Mekteb-i Tefkîk Ekolü'nde İslam Felsefesinin Meşruiyeti Sorunu Üzerine Bir İnceleme

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 24, 431 - 446, 15.12.2025

Sinan Yılmaz , Ö. Faruk Erdem

https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1775336

Öz

Bu çalışmada İslam felsefesinin meşruiyeti çerçevesinde Mekteb-i Tefkîk Ekolü’nün felsefeye ve filozoflara yönelik eleştirileri incelenecektir. Mek-teb-i Tefkîk, İran'ın doğusunda ortaya çıkmış, yaklaşık yüz yıllık geçmişe sahip olan bir ekoldür. Bu hareket, Kur’ân ilimlerinden felsefe ve tasavvu-fu ayırarak "saf" dine ulaşma iddiasındadır. Ancak onların eleştirilerinin merkezinde daha çok felsefe vardır. Okulun önemli temsilcileri Mirzâ Mehdî İsfahânî, Müctebâ Kazvînî, Seyyid Câfer Seydân ve Muhammed Rızâ Hakîmî vardır. Tefkîk müntesipleri felsefe eleştirilerinde iki temel iddiaya dayanırlar. Birincisi İslam dünyasına dışarıdan gelen felsefenin İslam dini ile bir bağı olmadığı iddiası. İkincisi ise felsefe ile hakikate ulaşılamayacağı iddiası. Onlar bu iddialarını temellendirmek için sürekli olarak filozoflar arasındaki ihtilafları göstermeye ve bu yöntemle felsefe ve filozofları iti-barsızlaştırmaya çalışmışlardır. Bu çalışmada Tefkîk Ekolü’nün önemli şahsiyetlerinin felsefeye ve filozoflara dair görüşleri, daha çok onların kendi eserleri üzerinden tespit edilmeye ve daha sonra bu eleştirilerin tutarlılığı mümkün olduğunca objektif olarak sorgulanmaya çalışılacak-tır. Bu amaçla Tefkîk Ekolü’ne yapılan bazı itirazlara da işaret edilecek ve çalışma sonuç bölümü ile bitirilecektir.

Anahtar Kelimeler

İslam Felsefesi , İran , Şîa , Felsefe Eleştirisi , Mekteb-i Tefkîk

Etik Beyan

Bu makale Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü'ne bağlı olarak Doç. Dr. Ömer Faruk ERDEM danışmanlığında hazırlanan "Şiî Gelenekte Felsefe Karşıtlığı: Mekteb-i Tefkîk Örneği" adlı doktora tezinden üretilmiştir.

An Examination on The Problem of the Legitimacy of Islamic Philosophy in the Maktab-e Tafkīk School

Öz

In this study, the criticisms of the Maktab-e Tafkīk School against philo-sophy and philosophers within the framework of the legitimacy of Islamic philosophy will be examined. Maktab-e Tafkīk is a school that emerged in eastern Iran and has a history of nearly a hundred years. This school cla-ims to reach "pure" religion by separating philosophy and Sufism from the Quranic sciences. However, philosophy is more at the center of their criti-cism. Important representatives of the school are Mirza Mehdi Isfahani, Mujtaba Qazvini, Seyyid Jafar Seydan and Muhammad Riza Hakīmī. The followers of Tafkīk base their criticism of philosophy on two basic claims. The first is the assertion that philosophy, having entered the Islamic world from external sources, bears no connection to the Islamic religion. The second is the claim that truth cannot be attained through philosophi-cal reasoning. In support of these arguments, they have frequently pointed to the disagreements among philosophers, seeking through this method to undermine both philosophy and the philosophers themselves. In this study, the views of prominent figures of the Tafkīk on philosophy and phi-losophers will be determined mostly through their own works, and then the consistency of these criticisms will be questioned as objectively as possible. For this purpose, some objections to the Tafkīk will be pointed out and the study will end with a conclusion.

Anahtar Kelimeler

Islamic Philosophy , Iran , Shi , Philosophical Criticism , Maktab-e Tafkīk

Etik Beyan

This article is derived from the doctoral dissertation titled “Opposition to Philosophy in the Shi'i Tradition: The Case of the Maktab-e Tafkīk”, prepared under the supervision of Assoc. Prof. Dr. Ömer Faruk ERDEM at Necmettin Erbakan University, Institute of Social Sciences.

