E’immetü’l-Emsâr: Hadis İlmi Bağlamında Kavramsal ve İşlevsel Bir İnceleme

Öz

E’immetü’l-Emsâr kavramı, İslam ilim tarihinde terâcim ve tabakat, fıkıh, hadis, kıraat ve tefsir usûlünde yer alan bir terimdir. Mevcut literatürde kavramın daha çok fıkıh ve özellikle Hanefî mezhebi çerçevesinde ele alındığı, hadis ilminde ise kapsamlı bir incelemenin bulunmadığı görülmektedir. Literatürde kavramla ilişkili olarak daha çok “fukahâü’l-emsâr” ifadesi üzerinde durulmuş, ancak e’immetü’l-emsâr terimi bu bağlamda müstakil bir araştırmaya konu edinmemiştir. Bu çalışmanın amacı, “e’immetü’l-emsâr” kavramının hadis ilminde nasıl kullanıldığını ve ne tür bir ilmî işlev üstlendiğini tespit etmektir. Bu doğrultuda kavram, hadis ilminde kavramsal ve işlevsel boyutlarıyla ele alınmıştır. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi ve tarama modeli kullanılmıştır. Araştırma, hadis alanı ile sınırlı tutulmakla birlikte, kavramın tarihî gelişimini yansıtması bakımından İbn Abdülber’e (öl. 463/1071) nispet edilen Ahbâru E’immet’il-Emsâr adlı tabakat eseri de değerlendirmeye dâhil edilmiştir. Çalışmada öncelikle kavramın kelimeleri ayrı ayrı ele alınmış, ardından hadis literatüründe kazandığı anlam ve işlevler incelenmiştir. Elde edilen bulgular, kavramın kimi zaman ictihadın sınırlarını belirlemek, kimi zaman fıkhî ihtilaflarda icmâya işaret etmek, kimi zaman da rivayetlerin sıhhatini desteklemek amacıyla kullanıldığını ortaya koymuştur. Hadis şerhlerinde ise e’immetü’l-emsâr’ın çoğunlukla bir delil unsuru olarak zikredildiği tespit edilmiştir.Kavram hicrî ilk üç asırda özellikle tâbiîn, etbaü’t-tâbiîn ve sonrasındaki âlimler için kullanılmıştır. İbn Abdülber’in kavrama yoğun biçimde yer vermesi sebebiyle hicrî beşinci yüzyıl kavramın gelişiminde bir dönüm noktası olduğu; hicrî dokuzuncu yüzyılda İbn Hacer’in eserinde yer alması ise kavramın sonraki dönemlerde de ilmî otoriteyi temsil eden bir işlev kazandığını göstermektedir. Şârihlerin zikrettikleri isimler mukayese edildiğinde, İbrâhîm en-Nehaî (öl. 96/714), Hasan el-Basrî (öl. 110/728), Ebû Hanîfe (öl. 150/767), Abdurrahman Evzâî (öl. 157/774), Süfyân es-Sevrî (öl. 161/778), Mâlik (öl. 179/795), Şâfiî’nin (öl. 204/820), öne çıkan isimler olduğu; ayrıca Atâ b. Ebû Rebâh (öl. 114/732) Leys b. Sa‘d (öl. 175/791), İshak b. Râhûye (öl. 238/853), Ebû Sevr (öl. 240/854) ve Ahmed b. Hanbel’in (öl. 241/855) de zikredildiği görülmüştür. Mecdüddin İbnü’l-Esîr’in (öl. 606/1210) kavramı yalnızca hadis âlimlerine tahsis etmesi, kullanımda kapsam farklılıklarının da mevcut olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak e’immetü’l-emsâr kavramı, hadis literatüründe yalnızca bir isimlendirme olmayıp ilmî otoritenin temellendirmesinde başvurulan işlevsel bir kavram olarak öne çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• E’immetü’l-Emsâr
• Ahbâru E’immeti’l-Emsâr
• İbn Abdülber
• Şerh

Aʾimmat al-Amṣār: A Conceptual and Functional Analysis within the Context of Ḥadīth Scholarship

