An Analysis and Assessment of the Farsh Readings of Qira’a Attributed to Asim and al-Ḥasan al-Basri

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 24, 495 - 512, 15.12.2025

İrfan Çakıcı

https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1780319

Öz

This study explores comparative farshī qirāʾāt differences across
the ṣaḥīḥ and shādh traditions. While the authorization to recite
the Qurʾān in accordance with “seven aḥruf” provided a natural
basis for the emergence of diverse qirāʾāt, early evaluations of
these readings relied primarily on the reliability of their
transmission chains (isnād). By the end of the second Hijrī
century, the criteria for determining the validity of qirāʾāt had
become systematized: qirāʾāt were first classified into ṣaḥīḥ and
shādh, and each category was further divided into uṣūl and farsh.
The farsh dimension, in particular, has gained prominence in
qirāʾāt scholarship due to its potential impact on meaning. In this
context, the aim of the study is to identify the points of similarity
and difference between the farshī qirāʾāt attributed to the ṣaḥīḥ
qirāʾāt imams and those attributed to the shādh qirāʾāt imams.
Given the breadth of the subject, the scope of this study has been
limited to a selected portion of the farshī qirāʾāt attributed to
ʿĀṣim, among the ṣaḥīḥ qirāʾāt imams, and to Ḥasan al-Baṣrī, who
is associated with the shādh qirāʾāt tradition. Although the
literature includes various studies on farsh differences, the
absence of an independent work directly comparing the farsh
aspects of ṣaḥīḥ and shādh qirāʾāt renders this research necessary
and enhances its scholarly significance. The study employs a
literature-review methodology, and general conclusions
concerning the qirāʾāt attributed to both the ṣaḥīḥ and shādh
qirāʾāt imams have been drawn from the farshī qirāʾāt examples
ascribed to the aforementioned imams. he findings indicate that
the farsh-related readings of the ṣaḥīḥ and shādh imāms exhibit a
considerable degree of similarity. This result highlights the
importance of considering practical recitational practice
alongside theoretical criteria when evaluating qirāʾāt

Anahtar Kelimeler

Qira’a , Asim , al-Ḥasan al-Basri , Sahih , Shadh , Farsh

Âsım ve Hasan-ı Basrî’ye Ait Ferşî Kıraatlerin Tahlil ve Değerlendirmesi

Öz

Bu araştırma, sahih ve şâz kıraatlere ait ferşî kıraat
farklılıklarını karşılaştırmalı olarak incelemeyi konu
edinmektedir. Kur’ân’ın yedi harf üzere okunmasına ruhsat
verilmesi kıraat çeşitliliğine doğal bir zemin oluştururken,
erken dönemlerde kıraatler daha çok rivayet zincirinin
güvenilirliğine göre değerlendirilmiştir. Hicrî ikinci asrın
sonlarına gelindiğinde ise kıraatlerin sahihlik ölçütleri
sistemleştirilmiş ve ilk olarak kıraatler sahih-şâz şeklinde iki
gruba ayrılmış daha sonra da her bir grup kendi içinde usûl–
ferş şeklinde bir tasnife tabi tutulmuştur. Kıraatlerin özellikle
ferşle ilgili olan kısmı, anlama etki etmesi yönüyle kıraat
araştırmalarında önemli bir çalışma olanı olarak ön plana
çıkmıştır. Bu bağlamda çalışmanın amacı, sahih kıraat
imamlarına ait ferşî kıraatlerle şâz kıraat imamlarına ait ferşî
kıraatler arasında benzer ve farklı yönleri tespit etmektir.
Konunun genişliği dikkate alınarak araştırmanın kapsamı,
sahih kıraat imamlarından Âsım ile şâz kıraat imamlarından
Hasan-ı Basrî’ye nispet edilen ferşî kıraat örneklerinin belirli
bir kısmıyla sınırlandırılmıştır. Literatürde ferşî kıraat
farklılıklarıyla ilgili çeşitli araştırmalar bulunmakla birlikte
sahih ve şâz kıraatlerin ferş yönlerini doğrudan karşılaştıran
müstakil bir çalışmanın bulunmaması, bu araştırmayı gerekli
kılmakta ve ilmî önemini artırmaktadır. Çalışmada nitel
araştırma yöntemlerinden literatür taraması kullanılmış;
mezkûr imamlara ait ferşî kıraat örnekleri üzerinden sahih ve
şâz kıraat imamlarına ait kıraatlerle ilgili genel sonuçlara
ulaşılmıştır. Elde edilen bulgular, sahih ve şâz kıraat
imamlarının ferşle ilgili kıraatlerinde büyük ölçüde benzerlik
bulunduğunu göstermektedir. Bu sonuç, kıraatlere ilişkin
değerlendirmelerde teorik kuralların yanı sıra pratik
uygulamaların da dikkate alınmasının önemine işaret
etmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kıraat , Âsım , Hasan-ı Basrî , Sahih , Şâz , Ferş

