4./10. Asır Bağdat'ında Ricâl Âlimleri ve Cerh-Taꜥdîl Yöntemleri

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 24, 358 - 378, 15.12.2025

Mustafa Oral , Fikret Karapınar

https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1778169

Öz

Tabakât eserleri incelendiğinde 4./10. asırda yaşayan Bağdatlı râvilerin güvenilirlik durumlarına dair verilen hükümlerin kaynağının ömürlerinin tamamını veya çoğunu 4./10. asırda yaşayan Bağdatlı münekkitler olduğu görülmektedir. Bu münekkitlerin tanıtılması ve râvilerin güvenilirlik durumlarını tespit ederken kullandıkları metotların ortaya konulması hadis tarihi araştırmalarına katkı sağlaması açısından önemlidir. Çalışma 4./10. asırda Bağdat’taki ricâl âlimlerini, onların ricâl alanında telif ettiği eserleri ve râvileri değerlendirirken kullandıkları lafızları tespit etmeyi amaçlamaktadır. İki bölümden oluşan araştırmanın birinci bölümünde Bağdatlı münekkitlerin, güvenilirlik durumları hakkında doğrudan bilgi sahibi olmadıkları râviler hakkında kanaate varırken uyguladıkları çeşitli yöntemler ele alınmıştır. Münekkitlerin, râvilere dair verilen doğum ve ölüm tarihleri, hadis tahsili yapıp yapmadıkları, sahip oldukları rivayet miktarı, hocaları ve öğrencileri, seyahat tarihleri gibi her türlü bilgiyi onların güvenilirliklerini tespit ederken kullandıkları görülmüştür. Ayrıca râvilerin rivayetleri ve kitaplarını incelemek, teferrüd bilgisini kullanmak, râvileri imtihan etmek, râvilerin hadislerini ve kitaplarını muâraza etmek gibi yöntemlerle de onlar hakkında hüküm verdikleri tespit edilmiştir.
İkinci bölümde ise Bağdatlı hadis münekkitleri, eserleri ve kullandıkları cerh-taꜥdîl lafızları ele alınmıştır. Hadis münekkitlerinin biyografik verileri, tarih ve tabakât eserleri taranarak derlenmiş; telif ettikleri eserlerin tespiti ilgili biyografi ve bibliyografya kaynakları aracılığıyla gerçekleştirilmiş; kullandıkları cerh ve taꜥdîl lafızları ise Târîhu Bağdâd esas alınarak belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Ricâl , Cerh , Taꜥdil , Râvi , Bağdat

Scholars of Rijāl and the Methods of Jarḥ and Taʿdīl in 4th/10th-Century Baghdad

Öz

An examination of ṭabaqāt (biographical) works reveals that the judgments concerning the reliability of Baghdadi transmitters who lived in the 4th/10th century are primarily based on the evaluations of Baghdadi critics who also lived during the same period or spent most of their lives in that century. Introducing these critics and analyzing the methodologies they employed in assessing the reliability of hadith transmitters will contribute significantly to the field of hadith history. This study aims to identify the ʿilm al-rijāl scholars active in Baghdad during the 4th/10th century, the works they authored in this field, and the evaluative terminology they used in their judgments of transmitters.
The article consists of two main sections. The first section discusses the various methods employed by Baghdadi critics when forming opinions about transmitters whose reliability they could not directly observe. It is shown that the critics utilized a wide range of biographical data—such as dates of birth and death, whether the transmitter engaged in hadith study, the volume of their transmissions, their teachers and students, and their travel history—in their reliability assessments. Additionally, other
techniques such as examining a transmitter’s narrations and authored works, analyzing solitary reports (tafarrud), testing the transmitters, and comparing their hadiths and books (muʿāraḍa) were used to reach critical judgments. The second section explores the major Baghdadi hadith critics of the period, their works, and the specific jarḥ and taʿdīl terms they used to express their evaluations.