Öz

The term “Aʾimmat al-Amṣār” is a technical expression found in various branches of Islamic scholarship, including tarājim and ṭabaqāt, jurisprudence, hadith, Qurʾānic sciences, qirāʾāt, and the methodology of tafsīr. Existing studies have mostly examined the concept within the context of jurisprudence, particularly in relation to the Ḥanafī school, while a comprehensive analysis in the field of hadith remains lacking. In the literature, attention has largely been given to the related phrase “Fuqahāʾ al-Amṣār,” whereas “Aʾimmat al-Amṣār” itself has not been addressed as an independent subject of inquiry. The aim of this study is to explore how the term Aʾimmat al-Amṣār is used in hadith scholarship and what kind of scholarly role it assumes. Accordingly, the concept is examined here both conceptually and functionally within the framework of hadith studies. The research employs qualitative methods, specifically document analysis. While limited to the field of ḥadīth, the study also incorporates the Akhbār al-aʾimmat al-amṣār, a ṭabaqāt work attributed to Ibn ʿAbd al-Barr (d. 463/1071), in order to reflect the historical development of the concept. The study first analyzes the term by examining its constituent words individually, and subsequently investigates its meanings and functions within the ḥadīth literature. The findings reveal that the concept was sometimes invoked to define the boundaries of ijtihād, sometimes to indicate ijmāʿ in juridical disagreements, and at other times to support the authenticity of transmitted reports. Within ḥadīth commentaries (shurūḥ al-ḥadīth), Aʾimmat al-amṣār was most often mentioned as an element of proof. The term Aʾimmat al-Amṣār was used during the first three centuries of the Hijrī era, particularly for scholars of the Tābiʿīn, Atbāʿ al-Tābiʿīn, and subsequent generations. Its frequent use by Ibn ʿAbd al-Barr marks the fifth century as a turning point in the conceptual development of the term, while its appearance in the works of Ibn Ḥajar in the ninth century indicates that it continued to function as a marker of scholarly authority in later periods. A comparison of the names mentioned by commentators shows that Ibrāhīm al-Nakhaʿī (d. 96/714), al-Ḥasan al-Baṣrī (d. 110/728), Abū Ḥanīfa (d. 150/767), ʿAbd al-Raḥmān al-Awzāʿī (d. 157/774), Sufyān al-Thawrī (d. 161/778), Mālik b. Anas (d. 179/795), and al-Shāfiʿī (d. 204/820) were among the most prominent figures. In addition, ʿAṭāʾ b. Abī Rabāḥ (d. 114/732), Layth b. Saʿd (d. 175/791), Isḥāq b. Rāhūyah (d. 238/853), Abū Thawr (d. 240/854), and Aḥmad b. Ḥanbal (d. 241/855) are also cited. The fact that Majd al-Dīn Ibn al-Athīr restricted the term exclusively to hadith scholars demonstrates that differences in scope existed within its usage. In conclusion, the concept of Aʾimmat al-Amṣār in hadith literature is not merely a form of designation but rather a functional notion invoked in establishing scholarly legitimacy and authority.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Aʾimmat al-amṣār
• Akhbār al-aʾimmat al-amṣār
• ‘Ibn Abd al-Barr
• Commentary of hadith.

Kaynakça

1. Aktan, Hamza. “Âkıle”. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1989.
2. Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-. El-İmtâ bi’l-erbaîne’l-mütebâniyineti’s-semâ. Beyrut-Lübnan: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418.
3. Câsim, Leys Suûd. “İbn Abdülber en-Nemerî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1999. https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-abdulber-en-nemeri
4. Cezerî, Mecdüddîn el-Mübârek b. Esîrüddîn Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî el-. eş-Şâfî Şerhi Müsnedi’ş-Şâfiî. Riyad: Mektebeü’r-Rüşd, 1426.
5. Çetin, Abdurrahman. “Ezan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1995.
6. Efendioğlu, Mehmet. “Sahâbe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2008.
7. Fâkihânî, Ebû Hafs Tâcüddîn Ömer b. Alî el-. Riyâzü’l-efhâm fî şerhi Umdeti’l-ahkâm. Suriye: Dârü’n-Nevâdir, 1431.
8. Hâzimî, Ebû Bekr Zeynüddîn Muhammed b. Mûsâ el-. el-İtibâr fî beyâni’n-nâsih ve’l-mensuh mine’l-âsâr. Haydarâbâd-Dekken: Dâiretü’l-Maârifi’l-Osmâniyye, 1359.

