KANT'IN AŞKINSAL ÖZNESİNDEN TARİHSEL ÖZNEYE: FOUCAULT PERSPEKTİFİNDEN ESTETİK ÜZERİNE DÜŞÜNMEK

In Kantian aesthetic tradition, the judgment of taste is grounded in a transcendental subject whose universal faculties generate claims to validity beyond empirical conditions. Immanuel Kant’s concept of sensus communis functions as the guarantor of this universality, while the aesthetic subject is conceived as a figure purified of historical determinations and situated within a coherent faculty structure. This foundation has constituted one of the principal bases of modern aesthetic theory. This study seeks to problematize the Kantian conception of subjectivity through Michel Foucault’s archaeological and genealogical frameworks. Although Foucault does not develop a systematic theory of aesthetics, his analysis of the historical conditions of subject formation enables a critical reinterpretation of the Kantian subject within an aesthetic context. Drawing on Foucault’s notions of epistemic rupture and subjectivation, the study argues that the aesthetic subject is not transcendental but historically constituted. To support this argument, it is acknowledged that Foucault does not construct a unified aesthetic theory; however, his archaeological and genealogical tools can be productively extended to this domain. Accordingly, the concepts of episteme developed in The Order of Things and the analysis of power-knowledge in Discipline and Punish provide an analytical framework for demonstrating how the aesthetic subject is produced in the modern period through institutional practices such as museums, art academies, and critical discourse. From this perspective, beauty is reconfigured not as a universal category derived from the invariant structure of the subject, but as a historically produced form shaped by specific regimes of knowledge and power that simultaneously enable and stabilize particular subject positions. Thus, this study is not a comparative attempt between Kant and Foucault, but rather an inquiry into whether Foucault’s thought opens a transformative possibility within the field of aesthetics.

Kantçı estetik gelenekte beğeni yargısı, tarih üstü bir öznenin evrensel yetilerinden türeyen ve bu sayede geçerlilik iddiası taşıyan bir yargı olarak kurulmuştur. Immanuel Kant'ın sensus communis kavramı, bu evrenselliğin güvencesi olarak işlev görmekte; aşkınsal özne ise tarihsel belirlenimlerden arındırılmış, yetisel bütünlük içindeki bir figür olarak tasarlanmaktadır. Kant'ın bu temellendirmesi, modern estetik kuramlarının büyük çoğunluğunun dayandığı bir zemin olmuştur. Bu çalışma, Kantçı özne anlayışını Michel Foucault'nun arkeolojik ve soykütüksel kavramları çerçevesinde sorgulamaya açmayı hedeflemektedir. Çünkü Foucault, kendisi özellikle bir estetik teori kurmamış olmasına rağmen, Kant'ın öznesinin oluşum koşullarını tarihsel bir perspektifle ele alarak estetik bağlamında yeni bir okuma olanağı ortaya çıkarmıştır. Foucault'nun epistemik kırılma ve özneleşme analizinden hareketle bu çalışma, estetik özne figürünün aşkınsal değil, tarihsel bir oluşum olduğunu ileri sürmektedir. Bu argümanı desteklemek amacıyla Foucault'nun kendisinin estetik özne üzerine sistematik bir kuram geliştirmediği, ancak onun arkeolojik ve soykütüksel araçlarının bu alana verimli biçimde uygulanabileceği kabul edilmektedir. Bu doğrultuda Kelimeler ve Şeyler'de geliştirilen episteme kavramı ve Hapishanenin Doğuşu'ndaki bilgi-iktidar çözümlemesi, estetik öznenin modern dönemde müze, sanat akademisi ve eleştiri söylemi gibi kurumsal pratikler aracılığıyla üretildiğini göstermek için analitik bir çerçeve sunmaktadır. Bu perspektiften güzellik, öznenin değişmez yapısından türeyen evrensel bir kavram olmanın ötesinde belirli bilgi-iktidar rejimleri tarafından üretilmiş ve belirli özne tiplerini hem olanaklı kılan hem de pekiştiren tarihsel bir form olarak yeniden konumlandırılmaktadır. Böylece bu çalışma, Kant - Foucault üzerine bir karşılaştırma çabasından ziyade, Foucault düşüncesinin estetik zemininde bir dönüşüm olanağı açıp açmadığını sorgulayan bir yaklaşımdır. Bu doğrultuda çalışma, yöntem olarak kavramsal analiz ile tarihsel-eleştirel bir okuma biçimini birleştirmektedir.