Mâtürîdî’ye Göre Sahâbenin Rivâyet Uydurmasının İmkânı

Öz

Sünnî ekollerce benimsenen kurala göre sahâbe hadis naklinde âdil kabul edilmiştir. Ehli Re’y Hanefî ekolünün önemli bir temsilcisi olan Mâtürîdî (ö. 333/944) ise Peygamber’le karşılaşan herkesin aktardığı rivâyetlere uymanın gerekli olmadığını ifade etmektedir. Çünkü bu kimselerden bazılarının rivâyet uydurabilmesi mümkündür. Peygamber’le karşılaşan kimselerden oluştukları için Mâtürîdî’nin ifadelerinin kapsamına sahâbe de girmektedir. Hadis ilmi açısından önemli sorunları beraberinde getiren bu yaklaşım, olduğu şekliyle kabul edildiği takdirde aynı zamanda bir bütün olarak dini bilginin güvenilirliğini de tartışmaya açmaktadır. Ayrıca Mâtürîdî, sahâbeden Fâtıma bint Kays’ın yalan söylemiş olabileceği anlamını içeren bir rivâyeti sahih kabul ederek istidlâlde bulunmaktadır. Çalışmanın hipotezi bu iki delile dayalı olarak Mâtürîdî’ye göre sahâbenin hadis uydurmasının mümkün ve muhtemel olduğu düşüncesidir. Diğer taraftan onun sahâbeyi tazim ve tebcil eden, onların rivâyetlerine uymanın vacip olduğunu beyan eden çok açık ifadeleri bulunmaktadır. Bu çalışmanın amacı, Mâtürîdî’nin sahâbe hakkındaki olumlu kanaatleri çerçevesinde söz konusu hipotezin geçersizliğini ortaya koymaktır. Her ne kadar ilgili ifadeleri bağımsız ve tek başına değerlendirildiğinde sahâbenin de rivâyet uydurabileceği şeklinde bir anlam taşısa da sahâbe hakkındaki genel kanaatiyle birlikte ele alındığında Mâtürîdî’nin ashâbın adâleti konusunda sünnî mezheplerle aynı çizgide durduğu sonucu ortaya çıkmaktadır. Araştırmanın bulgularına göre Mâtürîdî hadisçilerin değil, usûlcülerin sahâbe tanımını esas almakta, söz konusu kimselerle münâfıkları ve Peygamber’le çok fazla zaman geçirmemiş avam tabakasından bazı kimseleri kastetmektedir. Her durumda ilgili kimseler Mâtürîdî tarafından sahâbe kapsamına ve tanımına dâhil edilmemekte, ifadeleri arasında ilk bakışta göze çarpan çelişki böylece giderilmiş olmaktadır. Araştırma Mâtürîdî’nin sahâbe hakkındaki açıklamalarıyla sınırlı tutulmuş ve çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi yöntemi kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Rivâyet Uydurma
• Sahâbe
• Sahâbenin Adaleti
• Yalan

The Possibility of the Companions Fabricating Narrative According to al-Māturīdī

Öz

According to the principle adopted by the Sunnī schools of thought, the Companions were considered trustworthy in transmitting hadīth. al-Māturīdī (d. 333/944), a prominent representative of the Ahl al-Ra’y within the Hanafī school, asserts that it is not obligatory to adhere to the narrations of everyone who encountered the Prophet. Because it is possible that some of these people may have fabricated a narration. Since they were individuals who encountered the Prophet, the Companions are also encompassed within the scope of al-Māturīdī’s statements. This approach, which raises important problems for the science of ḥadīth, if accepted as it is, also calls into question the reliability of religious knowledge as a whole. Furthermore, al-Māturīdī accepts a narration that implies that the companion Fāṭimah bint Qays may have lied as authentic and uses it as evidence. Based on these two pieces of evidence, the study hypothesizes that according to al-Māturīdī, it is both possible and probable for the Companions to fabricate ḥadīth. On the other hand, he has very clear expressions of praise and admiration for the Companions and declares that it is obligatory to follow their narrations. The aim of this study is to reveal the invalidity of the hypothesis in question within the framework of al-Māturīdī’s positive opinions about the companions. Although his individual statements might suggest that the Companions could fabricate narrations, when considered alongside his general views on the Companions, it becomes evident that al-Māturīdī aligns with the Sunnī sects on the trustworthiness of the Companions. According to the findings of the research, al-Māturīdī adopts the definition of the ṣaḥāba proposed by the methodologist (uṣūliyyūn), rather than the ḥadīth scholars, referring to the hypocrites and some ordinary individuals who had limited interaction with the Prophet. In any case, al-Māturīdī does not include them in the scope and definition of the ṣaḥāba, and the apparent contradiction between his statements is resolved. The research was limited to al-Māturīdī’s explanations about the companions, and the document analysis method, which is one of the qualitative research methods, was employed in the study.

Anahtar Kelimeler

• Ḥadith
• Fabricating Narrative
• Companions
• The Trustworthiness of the Companions
• Lie