9. Hoyladı, Adnan. “Ehl-i Re’y Geleneği̇nde Fukahâü’l-Emsâr Olarak Kabul Edi̇len Âli̇mler ve İcmâya Katkilari”, 4th International Congress of Multidisciplinary Social Sciences. Ankara: Bidge Yayınları (10-11 Mayıs 2022), 12-28.
10. İbn Abdülber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed. Câmiu beyâni’l-ilm ve fazlihî ve mâ yenbagî fî rivâyetihî ve hamlihî. Suudi Arabistan: Dâru İbn’il Cevzî, 1414.
11. İbn Abdülber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed. et-Temhîd limâ fi’l-Muvatta mine’l-meânî ve’l-esânîd. London: Müessesetü’l-Furkân li’t-Türâsi’l-İslâm, 1439.
12. İbn Abdülber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed en-Nemerî. Ahbâru E’immeti’l-Emsâr. Beyrut: Dâr’ül-Müfîd, 1434.
13. İbn Abdülber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed en-Nemerî. el-İstizkâr. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421.
14. İbn Battâl, Ebü’l-Hasen Alî b. Halef b. Abdilmelik el-Kurtubî. Şerhi İbn Battâl alâ Sahîhi’l-Buhârî. Suudi Arabistan/Riyad: Mektebeü’r-Rüşd, 1423.
15. İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullāh b. Ahmed b. Muhammed b. Zemmu’t-tevîl. Kuveyt: Dâru İbn’il-Esir, 1406.
16. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414.
17. İbnü’l-Arabî, Ebû Bekr. Kitabü’l-Mesâlik fî şerhi Muvatta-i Mâlik. Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1328.
18. İbnü’l-Attâr, Ebü’l-Hasan Alâeddin Ali b. İbrâhim b. Dâvûd. el-Udde fî şerhi’l-Umde. Beyrut-Lübnan: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1427.
19. İbnü’l-Mülakkın, Ebû Hafs Sirâcüddîn Ömer b. Alî b. Ahmed el-Ensârî el-Mısrî. Tavzîh fî şerhi’l-Câmii’s-sahîh. Suriye-Dımaşk: Dârü’n-Nevâdir, 2008.
20. Karaman, Hayreddin vd. Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir. Diyanet İşleri Başkanlığı, 2020.
21. Koca, Ferhat. “Gulûl”. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1996.
22. Leknevî, Muhammed Abdülhay el-. et-Ta’lîku’l-mümecced alâ Muvatta’i’l-İmâm Muhammed. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1426.
23. Mâlik, Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes el-Asbahî İmâm. el-Muvatta. Beyrut-Lübnan: Dâru İhyai’t-Türasi’l-Arabî, 1406.
24. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî. el-Minhâc fî şerhi Sahîhi Müslim b. el-Haccâc. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1392.
25. Öğüt, Salim. “Harem”. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1997.
26. Sandıkçı, S. Kemal. İlk Üç Asırda İslâm Coğrafyasında Hadîs -Yeni Edisyon-. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1. Basım., 2019.
27. Sindî, Muhammed Âbid es-. Tertîbü Müsnedi’l-İmam eş-Şâfiî. çev. Muhammed Zâhid Kevserî. Beyrut-Lübnan: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1370.
28. Şenkītî, Muhammed el-Hıdır el-Cekeni eş-. Kevserü’l-meânîd-derârî fî keşfi habâyâ Sahîhi’l-Buhârî. Beyrut: Müessesetü’r Risale, 1415.
29. Tahâvî, Ebû Cafer Ahmed b. Muhammed b. Selâme. Şerhu Müşkili’l-Âsâr. çev. Şuayb el-Arnaût. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1415.
30. Uğur, Mücteba. Hadis Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992.
31. Vanlıoğlu, Muhammet Masum. “Kefevî’nin Ketâib’inde Fukahâ-i Emsâr: Mutlak Müçtehitler, İlmî Silsileleri ve Şehirleri”. Kocaeli İlahiyat Dergisi 4/2 (25 Aralık 2020), 165-214. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kider/issue/58628/826476
32. Vellevî, Muhammed b. Ali b. Âdem el-Etyûbî el-. Zahîretü’l-ukbâ fî şerhi’l-Müctebâ. Riyad: Dârü’l-Mi’rac ed-Devliyye, 1416.
33. Yıldız, Abdullah. “Taharrî, Tahkîk, Tesebbüt Kavramları ve Sahâbe Dönemindeki Uygulamaları”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 39 (Haziran 2018), 69-118. https://doi.org/10.30623/harranilahiyatdergisi.346302