DİVAN-I MUHASEBAT ÜYESİ MEHMED FUAD BEY’İN USUL-İ DEFTERİ ADLI ESERİNİN TAHLİLİ

Yıl 2026, Sayı: 30, 75 - 94, 14.01.2026

Mustafa Tınmaz

Öz

Bu çalışmada Divan-ı Muhasebat’ta mümeyyiz (denetçi) ve aza (üye) görevlerinde bulunan Mehmed Fuad Bey’in 1907 yılında kaleme aldığı “Usul-i Defteri” adlı eserinin tanıtımı amaçlanmıştır. Yapılan literatür taramasına göre, mezkur eser herhangi bir akademik çalışmada müstakil olarak ele alınmamıştır. Eser, eski Türkçe olarak yazılmış olup, basma nüshasından istifade edilmiştir. Müellifin üç kısma ayırdığı kitap öz biçimde; ticaret usulü, maliye usulü ve taşrada bulunan maliye memurlarının kullanabileceği defter türleri ile maliyenin çift yönlü kayıt usulüne (usul-ü muzaafe-i mali) muhtevidir. Eserin, Osmanlı İmparatorluğu eğitim sisteminde yer alan usul-i defteri mahreçli ders kitaplarına kıyasen, çok zengin defter türlerini içeriğinde barındırdığı tespit edilmiştir. Bu özelliği ile eser, mümtaz bir çalışma olarak tarihteki yerini almıştır. Eserin tedvin biçimi, müellifin kullandığı metodoloji, muhasebe ve defter usullerine ve dahi defter türlerine bakış açısı irdelenmiştir. Bu çalışmanın maliye ve muhasebe tarihi alanında akademik çalışma yapmak isteyenlere katkı sağlaması umulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Divan-ı Muhasebat , Mehmed Fuad Bey , Muhasebe Defter Türleri , Muhasebe Tarihi.

ANALYSIS OF THE WORK CALLED “USUL-I DEFTERI”, BY MEHMED FUAD BEY, MEMBER OF OTTOMAN COURT OF ACCOUNTS

Öz

In this study, it is aimed to introduce the work called “Bookkeeping Method” (Usul-i Defteri), written in 1907 by Mehmed Fuad Bey, who served as an auditor and member in the Ottoman Court of Accounts (Divan-ı Muhasebat). According to the literature review, the work in question has not been discussed separately in any academic study. The work was written in old Turkish and a printed copy was used. The book is divided into three parts by the author; In essence, it includes the commercial procedure, the fiscal procedure, the types of books that can be used by the fiscal officers in the provinces, and the double-sided recording method of the finance (usul-ü muzaafe-i mali). It has been determined that the work contains very rich notebook types in its content, compared to the textbooks based on procedural books in the Ottoman Empire education system. With this feature, the work has taken its place in history as a distinguished work. The compilation style of the work, the methodology used by the author, his perspective on accounting and bookkeeping procedures and even book types were examined. The aim of this study is to instill method and goals in those who want to do academic work in the field of finance and accounting history.

Anahtar Kelimeler

Ottoman Court of Accounts , Mehmed Fuad Bey , Accounting Book Types , Accounting History.

Kaynakça

• Adıgüzel, E. (2023). Muhtasar Usul Defteri. (Ed.) Güvemli, Batuhan ve Kuru, Levent. Ankara: Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu.
• Aslan, M. (2017). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Bir Muhasebe Düşünürü: İsmail Hamid (1861- 1931). Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi(13), 254-260.
• Çetin, A.C. (2023-a). Osmanlı Döneminde Bir Muhasebe Eğitim Kitabı: Mebâdî-i Usul-i Defterîdeki Müsvedde ve Yevmiye Kayıt Örneklerinin İncelenmesi. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi(24), 17-50.
• Çetin, A.C. (2023-b). Mehmed Mecdeddin’in Mebâdî-i Usûl-i Defterî Kitabındaki Büyük Defter Kayıtları İle Envanter, Bilanço ve Mizan Örneklerinin Transkripsiyonu. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi(25), 1-32.
• Fuad, M. (1907). Usul-i Defteri Ticari Mali, Mahmud Bey Matbaası, Dersaadet.
• Güvemli, O. (2000). Türk Devletleri Muhasebe Tarihi Tanzimat’tan Cumhuriyet’e, İstanbul YMM Odası, İstanbul.
• Karasar, N. (2009). Bilimsel Araştırma Yöntemi, Nobel Yayın, Ankara.
• Karayan, M. (1892). Esas Usul-i Defteri, İstepan Matbaası, İstanbul.
• Mecdettin, M. (1884). Mebadi-i Usul-i Defteri, Mihran Matbaası, İstanbul.
• Muhyiddin. (1886). İlaveli Usul-i Defter-i Cedid, Mahmud Bey Matbaası, Dersaadet.
• Sami, Ş. (2006). Kamus-i Türki, Çağrı Yayınları, İstanbul.
• Seyhan, H. H. (2012). 1879 Kararnamesi Sonrasından II. Meşrutiyet’e Divan-ı Muhasebat (1880-1908). Kuruluşundan Cumhuriyet’e Sayıştay Tarihi. (Ed.) Kış, Salih. Ankara: T.C. Sayıştay Başkanlığı 150. Kuruluş Yıl Dönümü Yayınları (No:4).
• Tınmaz, M. (2024). Osmanlı İmparatorluğu’nda Mekteb-i Maliye’de Muhasebe Eğitimi: Usul-i Defter-i Mali Adlı Eserin Tahlili. Vergi Sorunları Dergisi(426), 41-58.
• Yazan, Ö. (2018-a). Birleşik Defter Sistemi Olarak Defter-i Kebirli Yevmiye Ve Türk Muhasebe Eğitimindeki Yeri. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi(7)4, 382.
• Yazan, Ö. (2018-b). İdadilerde Muhasebe Eğitimi: Hasan Tahsin’in Yeni Usul-i Defterî (1895) Örneği. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi(15), 67-97.
• Yazan, Ö. (2019). 19.yy.’ın Son Çeyreğinde Türk Askerî Muhasebe Eğitimi: 1886 ve 1896 Yıllarına Ait Örneklerin İncelenmesi. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi(17), 108-141.
• Yılmaz, N. (2012). Osmanlı Divan-ı Muhasebat Reisleri. Kuruluşundan Cumhuriyet’e Sayıştay Tarihi. (Ed.) Kış, Salih. Ankara: T.C. Sayıştay Başkanlığı 150. Kuruluş Yıl Dönümü Yayınları (No:4).