Vahdet-i Vücûd Düşüncesinde Tevhid Yorumu Olarak Fenâ ve Bekâ Kavramları

Öz

Konu ve Amaç: Bu çalışma, tasavvuf düşüncesinin temel kavramlarından olan fenâ ve bekâyı, özellikle vahdet-i vücûd nazariyesi çerçevesinde tevhid merkezli bir yorum olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Erken dönem sûfîlerinden itibaren ahlâkî ve mânevî tecrübenin temel kavramları olarak ele alınan bu iki terimin, İbnü’l-Arabî ve takipçileriyle birlikte ontolojik ve irfânî bir derinlik kazandığı görülmektedir. Çalışmanın temel amacı, fenâ ve bekâ kavramlarının tevhid anlayışının epistemolojik ve ontolojik boyutlarını nasıl yansıttığını ortaya koymaktır. Yöntem: Araştırmada nitel yöntem benimsenmiş olup klasik tasavvuf metinleri üzerinden kavramsal ve metin merkezli analiz yöntemi uygulanmıştır. Özellikle erken dönem sûfî literatürü ile İbnü’l-Arabî, Konevî ve Kayserî çizgisindeki temel metinler incelenerek fenâ ve bekâ kavramlarının tarihsel ve teorik dönüşümü değerlendirilmiştir. Bulgular: Çalışma sonucunda fenâ ve bekâ kavramlarının ilk dönem tasavvuf düşüncesinde daha çok nefs terbiyesi, ahlâkî arınma ve mânevî kemâl süreciyle ilişkili olduğu, vahdet-i vücûd düşüncesinde ise bu anlam çerçevesinin tevhidin ontolojik yorumu doğrultusunda genişlediği tespit edilmiştir. Bu bağlamda fenâ, kulun müstakil varlık ve benlik iddiasının çözülmesini; bekâ ise Hakk’ın isim ve sıfatlarıyla kaim olma hâlini ifade etmektedir. Sonuç: Fenâ ve bekâ kavramları, vahdet-i vücûd düşüncesinde tevhidin nazarî bir inanç ilkesi olmaktan çıkıp bireysel tecrübe, ontolojik idrak ve irfânî tahakkuk hâline dönüşmesini açıklayan temel kavramlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu yönüyle söz konusu kavramlar, tasavvuf düşüncesinde tevhidin yaşanan ve tahakkuk ettirilen yorumu olarak değerlendirilmelidir.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Fenâ
• Bekâ
• Vahdet-i Vücûd
• Tevhid.

The Concepts of Fanāʾ and Baqāʾ as an Interpretation of Tawḥīd in the Thought of Wahdat al-Wujūd

Öz

Subject and Purpose: This study aims to examine the concepts of fanāʾ and baqāʾ, which are among the fundamental notions of Sufi thought, as a tawḥīd-centered interpretation within the framework of the doctrine of wahdat al-wujūd. Although these concepts were initially addressed as key terms of ethical and spiritual experience by early Sufis, they gained a deeper ontological and gnostic dimension in the works of Ibn al-ʿArabī and his followers. The primary objective of the study is to reveal how the concepts of fanāʾ and baqāʾ reflect the epistemological and ontological dimensions of the understanding of tawḥīd. Method: The study adopts a qualitative approach and employs conceptual and text-based analysis through classical Sufi sources. In this context, the historical and theoretical transformation of the concepts of fanāʾ and baqāʾ is evaluated through the examination of early Sufi literature together with the major texts of Ibn al-ʿArabī, al-Qūnawī, and al-Qayṣarī. Results: The findings indicate that in early Sufi thought the concepts of fanāʾ and baqāʾ were primarily associated with the discipline of the self, ethical purification, and spiritual perfection, whereas within the doctrine of wahdat al-wujūd their semantic framework expanded toward an ontological interpretation of tawḥīd. In this respect, fanāʾ denotes the dissolution of the servant’s claim to independent existence and selfhood, while baqāʾ refers to subsistence through the divine names and attributes. Conclusions: The concepts of fanāʾ and baqāʾ emerge in the thought of wahdat al-wujūd as key notions that explain how tawḥīd moves beyond a merely doctrinal principle and becomes an existential experience, ontological realization, and gnostic fulfillment. In this sense, these concepts should be understood as the lived and actualized interpretation of tawḥīd within Sufi thought.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• Fanāʾ
• Baqāʾ
• Wahdat al-Wujūd
• Tawḥīd

