Oryantalistlerin Yazılarında Edebî Dönemlerin Bölünme Yöntemleri
Öz
Edebiyatın siyasi dönemlere bölünmesine yönelik bakım, ulusal savunuculuğun Avrupa'ya yayılmasından sonra 19. yüzyılda başladı ve tüm uluslar tarihlerine, edebiyatlarına ve sanatlarına bakmaya başladı. Arap edebiyatı tarihi zaman aşamalarına ayrılmıştır: Cehil dönemi, İslam dönemi, Emevi dönemi, Abbasi dönemi, Memlük dönemi, Osmanlı dönemi ve modern çağ. Bu bölünme 19. yüzyılın ikinci yarısında oryantalistler arasında ortaya çıktı ve oryantalistler, edebi zamanları Arap dünyasını yönetmeyi başaran ülkelere bağlayan ilk kişilerdi. Araplar kısa sürede bu bölünmeden ilham aldılar ve Hasan Tevfik el-Adl (1862-04), Arap edebiyatının tarihini siyasi dönemlere ayıran ilk Arap bilgini oldu. Bu çalışma, oryantalistlerin Arap edebiyatının tarihini ve farklı zamanlarını ele aldıkları kısmi farklılıklara ve çoklu bakış açılarına ışık tutmayı amaçlamaktadır. Bu nedenle çalışma, ulus devletlerin ortaya çıkışını takip eden Avrupa ülkelerinde edebiyat tarihinin ortaya çıktığı kültürel ve politik bağlamı incelemiş ve aynı zamanda edebiyat tarihinin en önemli teorisyenlerinden biri olan Hippolyte Tin'in görüşlerini ve edebiyatı etkileyen faktörler teorisini gözden geçirmiştir. Çalışma, Arap edebiyatının tarihini oryantalistler arasında en eskisinden en yenisine kadar izleyerek inceledi: Carl Brockleman'ın Arap edebiyatının tarihi, Brockleman'ın Arap edebiyatını iki ana aşamaya ayırdığı: Arap Ulusunun Edebiyatı ve Arapça yazılmış İslam Edebiyatı. Arap ulusunun edebiyatı, cahil edebiyatının başlangıcından Emevi devletinin çöküşüne kadar uzanır. İslam edebiyatı şu bölümlere ayrılmıştır: Irak'taki Abbâsîler döneminde MS 132/ Hicri 750'den MS 1000'e kadar edebiyatın gelişmesi dönemi, MS 1000'den 1258'de Hulako'nun elinde Bağdat'ın düşmesine kadar edebiyatın geç refahı dönemi, Moğol egemenliğinden 1517'de Sultan Salim tarafından Mısır'ın fethine kadar Arap edebiyatı dönemi, MS 1517'den 19. yüzyılın ortalarına kadar Arap edebiyatı dönemi ve modern Arap edebiyatı dönemi. Nicholson, Arap edebiyatı tarihinde, bu edebiyatın tarihini üç ana bölüme ayırır: Cahil ve Emevi dönemleri, Moğol istilasına kadar Abbasi dönemi, Babür döneminden kitabın yazıldığı zamana kadar olan edebiyatı özel bir bölüme koyar. Nalino, Arap edebiyatı tarihini altı aşamaya ayırır: Cehiliye Çağı, Emevi devletinin çöküşüne kadar Arap-İslam dönemi, MS 450 / Hicri1058'e kadar uzanan ilk Abbasi dönemi ve İkinci Abbasi dönemi ve 616'da Bağdat'ın düşüşüyle sona eren İkinci Abbasi dönemi. 1220 Hicri /1805'te Mısır'ın Muhammed Ali Paşa tarafından ele geçirilmesiyle sona eren çöküş dönemi ve Muhammed Ali'nin mandasından başlayarak kitabın yazıldığı zamana (1910) kadar geçen son rönesans.
Arap Edebiyatı Tarihi'nde Henry Gibb, edebiyat tarihini beş döneme ayırır: kahramanlık dönemi, genişleme çağı, altın çağ, gümüş çağı ve Bağdat'ın Moğollara düşüşünden 1800'e kadar uzanan Memlük dönemi. Blasher, Hicri 107'de şiir tarihinde, 125 Hicri şiirde ise nesir için duruyor. Arap edebiyatı tarihi, göçün ikinci yüzyılının ilk çeyreğinin sınırlarını aşmaz. Çalışma, oryantalistlerin siyasi zamanlarda cinsiyet, coğrafi bölgeler, kabileler ve edebiyat okulları, edebi bir neslin sonu ve başka bir neslin ortaya çıkışı ile ilgili alt bölümlere dayandıkları sonucuna varmıştır.
Anahtar Kelimeler
Methods of dividing literary ages in the writings of orientalists
Öz
Historicizing Arabic literature first appeared in Orientalist writings in the second half of the nineteenth century. Orientalists were the first to link literature to ruling dynasties, and Arab researchers later adopted these methodologies.The history of literature is generally divided into the Pre-Islamic Era, the Islamic Era, the Umayyad Era, the Abbasid Era, the Mamluk Era, The Ottoman Era, and the Modern Era. Within this general division, there are sub-sections. One of the aims of this study to shed light on the partial differences, and the various angles of view with which the Orientalists dealt with the history of Arabic literature and its various eras. The study examines the cultural and political framework in which the history of literature originated in European nations, following the foundation of nation states. The study also reviewed the views of one of the most important theorists of the history of literature at that time, Hippolyte Taine, and his theory on the factors affecting literature. The study deals with the history of Arabic literature among Orientalists by tracing following books, starting from the oldest to the most recent: The History of Arabic Literature by Carl Brockelmann, the History of Arabic Literature by Reynolds Nicholson, the History of Arabic Literature from Pre-Islamic Times to the Age of the Umayyads by Carlo Nallino, and the History of Arabic Literature by Régis Blachère. The study attempts to conclude the criteria upon which the Orientalists established their sub-divisions, which are gender, geography, and tribe.
