ŞEYBÂNÎ HANLIĞINDA BİR FİNANSMAN KAYNAĞI OLARAK BEY‘U’L CÂİZ AKDİNİN UYGULANMASI (1588-1591)

Şeybânîler’in (1500-1599) hakimiyetini ele aldığı coğrafya olan Mâverâünnehir Hanefî fıkıh mezhebinin yerleşik olduğu bölgelerden biridir. Yönetici hanların dine içten bağlılığı, şeriâtı devletin önemli unsuru olarak görmeleri hukukta Hanefî fıkhını birincil kaynak yapmıştır. Bu hususun müşahhas örneklerinden biri hanlığın son dönemine ait Semerkant kadıhanesi vesîkalarının (1588-1591) bulunmasıdır. Vesîkalar on altıncı yüz yılın fıkhî işlemleri ve uygulamalarına dair izlenimlere sahip olma imkanını sunmaktadır. Belgelerde kaydedilen akitler günümüz İslam iktisadı çalışmalarında faizsiz finans ve kredi muamelelerine nazarî ve tatbikî açıdan örneklik teşkil eder. Orta Asya açısından belgelerin hukuk, iktisad ve fıkıh yönünden çalışılması bu alandaki mirası günümüze taşınmasına yararlı kılmakta. Araştırmamızda ilgili zaman dilimi içerisinde yaygın olarak kullanılan bey‘u’l câiz vesîkalarından örnekleri incelemeye bazılarını ise tam metin verilmesine çalışılmıştır. İslam coğrafyasının pek çok yerinde faizsiz bir şekilde finansman temin etmek amacıyla bey‘ bi’l-vefâ (bey‘u’l-vefâ) ve bey‘bi’l-istiğlâl akitleri uygulandığı bilinmektedir. Şeybânîler özelinde bey‘u’l câiz uygulamasını konu edinen araştırmamızda da akdin vefâen ve istiğlâlen nasıl faizsiz finans yöntemi olarak kullanıldığı, devlet, şahıs ve vakıf mülkiyetlerinde üzerinde yapılan işlemler kira ücretleri, belge düzenleme şekilleri gibi hususların ele alınması amaçlanmıştır.