Kaynakça

• Aster, Von. “Felsefe ve İstanbul Üniversitesi’nde Felsefe Tedrisatı”. Türkiye’de Bir Felsefe Gelen-ek-i Kurmaya Çalışmak. ed. Recep Alpyağıl. 343-353. İstanbul: İz Yayıncılık, 2012.
• Buḥārī, Moḥammad Riḍā. “Barresī-ye Enteqād-e Maktab-e Tafkīk be Kārgerd-e Ma’refat-e Falsafī dar Dīn”. Ketāb-e Naqd 65-66 (1391), 103-138.
• Dînânî, Ğulâmhüseyin İbrâhîmî. İslâm Dünyasında Felsefî Düşüncenin Serüveni. çev. Tahir Uluç. 3 Cilt. İstanbul: Ketebe, 2020.
• Esfahānī, Mīrzā Mahdī. Abwāb al-Hudā. ed. Ḥoseyn Mofīd. Tehrān: Markaz-e Farhangī-e Entešārāt-e Monīr, 1387.
• Esfahānī, Mīrzā Mahdī. Ma’ārif al-Qur’ān. 4 Cilt. Qom: Mo’assasese-ye Ma’ārif-e Ahl-e Beyt, 2019.
• Esfahānī, Mīrzā Mahdī. Miṣbāḥ al-Hudā. ed. Mo’assasese-ye Ma’ārif-e Ahl-e Beyt. 4 Cilt. Qom: Mo’assasese-ye Ma’ārif-e Ahl-e Beyt, 2019.
• Esfahānī, Mīrzā Mahdī. Tarjome-ye Abwāb al-Hudā. çev. Ḥoseyn Mofīd. 4 Cilt. Tehrān: Entešārāt-e Monīr, 1389.
• Eslāmī, Sayyid Ḥasan. Rū’yā-ye Khulūs: Bāzkhānī-ye Maktab-e Tafkīk. Qom: Mo’assasese-ye Būstān-e Ketāb, 1387.
• Ḥakīmī, Moḥammad Riḍā. Aql-e Sorx. ed. Moḥammad Kāẓem Ḥeydarī - Moḥammad Esfandiyārī. Qom: Intishārāt-i Dalīl-i Mā, 1391.
• Ḥakīmī, Moḥammad Riḍā. Kalām-e Jāvedāne. Qom: Intishārāt-i Dalīl-i Mā, 1392.
• Ḥakīmī, Moḥammad Riḍā. Ma’ād-e Jismānī dar Ḥekmat-e Mota’ālīye. Qom: Intishārāt-i Dalīl-i Mā, 1388.
• Ḥakīmī, Moḥammad Riḍā. “Maktab-e Tafkīk”. Keyhān-e Farhangī 95 (1371).
• Ḥakīmī, Moḥammad Riḍā. Maktab-e Tafkīk. Qom: Intishārāt-i Dalīl-i Mā, 1383.
• Ḥakīmī, Moḥammad Riḍā. Marām-e Jāvedāne. Qom: Intishārāt-i Dalīl-i Mā, 1386. Jāmī, Mahdī. “Maktab-e Tafkīk, Maktab-e Talfīq”. Cheshm Endāze-ye Andīshe 90 (1394 1393), 113-118.
• Kawsarī, `Alī Akbar. Shenākhtnāme-ye Faqīh-e Ahl-e Beyt Āyatullāh Mīrzā Mehdī Esfahānī. ed. Mo’assasese-ye Ma’ārif-e Ahl-e Beyt. Qom: Nashr-e Ma’ārif-e Ahl-e Beyt, 1396.
• Kāzvīnī, Mojtabā. Bayān al-Furqān. Qazvin: Intishārāt-e Dalīl-e Mā, 1393.
• Kāzvīnī, Mojtabā. Bayān al-Furqān fī Tawḥīd al-Qur’ān. 5 Cilt. Mashhad: Mashhad-e Moqaddas, 1389.
• Khāmanayi, Sayyid Alī. Gozāreshī az Sābeqe-ye Tārīkhī va Avżā’-e Konūnī-ye Ḥowze-ye Elmiyye-ye Mashhad. Mashhad: Kongere-ye Jahānī-ye Ḥażrat-e Rezā, 1365.
