyük Değişim - 1839-1885. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi (9), 43-44.
13. Hoskin, K., & Macve, R. (1986). Accounting and the Examination: A Genealogy of Disciplinary Power. Accounting, Organizations and Society, 11(2), 105–136.
14. Hoskin, K., & Macve, R. (1988). The Genesis of Accountability: The West Point Connections. Accounting, Organizations and Society, 13(1), 37–73.
15. Öncel, M. (2022). Üçlü Kayıt Yönteminin Muhasebe Tarihinde ve İşletmelerin Muhasebe Örgütlenmesindeki Yeri. Yönetim ve Örgüt Tarihi Dergisi, 1(2), 116-134.
16. Pamuk, Şevket (1987). The Ottoman Empire and European Capitalism, 1820–1913: Trade, Investment and Production. Cambridge University Press.
17. Pamuk, Şevket & Quataert, Donald (1994). An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914. Cambridge University Press.
18. Pamuk, Şevket (2014). Türkiye’nin 200 Yıllık İktisadi Tarihi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
19. Quataert, Donald (1993). Ottoman Manufacturing in the Age of the Industrial Revolution. Cambridge University Press.
20. Quataert, Donald (1995). Workers, Peasants and Economic Change in the Ottoman Empire, 1730–1914. Cambridge University Press.
21. Roover, R. (1956). The development of accounting prior to Luca Pacioli according to the account-books of medieval merchants. In A. C. Littleton & B. S. Yamey (Eds.), Studies in the history of accounting (pp. 114–174). London: Sweet & Maxwell.
22. Toraman, C., & Taştan T. (2025). Osmanlı Modernleşme Sürecinde Muhasebe Eğitimi, Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, 28, 43-68.
23. Tursun, M., & Aksu, İ. (2024). Kirkor Kömürcüyan’ın Yeni Muhasebe Usulü Başlıklı Kitabının Tahlili. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, 27, 23-36.
24. Uçma, T. (2012). Explaining the Development of Accounting Systems In Turkey in the Context of Institutional Theory. Accounting and Financial History Research Journal (2), 145-178.