Anahtar Kelimeler

Hadith , ʿIlm al-Rijāl , Jarḥ , Taʿdīl , Transmitter , Baghdad

Kaynakça

• Altıkulaç, Tayyar. “İbnü’l-Münâdî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/152-153. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Âlu ꜥAsîmîn, Salih b. Abdülaziz. Teshîlu’s-sâbile li-mürîdi maꜥrifeti’l-Hanâbile. thk. Ebû Zeyd Bekir b. Abdullah. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1422/2001.
• Bâmahrame, Ebû Muhammed Tayyib b. Abdullah. Kılâdetü’n-nahr fî vefeyâti aꜥyâni’d-dehr. thk. Ebû Cumʻa Mekrî vd. 6 Cilt. Cidde: Dâru’l-Minhâc, 1428/2008.
• Bozkurt, Üsame. Hicrî 4. Asırda Ehl-i Hadîsin İç Tartışmaları. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
• Çakan, İsmail Lütfi. “Dârekutnî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/488-490. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
• Dâvûdî, Şemseddin Muhammed b. Ali. Tabakâtu’l-müfessirîn. 2 Cilt. Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, ts.
• Elbânî, Muhammed Nâsıruddin. Fihrisu mahtûtâti Dâri’l-Kütübi’z-Zâhiriyye: el-müntehab min mahtûtâti’lhadîs. nşr. Meşhûr Hasan Âlu Selmân. Riyad: Mektebetü’l-Meꜥârif, 1422/2001.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekir Ahmed b. Ali. Târîhu Medîneti’s-selâm ve ahbâru muhaddisîhâ ve zikru kuttânihe’l-ꜥulemâ min ğayri ehlihâ ve vâridîhâ. thk. Beşşâr ꜥAvvâd Maꜥûf. 17 Cilt. Beyrut: Daru’lĞarbi’l-İslâmî, 1422/2002.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekir Ali b. Sâbit. el-Câmiꜥ li ahlâkı’r-râvî ve âdâbi’s-sâmiꜥ. thk. Mahmûd et-Tahhân. 2 Cilt. Riyad: Mektebetü’l-Maârif, 1403/1983.
• İbn ꜥAbdülhâdî, Cemaluddin Yusuf b. Hasan İbnü’l-Mibred. Tabakâtu ꜥulemâi’l-hadîs. thk. Ekrem el-Bûşîİbrahim ez-Zeybek. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1996.
• İbn ꜥAsâkir, Ebu’l-Kasım Ali b. Hasan. Târîhu Medîneti Dımeşk ve zikru fadlihâ ve ve tesmiyetu men hallehâ mine’l-emâsil ve’ctâze bi nevâhîhâ min vâridîne ve ehlihâ. thk. Muhibbuddin Ebû Saꜥîd Ömer b. Ğarâme el-Amravî. 80 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1996/1416.
• İbn Ebû Yaꜥlâ, Ebu’l-Hüseyin Muhammed. Tabakâtu’l-Hanâbile. nşr. Muhammed Hâmid el-Fakî. 2 Cilt. Kahire: Matbaatu’s-Sünneti’l-Muhammediyye, 1371/1952.
• İbn Hacer el-ꜥAskalânî, Ahmed b. Ali. Tehzîbu’t-Tehzîb. Haydarâbâd Deken: Matbaꜥatu Dâiratu’lmeꜥârifi’n-Nizâmiyye, 1325-1327.
• İbn Hacer el-ꜥAskalânî, Şihabüddin Ebu’l-Fadl Ahmed b. Ali. Lisânü’l-Mîzân. nşr. Abdülfettah Ebû Gudde. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1423/2002.
• İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ İsmail b. Ömer. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 21 Cilt. Dâru Hicr, 1418/1997.
• İbn Kutluboğa, Zeynüddin Ebu’l-Fidâ Kasım. es-Sikât min men lem yekaꜥ fi’l-kütübi’s-sitte. thk. Şâdî b. Muhammed Salim Âlu Numan. 9 Cilt. Sanꜥa: Merkezu’n-Nuꜥmân, 1432/2011.