• Khānī, Khodāyār. “Eshāre-i be Dīdgāh-e Maktab-e Tafkīk dar Bāb-e Ma’ārif-e Basharī”. Ketāb-e Māh-e Falsafe 75 (1392), 59-63.
• Moẓaffarī, Ḥoseyn. “Mo’arrefī-ye ‘Maktab-e Tafkīk’ va Naqd-e Negāh-e Īn Maktab be Tarjome-ye Falsafe az Yūnānī be Arabī”. Ma’ārif-e Aqlī 2 (1384), 83-104.
• Mūsawī, Moḥammad. Āyīn ū Andīshe: Barresī-ye Mabānī va Dīdgāhhā-ye Maktab-e Tafkīk. Tehrān: Entešārāt-e Ḥekmat, 1382.
• Mūsawī, Moḥammad. “Maktabī ke Towfīq-e ‘Tafkīk’ Nayāft!””. Sorūsh-e Andīshe 5 (1382), 242-272.
• Neyā, Moḥammadrezā Ershādī. “Mabānī-ye Fahm-e Dīnī az Negāh-e Maktab-e Tafkīk”. Pajūheshhā-ye Qur’ānī 21-22 (1379), 236-269.
• Ramaẓānī, Ḥasan. “Naqd va Barresī-ye Nesbathā-ye Moḥammad Riḍā Ḥakīmī be Faylasūfān”. Nazar va Naqd 22 (1396), 118-148.
• Razawī, Sayyid Meqdād Nabawī. Mīrzā Mahdī Esfahānī, az Maktab-e Solūkī-ye Sāmirrā tā Maktab-e Ma’ārif-e Khorāsān. Tehrān: Negāh-e Muāsir, 1396.
• Rizvi, Sajjad H. “‘Only the Imam Knows Best’ The Maktab-e Tafkîk’s Attack on the Legitimacy of Philosophy in Iran”. Journal of the Royal Asiatic Society 22 (2012), 487-503.
• Sāqī, Majīd - Ḥosrevī, Zeynab. “Nigāhī ba Marifat-i Dīnī wa Maktab-e Tafkīk”. Vakf-i Mīrās-i Jāvidān 61 (1387), 60-71.
• Saydān, Sayid Jāfer. ad-Diraru’n-Nabawiyya fī Naqd al-Ārā’ al-Falsafīyya bā Sharḥ az Sayyid `Alī Mūsawī Daryābārī. Mashhad: Velāyat, 1391.
• Saydān, Sayid Jāfer. “Maktab-e Tafkīk Chī Mī Gūyad?” Safīr-e Nūr 1 (1384), 68-81.
• Saydān, Sayid Jāfer. Ma’refat-e Vaḥyānī: Majmū’a-ye Maqālāt, Dars-gozāreshā, Goft u Gūhā va Monāẓarāt. ed. Moḥammad Biyābānī Eskūyī. 2 Cilt. Qom: Intishārāt-e Dalīl-e Mā, 1395.
• Saydān, Sayid Jāfer. Ma’ref-e Vaḥyānī: Majmū’a-ye Maqālāt, Dars-gozāreshā, Goft u Gūhā va Monāẓarāt. ed. Moḥammad Biyābānī Eskūyī. 2 Cilt. Qom: Intishārāt-e Dalīl-e Mā, 1395.
• Sharīf, Ḥasan Ṭālibīyān vd. Eḥyāgar-e Ḥowze-ye Khorāsān. Tehrān: Nashr-e Āfāq, 1394.
• Tabrīzī, Karīm Fayzā. “Az Tafkīk tā al-Ḥayāt”. Bayyināt 39-40 (1382), 313-344.
• Vakīlī, Muḥammad Ḥasan. Sırāt-e Mustaqīm Naqd-e Mabānīyi Maktab-e Tafkīk. Mu’allif, 1429.