Economic Growth and Human Capital Relationship: ARDL, NARDL ve Causality Analysis

Yıl 2025, Cilt: 47 Sayı: 3, - , 28.12.2025

Merve Çelik , Halil Altıntaş

https://doi.org/10.14780/muiibd.1685421

Öz

Achieving economic growth is one of the most important goals for countries. Human capital accumulation that is important with endogenous growth models has gained more importance due to its positive effects on economic growth. While the human capital strength of a country is effective in the choice of destination countries by FDI, FDI are also effective in increasing the human capital strength of the host country. In this study analyzes the relationship between human capital and economic growth in Türkiye with ARDL and NARDL bounds analysis. The study uses annual economic growth, FDI, human and physical capital data for the years 1983-2022. The study uses GDP per capita for economic growth data, number of associate and bachelor's degree graduates for human capital data and fixed capital accumulation for physical capital data. The study concludes that increases in human capital have positive contributions to economic growth. According to NARDL test, human capital accumulation that occur declines not effect economic growth. In both bounds tests obtaines the result that physical capital investments contribute more to growth for Türkiye. According to the Toda-Yamamoto causality analysis concludes that there is a bidirectional causality relationship between economic growth and human capital, human capital and FDI.

Anahtar Kelimeler

Economic growth , human capital , foreing direct investment , ARDL , NARDL

Ekonomik Büyüme ve Beşeri Sermaye İlişkisi: ARDL, NARDL ve Nedensellik Analizi

Öz

Ülkeler için ekonomik büyümeyi gerçekleştirmek en önemli amaçlardan biridir. Beşeri sermaye birikimi, içsel büyüme modelleriyle birlikte ekonomik büyüme üzerinde pozitif etkilerinden dolayı daha fazla önem kazanmıştır. DYY, gidecekleri ülkelerin seçiminde o ülkenin beşeri sermaye gücü etkili olurken ayrıca DYY, ev sahibi ülkenin beşeri sermaye gücünün artmasında da etkili olabilmektedir. Bu çalışmada, Türkiye’nin ekonomik büyüme ve beşeri sermaye ilişkisi ARDL ve NARDL sınır testi ile analiz edilecektir. Çalışmada, 1983-2022 yıllarına ait yıllık ekonomik büyüme, DYY, beşeri ve fiziki sermaye verileri kullanılmıştır. Ekonomik büyüme verisi için kişi başına düşen GSYİH, beşeri sermaye verisi için ön lisans ve lisans mezun sayısı ve fiziki sermaye için sabit sermaye birikimi verileri kullanılmıştır. Beşeri sermayede ortaya çıkan artışların ekonomik büyüme üzerinde pozitif katkıları olduğu sonucuna ulaşılmıştır. NARDL analizine göre beşeri sermaye birikiminde yaşanan düşüşler ekonomik büyümeyi etkilememektedir. Yapılan her iki sınır testinde Türkiye için fiziki sermaye yatırımlarının büyüme üzerinde daha fazla katkısı olduğu sonucu elde edilmiştir. Toda-Yamamoto nedensellik testine göre ekonomik büyüme ve beşeri sermaye, beşeri sermaye ve DYY arasındaki nedensellik ilişkisi çift yönlü bulunmuştur.

Anahtar Kelimeler

Ekonomik büyüme , beşeri sermaye , doğrudan yabancı yatırımlar , ARDL , NARDL

Etik Beyan

Çalışmada, etik kurulu beyanı gerektirmeyen veriler kullanılmıştır.