• İbn Mâkûlâ, Ebû Nasr Ali b. Hibetullah. el-İkmâl fî rafꜥi’l-irtiyâb ꜥani’l-mü’telif ve’l-muhtelif fi’l-esmâ ve’lkünâ ve’l-ensâb. thk. Abdurrahman b. Yahya el-Muallimî el-Yemânî. 7 Cilt. Hindistan: Dâru’lmeʻârifi’l-ꜥUsmâniyye, 1381/1661-1386/1966.
• İbn Müflih, Burhanuddin Ebû İshak İbrahim b. Muhammed. el-Maksadu’l-erşed fî zikri ashabi’l-İmâm Ahmed. thk. Abdurrahman b. Süleyman el-Asîmîn. 3 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1410/1990.
• İbn Nukta, Ebû Bekir Muhammed b. Abdülgani. Tekmiletü’l-ikmâl. thk. Abdülkayyûm Abdürabbi’nNebî. 6 Cilt. Mekke: Câmiꜥatu Ümmi’l-Kurâ Yay., 1408-1418 .
• İbn Tağrîberdî, Ebu’l-Mehâsin Yusuf. en-Nücûmu’z-zâhira fî mülûki Mısr ve’l-Kâhira. Kahire: Dâru’lkütübi’l-Mısriyye, 1348/1929.
• İbnü’l-ꜥAdîm el-Halebî, Kemaluddin Ömer b. Ahmed. Buğyetü’t-taleb fî târîhi Haleb. thk. Mehdî ꜥÎd erRavâdıyye. 12 Cilt. Londra: Müessesetü’l-Furkân, 2016.
• İbnü’l-Cevzî, Cemalüddin Ebu’l-Ferec Abdurrahman b. Ali. el-Muntazam fî târîhi’l-mülûki ve’l-ümem. thk. Muhammed Abdülkadis Atâ - Mustafa Abdülkadir Atâ. 19 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’lilmiyye, 1412/1992.
• İbnü’l-Cezerî, Şemsüddin Ebu’l-Hayr Muhammed b. Muhammed. Gâyetü’n-nihâye fî tabakâti’l-kurrâ. nşr. Gotthelf Bergsträsser. 3 Cilt. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 1351.
• İbnü’l-ꜥİmâd, Ebu’l-Fellâh Abdülhay b. Ahmed. Şezerâtü’z-zeheb fî ahbâri men zeheb. thk. Mahmûd elArnaût. 11 Cilt. Dımeşk-Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1406/1986.
• İbnü’n-Nedîm, Ebu’l-Ferec Muhammed b. Ebû Yakub. el-Fihrist. nşr. İbrahim Ramazan. Beyrut: DârulMaꜥrife, 1417/1997.
• Kâtib Çelebi, Mustafa b. Abdullah. Keşfu’z-zunûn ꜥan esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. nşr. Şerefeddin Yaltkaya, Rıfat Bilge el-Kilisî. 2 Cilt. İstanbul: MEB Yay., 1360/1941-1362/1943.
• Kehhâle, Ömer Rıza. Muꜥcemu’l-müellifîn: Terâcimu musannifi’l-kütübi’l-ꜥArabiyye. Beyrut: Mektebetü’lMüsennâ-Dâru İhyâi’t-türâsi’l-ꜥArabî, ts.
• Kettânî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ebi’l-Feyd. er-Risâletü’l-müstetrafe li beyâni meşhûri kütübi’ssünneti’l-müşerrafe. thk. Muhammed el-Muntasır b. Muhammed ez-Zemzemî. Beyrut: Dâru’lBeşâiri’l-İslâmiyye, 1421/2000.
• Koçkuzu, Ali Osman. “İbn Şâhin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/367-369. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
• Makdisî, Ebû Muhammed Abdülgani b. Abdilvahid. el-Kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Şâdî b. Muhammed b. Salim Âlu Numan. 10 Cilt. Kuveyt: Şeriketü Ğırâs, 1437/2016.
• Moğultay b. Kılıç, Alauddin. İkmâlu Tehzîbi’l-Kemâl. thk. Muhammed Osman. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’lKütübi’l-ilmiyye, 2011.