Anahtar Kelimeler
طرق تقسيم العصور الأدبية في كتابات المستشرقين
Öz
بدأت العناية بتقسيم الأدب إلى عصور سياسية في القرن التاسع عشر، بعد انتشار الدعوة القومية في أرجاء أوربا، وانطلقت كل الأمم تبحث في تاريخها وأدبها وفنونها. ينقسم تاريخ الأدب العربي إلى مراحل زمنية، هي: العصر الجاهلي، والعصر الإسلامي، والعصر الأموي، والعصر العباسي، والعصر المملوكي، والعصر العثماني، والعصر الحديث. ظهر هذا التقسيم لدى المستشرقين في النصف الثاني من القرن التاسع عشر، فقد كان المستشرقون أول من ربط العصور الأدبية بالدول التي تعاقبت على حكم العالم العربي. وسرعان ما استلهم العرب هذا التقسيم، إذ يعد حسن توفيق العدل (1862-1904م) أول باحث عربي يقسم تاريخ الأدب العربي إلى عصور سياسية. ومن ضمن سعي هذه الدراسة أن تلقي الضوء على الاختلافات الجزئية، وزوايا النظر المتعددة التي تناول بها المستشرقون تاريخ الأدب العربي وعصوره المختلفة. ولهذا تناولت الدراسة السياق الثقافي والسياسي الذي ظهر فيه تأريخ الآداب في الأمم الأوربية، وهو سياق جاء في أعقاب ظهور الدول القومية، واستعرضت الدراسة كذلك آراء أحد أهم المنظرين لتأريخ الأدب في ذلك الوقت، وهو هيبوليت تين، ونظريته في العوامل المؤثرة في الأدب. وقد تناولت الدراسة تاريخ الأدب العربي لدى المستشرقين من خلال تتبع هذه الكتب بدءاً من الأقدم إلى الأحدث، وهي: تاريخ الأدب العربي لكارل بروكلمان، وفيه يقسم بروكلمان الأدب العربي إلى مرحلتين أساسيتين، هما: أدب الأمة العربية، والأدب الإسلامي المكتوب باللغة العربية. أما أدب الأمة العربية فيمتد منذ بداية الأدب الجاهلي حتى سقوط الدولة الأموية. أما الأدب الإسلامي فيقسم إلى: عصر ازدهار الأدب في عهد العباسيين بالعراق من سنة 132هـ/750م إلى سنة 1000م تقريباً، وعصر الازدهار المتأخر للأدب منذ عام 1000م تقريباً حتى سقوط بغداد بيد هولاكو سنة 1258م، وعصر الأدب العربي منذ سيادة المغول حتى فتح مصر على يد السلطان سليم 1517م، وعصر الأدب العربي من سنة 1517م إلى أواسط القرن التاسع عشر، وعصر الأدب العربي الحديث. ويقسّم نكلسون في كتابه تاريخ الأدب العربي تاريخ هذا الأدب ثلاثة أقسام كبرى، هي: العصران الجاهلي والأموي، والعصر العباسي حتى الغزو المغولي، ويضع الأدب منذ العصر المغولي حتى زمن تأليف الكتاب في قسم خاص. ويقسم نالينو تاريخ الآداب العربية إلى ستة أطوار: عصر الجاهلية، والعصر العربي الإسلامي حتى سقوط الدولة الأموية، والعصر العباسي الأول ويمتد إلى نحو عام 450هـ/1058م، والعصر العباسي الثاني وينتهي بسقوط بغداد عام 616هـ/1258م، وعصر الانحطاط الذي ينتهي باستيلاء محمد علي باشا على مصر سنة 1220هـ/1805م، والنهضة الأخيرة، وتبدأ من ولاية محمد علي إلى وقت تأليف الكتاب (1910م). أما هنري جيب في كتاب تاريخ الأدب العربي فيقسم تاريخ الأدب إلى خمسة عصور، هي: العصر البطولي، وعصر التوسع، والعصر الذهبي، والعصر الفضي، والعصر المملوكي الذي يمتد من سقوط بغداد بيد المغول إلى عام 1800م. أما بلاشير في كتابه تاريخ الأدب العربي فينتقد بلاشير تقسيم الأدب بحسب العصور السياسية؛ لأنه يقيم وزناً كبيراً للثورات السياسية وانتقال الحكم من سلالة إلى أخرى، دون أن يكون مستوحى من اعتبارات أدبية صرف. ويقف بلاشير في تأريخه للشعر عند عام 107هـ، وللنثر في عام 125هـ. فتأريخه للأدب العربي لا يتعدى حدود الربع الأول من القرن الثاني للهجرة. وقد خلصت الدراسة إلى استنتاج المعايير التي استند إليها المستشرقون في التقسيمات الفرعية داخل العصور السياسية، وهي معايير تتصل بالجنس والمناطق الجغرافية والقبائل والمدارس الأدبية، ونهاية جيل أدبي وظهور جيل آخر.
Anahtar Kelimeler