Kaynakça

• Acet, H. ve Erkoçak, H. E. (2022). Fiziki, beşeri ve doğrudan yabancı sermayenin ekonomik büyümeye etkisi: G20 ülkeleri üzerine bir uygulama (Panel veri analizi). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, 25(1), 141-155. https://dergipark.org.tr/en/pub/selcuksbmyd/issue/69764/1059290
• Agiomirgianakis, G., Asteriou, D. ve Monastiriotis, V. (2002). Human capital and economic growth revisited: A dynamic panel data study. International advances in economic research, 8(3), 177-187. https://doi. org/10.1007/BF02297955/METRICS
• Ağır, H. ve Rutbil, M. (2019). Gelişmekte olan ülkelerde doğrudan yabancı sermaye yatırımları ile ekonomik büyüme ilişkisinin ekonometrik analizi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(2), 469-488. https://doi.org/ 10.33437/ksusbd.577849
• Alfaro, L. (2003). Foreign direct investment and growth: Does the sector matter?. Harvard Business School, 2003, 1-31. https://scispace.com/pdf/foreign-direct-investment-and-growth-does-the-sector-matter- 12yhymmtf8.pdf
• Alıcı, A. A. ve Ucal, M. Ş. (2003). Foreign direct investment, exports and output growth of Turkey: Causality analysis. European Trade Study Group (ETSG) fifth annual conference, Madrid, 11-13. https://www. academia.edu/download/87339983/alici.pdf
• Altıntaş, H. ve Çetintaş, H. (2010). Türkiye’de ekonomik büyüme, beşeri sermaye ve ihracat arasındaki ilişkilerin ekonometrik analizi:1970–2005”, Erciyes İİBF Dergisi, Sayı 36, ss. 33-56, https://dergipark.org.tr/en/ pub/erciyesiibd/issue/5893/78000
• Aminu, A. M. ve Bani, Y. (2017). FDI, human capital and economic growth: Evidence from Nigeria. Global conference on business and economics research (GCBER), 413-419. https://econ.upm.edu.my/kandungan/ fdi_human_capital_and_economic_growth_evidence_from_nigeria-35605
• Bal, H. (2000). Yabancı sermaye yatırımlarına yönelik uluslararası kuruluşların faaliyetleri ve Türkiye ekonomisinde yabancı sermaye yatırımları. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(6). https://dergipark.org.tr/en/pub/cusosbil/issue/4362/59661
• Choong, C.-K., Baharumshah, A. Z., Yusop, Z. ve Habibullah, M. S. (2010). Private capital flows, stock market and economic growth in developed and developing countries: A comparative analysis. Japan and the World Economy, 22(2), 107-117. https://doi.org/ 10.1016/J.JAPWOR.2009.07.001
• Çakmak, E. ve Gümüş, S. (2005). Türkiye’de beşeri sermaye ve ekonomik büyüme: Ekonometrik bir analiz (1960-2002). Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 60(01), 59-72. https://dergipark.org.tr/en/pub/ausbf/ article/42779
• Dar, A., Muhammad, T. ve Mehmood, B. (2016). Is there a relationship between foreign direct investment, human capital, trade openness and economic growth of Pakistani economy? Sci. Int.(Lahore), 28(1), 715-719. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2899396
• Demissie, M. (2015). FDI, human capital and economic growth: A panel data analysis of developing countries. https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:902661
• Dickey, D. A. ve Fuller, W. A. (1979). Distribution of the estimators for autoregressive time series with a unit root. Journal of the American Statistical Association, 74(366a), 427-431. https://doi.org/10.1080/01621. 459.1979.10482531
• Dickey, D. A. ve Fuller, W. A. (1981). Likelihood ratio statistics for autoregressive time series with a unit root. Econometrica: journal of the Econometric Society, 1057-1072. https://www.jstor.org/stable/1912517
• Eser, K. ve Gökmen, Ç. E. (2009). Beşeri sermayenin ekonomik gelişme üzerindeki etkileri: Dünya deneyimi ve Türkiye üzerine gözlemler. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 1(2), 41-56. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ sobiadsbd/issue/11348/135612
• Gazel, S. (2019). BİST sinai endeksi ile çeşitli metaller arasindaki ilişki: Toda-Yamamoto nedensellik testi. The Journal of Academic Social Science, 52(52), 287-299. https://doi.org/10.16992/ASOS.12637