• Muhaysin, Muhammed Muhammed Muhammed Sâlim. Muꜥcemu huffâzi’l-Kur’ân ꜥabra’t-târîh. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1412/1992.
• Oral, Mustafa. Hicrî IV. Asırda Bağdat’ta Hadis İlmi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
• Sehâvî, Şemsuddin Ebu’l-Hayr Muhammed b. Abdurrahman. el-İꜥlân bi’t-tevbîh li men zemme ehle’t-târîh. thk. Salim b. Ğıtr b. Salim ez-Zafîrî. Riyad: Daru’s-Sumeyꜥî, 1438/2017.
• Sezgin, Fuad. Târîhu’t-türâsi’l-ꜥArabî. çev. Mahmud Fehmî Hicâzî. 5 Cilt. Riyad: Câmiꜥatu’l-İmam Muhammed b. Suꜥûd el-İslâmiyye Yay., 1411/1991.
• Sübkî, Tacuddin Abdülvehhab b. Takıyyüddin. Tabakâtu’ş-Şâfiꜥiyyeti’l-Kübrâ. thk. Mahmud Muhammed et-Tanâhî - Abdülfettah Muhammed el-Hulv. 10 Cilt. Dâru Hicr, 1413.
• Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr. Buğyetu’l-vuꜥât fî tabakâti’l-luğaviyyîne ve’n-nuhât. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim. 2 Cilt. Saydâ: el-Mektebetü’l-ꜥAsriyye, ts.
• Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr. Tabakâtu’l-huffâz. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, 1403.
• Topgül, Muhammed Enes. “Hicri 3. Asrın Başlarında Sünnete Sarılmak: ‘Saç-Sakalını da Boyardı!’” Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 59/1 (2018), 87-116.
• Topgül, Muhammed Enes. Rivayetten Râviye: Cerh-Ta’dil Hükümleri Nasıl Oluştu? İstanbul: İFAV Yayınları, 2019.
• Ubeydî, İman Mahmud Hammâdî - Düleymî, Latif Halef Muhammed ed-. “Nusûs mefkûde min kitâbi Ahbâri’l-kudât li Ebi’l-Kasım Talha b. Muhammed b. Cafer eş-Şâhid (t. 380 h.) cemʻ ve dirâse ve tahkik”. Mecelletü Dirâsât fi’t-târîh ve’l-âsâr 59 (Haziran 2017), 104-255.
• Zehebî, Şemsüddin Muhammed b Ahmed. Dîvânu’d-duꜥafâ ve’l-metrûkîn ve halkın mine’l-mechûlîn ve sikâtin fîhim lîn. thk. Hammâd b. Muhammed el-Ensârî. Mekke: Mektebetü’n-Nahda el-Hadîse, 1387/1967.
• Zehebî, Şemsüddin Muhammed b Ahmed. el-Muğnî fi’d-duꜥafâ. thk. Ebu’z-Zehrâ Hâzim el-Kâdî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, 1418/1997.
• Zehebî, Şemsüddin Muhammed b Ahmed. Maꜥrifetü’l-kurrâi’l-kibâr ꜥale’t-tabakâti ve’l-emsâr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, 1417/1997.
• Zehebî, Şemsüddin Muhammed b Ahmed. Siyeru aꜥlâmi’n-nübelâ. thk. Hüseyin Esed vd. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1427/2006.
• Zehebî, Şemsüddin Muhammed b Ahmed. Tezkiretü’l-huffâz. thk. Zekeriya Umeyrât. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, 1419/1998.
• Ziriklî, Hayreddin b. Mahmûd. el-Aꜥlâm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-ilm li’l-melâyîn, 2002.
• Irâkî, Zeynuddin Ebu’l-Fadl Abdurrahim b. Hüseyin. el-Vefeyât. nşr. Ahmed Abdussettar. Mısır: Dâru’zZehâir, 1439/2018.
• Umerî, Ekrem Ziya. Mevâridü’l-Hatîbi’l-Bağdâdî fî Târîhi Bağdâd. Riyad: Dâru Taybe, 1405/1985.