Kaynakça

1. Afîfî, el-, Ebû’l-Alâ. Muhyiddîn İbnü’l-Arabî’nin Tasavvuf Felsefesi. çev. Mehmet Dağ. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 1975.
2. Aksoy, Zehra Betül. Cüneyd-i Bağdâdî’de İnsanin Kemali̇. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
3. Ankaravî, İsmâil Rusûhî. Zübdetü’l-Fuhûs Fî Nakşi̇’l-Fusûs. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2026.
4. Ateş, Süleyman. “Cüneyd-I Bağdâdî”. İslam Ansiklopedisi. 8/119-121. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
5. Ateş, Süleyman. “Kurb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/432-433. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
6. Attar, Ebû Hâmid Ferîdüddîn Muhammed b. Ebî Bekr İbrâhîm-i Nîsâbûrî, 618/1221. Attarname ve Mantıkü’t-tayr. thk. tahkik: Ahmen Naci el-Kaysi. Dımaşk: Dâru Ninevâ, 2015.
7. Attâr, Feridüddin. Mantık Al-Tayr. çev. Abdulbâki Gölpınarlı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 18. Basım, 2006.
8. Aycan, İrfan. “Muâviye b. Ebû Süfyân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 30/332-334. İstanbul: TDV Yayınları, 2005.

9. Canbaz, Büşra - Tek, Abdürrezzak. “Cüneyd-i Bağdâdî ve İbnü’l-Arabî’nin Görüşleri Bağlamında Fenâ Kavramının Tasavvufî Terbiye Yönteminden Metafizik Bir Konuya Dönüşmesi”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/1 (15 Mart 2026), 24-43.
10. Demirli, Ekrem. Tasavvufun Altın Çağı Konevî ve Takipçileri. İstanbul: Sufi Kitap, 2015.
11. Fergāni. Müntehâ’l-medârik. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kutubi’l-ilmiyye, 2007.
12. Gökbulut, Süleyman. “Cüneyd’in Sekiz Şartı”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/36 (2012), 201-231.
13. İbn Arabî. Mârifet ve Hikmet. çev. Mahmut Kanık. İz Yayıncılık, 13. Basım, 2025.
14. İbnü’l-Arabî, Muhyiddin. Fusûsu’l-Hikem Tercüme ve Şerhi (çeviriyazı). ed. Mustafa Tahralı… [ve ötekiler]. çev. Ahmed Avni Konuk. 1 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2. Baskı., 2024.
15. Kara, Mustafa. “Fenâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/333-335. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
16. Kartal, Abdullah. İlâhî İsimler Teorisi. İstanbul: Hayy Kitap, 2009.
17. Kāşânî, Abdurrezzak. Tasavvuf Sözlüğü. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: İz Yayıncılık, 2004.
18. Konevî, Sadreddîn. Tasavvuf Metafiziği, Miftâhu Gaybi’l-cem ve’l-vücûd. çev. Demirli, Ekrem. İstanbul: İz Yayıncılık, 2009.
19. Muhyiddin İbn Arabî. Fütuhât-ı Mekkiyye. çev. Ekrem Demirli. 3 Cilt. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2006.
20. Muhyiddin İbn Arabî. Fütuhât-ı Mekkiyye. çev. Ekrem Demirli. 2 Cilt. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2007.
21. Muhyiddin İbn Arabî. Fütuhât-ı Mekkiyye. çev. Ekrem Demirli. 7 Cilt. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2008.
22. Muhyiddin İbn Arabî. Fütuhât-ı Mekkiyye. çev. Ekrem Demirli. 8 Cilt. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2008.
23. Muhyiddin İbn Arabî. Fütuhât-ı Mekkiyye. çev. Ekrem Demirli. 9 Cilt. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2008.
24. Muhyiddin İbn Arabî. Fütuhât-ı Mekkiyye. çev. Ekrem Demirli. 11 Cilt. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2009.
25. Nasr, Seyyid Hüseyin. Bilgi ve Kutsal. çev. Yusuf Yazar. İstanbul: İz Yayıncılık, 2001.
26. Özer Kır, Tuğçe. Erken Dönem Eserleri̇nde Fenâ Ve Beka Kavramlarinin Tasavvufun Seyri̇ndeki̇ Yeri̇. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
27. Schimmel, Annemarie. İslâmın Mistik Boyutları. çev. Ergun Kocabıyık. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2. Basım, 2012.
28. Tahralı, Mustafa. “Vahdet-i Vücûd ve Gölge Varlık”. Fusûsu’l-Hikem Tercüme ve Şerhi. Ahmed Avni Konuk. 9–63. 3. bs. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2005.
29. Uludağ, Süleyman. “Fakr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/132-134. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.