• Granger, C. W. J. ve Yoon, G. (2002). Hidden Cointegration (SSRN Scholarly Paper 313831). https://doi. org/10.2139/ssrn.313831
• Gulam Hassan, M. A. ve Abou Sakar, S. (2013). Foreign direct investment, human capital and economic growth in Malaysia. https://mpra.ub.uni-muenchen.de/id/eprint/51930
• Güler, A. (2018). Beşeri sermaye, doğrudan yabancı sermaye yatırımları ve dışa açıklık oranının büyüme performansı üzerine etkisi: Türkiye için ARDL sınır testi uygulaması. Uluslararası İktisadi ve İdari İncelemeler Dergisi, 347-360. https://doi.org/10.18092/ulikidince.446143
• Hussaini, M. ve Kabuga, N. A. (2016). Foreign direct investment, human capital development and economic growth in Nigeria: An empirical evidence. Bayero Journal of Social and Management Studies, 19(2), 52-68. https://www.researchgate.net/publication/319275771_FOREIGN_DIRECT_INVESTMENT_ HUMAN_CAPITAL_DEVELOPMENT_AND_ECONOMIC_GROWTH_IN_NIGERIA_AN_ EMPIRICAL_EVIDENCE
• İşleyen, Ş. (2020). Beşeri sermaye ve doğrudan yabancı yatırımlarının ekonomik büyüme ile ilişkisi: OECD ülkeleri üzerine panel veri analizi. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(3), 1554-1563. https:// dergipark.org.tr/en/pub/mjss/issue/56124/731809
• Jain, A. ve Ghosh, S. (2013). Dynamics of global oil prices, exchange rate and precious metal prices in India. Resources policy, 38(1), 88-93. https://doi.org/10.1016/J.RESOURPOL.2012.10.001
• Karataş, M. ve Çankaya, E. (2011). Türkiye’de beşeri sermaye ve ekonomik büyüme ilişkisinin analizi. Journal of Management & Economics, 18(1). https://www.acarindex.com/dosyalar/makale/acarindex-142.393.8936. pdf
• Kasap, R., Dikbaş, Ü. ve Ünsal, M. G. (2022). Beklenen enflasyon verilerinde kaos varlığının incelenmesi. Yönetim ve Ekonomi: Celal Bayar Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 29(3), Article 3. https://doi.org/10.18657/yonveek.1034185
• Kaynak, M. (2009). Büyüme Teorileri Giriş. Gazi Kitapevi.
• Kazancıgil, D. (2022). Beşeri sermaye ve ekonomik büyüme arasındaki ilişki üzerine bir inceleme: Türkiye örneği. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 26(1), 201-218. https://dergipark.org.tr/en/pub/tsadergisi/ issue/69365/910155
• Keji, S. A. (2021). Human capital and economic growth in Nigeria. Future Business Journal, 7(1), 49. https://doi. org/10.1186/s43093.021.00095-4
• Keskin, A. (2011). Ekonomik kalkınmada beşeri sermayenin rolü ve Türkiye. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 25(3-4), 125-153. https://dergipark.org.tr/en/pub/atauniiibd/issue/2703/35699
• Koç, A. (2013). Beşeri sermaye ve ekonomik büyüme ilişkisi: Yatay kesit analizi ile AB ülkeleri üzerine bir değerlendirme. Maliye Dergisi, 165, 241-285. https://ms.hmb.gov.tr/uploads/2019/09/165-12.pdf
• Kwiatkowski, D., Phillips, P. C., Schmidt, P. ve Shin, Y. (1992). Testing the null hypothesis of stationarity against the alternative of a unit root: How sure are we that economic time series have a unit root? Journal of econometrics, 54(1-3), 159-178. https://doi.org/10.1016/0304-4076(92)90104-Y
• Ljungberg, J. ve Nilsson, A. (2009). Human capital and economic growth: Sweden 1870–2000. Cliometrica, 3, 71- 95. https://doi.org/ 10.1007/S11698.008.0027-7
• Lucas, R. E. (1988). On the mechanics of economic development. Journal of monetary economics, 22(1), 3-42. https://doi.org/10.1016/0304-3932(88)90168-7
• Mankiw, N. G., Romer, D. ve Weil, D. N. (1992). A contribution to the empirics of economic growth. The quarterly journal of economics, 107(2), 407-437. https://doi.org/10.2307/2118477
• Meçik, O. ve Koyuncu, T. (2020). Türkiye’de göç ve ekonomik büyüme ilişkisi: Toda-Yamamoto nedensellik testi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 9(3), 2618-2635. https://doi.org/10.15869/ itobiad.748770
• Medetoğlu, B. ve Doğru, E. (2022). Toda-Yamamoto Testi ile nedensellik ilişkisi tespiti: Değerli metaller üzerine bir uygulama. Finans Ekonomi ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(4), 747-757. https://doi.org/10.29106/ fesa.1183279
• Michie, J. (2001). The impact of foreign direct investment on human capital enhancement in developing countries. Report for the Organization for Economic Co-operation and Development (OECD). https:// www.scribd.com/document/553178228/2731643
• Nkechi, O. A. ve Okezie, O. K. (2013). Investigating the interaction between foreign direct investment and human capital on growth: Evidence from Nigeria. Asian Economic and Financial Review, 3(9), 1134. https://archive.aessweb.com/index.php/5002/article/view/1076/1570
• Pesaran, H. ve Shin, Y. (1995). Long-run structural modelling. Econometrics Reviews, 21. https://ideas.repec. org/p/cam/camdae/9419.html
• Pesaran, M. H., Shin, Y. ve Smith, R. J. (2001). Bounds testing approaches to the analysis of level relationships. Journal of Applied Econometrics, 16(3), 289-326. https://doi.org/10.1002/jae.616
• Phillips, P. C. ve Perron, P. (1988). Testing for a unit root in time series regression. biometrika, 75(2), 335-346. https://academic.oup.com/biomet/article-abstract/75/2/335/292919
• Serel, H. ve Masatçı, K. (2005). Türkiye’de beşeri sermaye ve iktisadi büyüme ilişkisi: Ko-Entegrasyon analizi. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 19(2), 49-58. https://dergipark.org.tr/en/pub/ atauniiibd/issue/2688/35319
• Seyidoğlu, H. (2003). Uluslararası İktisat Teori Politika ve Uygulama (Genişletilmiş 15. Baskı). Güzem Can Yayınları.
• Shin, Y., Yu, B. ve Greenwood-Nimmo, M. (2014). Modelling asymmetric cointegration and dynamic multipliers in a nonlinear ARDL framework. Içinde R. C. Sickles & W. C. Horrace (Ed.), Festschrift in Honor of Peter Schmidt (ss. 281-314). Springer New York. https://doi.org/10.1007/978-1-4899-8008-3_9
• Su, Y. ve Liu, Z. (2016). The impact of foreign direct investment and human capital on economic growth: Evidence from Chinese cities. China Economic Review, 37, 97-109. https://www.sciencedirect.com/ science/article/pii/S1043951X15001613
• Şimşek, M. ve Kadılar, C. (2010). Türkiye’de beşeri sermaye, ihracat ve ekonomik büyüme arasındaki ilişkinin nedensellik analizi. Cumhuriyet Universitesi Journal of Economics & Administrative Sciences (JEAS), 11(1). https://www.acarindex.com/dosyalar/makale/acarindex-142.387.5100.pdf
• Taban, S. (2016). İktisadi Büyüme Kavramlar ve Modeller (Gözden Geçirilmiş: 4.). Ekin Yayınevi.
• Telatar, O. M. ve Terzi, H. (2010). Nüfus ve eğitimin ekonomik büyümeye etkisi: Türkiye üzerine bir inceleme. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 24(2), 197-214. https://dergipark.org. tr/en/pub/atauniiibd/issue/2699/35588
• Toda, H. Y. ve Yamamoto, T. (1995). Statistical inference in vector autoregressions with possibly integrated processes. Journal of econometrics, 66(1-2), 225-250. https://doi.org/10.1016/0304- 4076(94)01616-8
• Ünsal, E. M. (2007). İktisadi Büyüme. İmaj Yayıncılık.
• Wogbe Agbola, F. (2014). Modelling the impact of foreign direct investment and human capital on economic growth: Empirical evidence from the Philippines. Journal of the Asia Pacific Economy, 19(2), 272-289. https://doi.org/10.1080/13547.860.2014.880282
• World Bank. (2024). Https://worldbank.org/. (Erişim Tarihi: 08.12.2024)
• YÖK. (2024). Https://www.yok.gov.tr/. (Erişim Tarihi: 08.12.2024)
• Yuan, J., Xu, Y. ve Zhang, X. (2014). Income growth, energy consumption, and carbon emissions: The case of China. Emerging Markets Finance and Trade, 50(5), 169-181. https://www.tandfonline.com/ doi/abs/10.2753/REE1540-496X500512
• Zivot, E. ve Andrews, D. W. K. (1992). Further evidence on the great crash, the oil-price shock, and the unit-root hypothesis. Journal of Business & Economic Statistics, 10(3), 251-270. https://doi. org/10.2307/1391541