Destekleyen Kurum

Yok

Teşekkür

Emeği geçenlere teşekkür ediyorum

Kaynakça

• Abdu’l-Ali el-Mesûl. Muʿcemu mustalahâti’l-ilmi’l-kırâati’l-Kur’âniyye. Kahire: Dâru’s-Selâm, 2007.
• Abdulfettâh el-Kârî, Abdulaziz. Hadîsü’l-ahrufi’seb`a. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2002.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. Müsnedü’l- Ahmed b. Hanbel. thk. Ahmed Muhammed Şakir. Kahire: Daru’l-Hadis, 1416.
• Akkuş, Murat - Aydın, Ramazan. “Türkiye’deki Farklı Kıraat Anlayışlarıyla İlgili Değerlendirmeler”. Mütefekkir 3/6 (31 Aralık 2016), 289-306. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.284537
• Akyüz, Abdullah. Şâz Kırâatler Bağlamında Muhammed b. Mahmud’un (XI/XVII. Asır) Nihâyetü Kırâati Tezkiyeti Hâfizi’l-Kur’ân Adlı Eserinin Tahlil ve Tahkiki. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
• Aşvah, Sabri. İʿcâzü’l-kıraati’l-Kur’âniyye. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1998.
• Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail. Sahîhu’l-Buhârî. thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır. Dımeşk: Dâru Tavki’n-Necât, 1422.
• Bulgurcu, Kahraman. “Kıraat İmamlarından Nafi‘, İbn Kesîr ve İbn Âmir’in Hadis Rivayetindeki Rolü”. Mütefekkir 10/20 (15 Aralık 2023), 465-482. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1405304
• Cürcânî, Abdulkâhir. el-Miftâh fi’s-sarf. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1987.
• Çağıl, Necdet. Kur’an Belağati ve Fonetiği Yönünden Kıraatler. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2002.
• Çakıcı, İrfan. Şaz Kıraatler ve Tefsire Etkisi. Ankara: Gece Kitaplığı, 2018.
• Çetin, Abdurrahman. Kıraatlerin Tefsire Etkisi. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2020.
• Çetin, Abdurrahman. Yedi Harf ve Kıraatler. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2005.
• Dağ, Ahmet. “Kur’an’ı Kerim’de Bulunan Müteradif Kelimelerin Fark Çeşitleri Açısından Tahlil ve Tasnifi”. İslami İlimler Dergisi 18/2 (29 Kasım 2023), 261-286. https://doi.org/10.34082/islamiilimler.1411038
• Dağ, Mehmet. Geleneksel Kıraat Algısına Eleştirel Bir Yaklaşım. İstanbul: İsam Yayınları, 2011.
• Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân. et-Teysîr fi’l-kırâʾâti’s-sebʿ. thk. Otto Trezel. Beyrût: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1984.
• Demircigil, Bayram. Hasan-ı Basrî Kıraati ve Kur’an Tefsirine Katkısı. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
• Dimyâtî, Şihâbuddîn Ahmed b. Muhammed b. Abdilgani el-Bennâ. İthâfu fudelâi’l-beşer fi’l-kırââti’la arbe’ate aşer. thk. Şa’ban Muhammed İsmail. Beyrut: Alemü’l-Kütüb, 1407.
• Ebû Alî el-Fârisî, Hasan b. Ahmed b. Abdulgaffâr. el-Hucce li’l-kurrâi’s-seb‘. thk. Bedrüddîn Kahvecî - Beşîr Cuycâtî. Beyrût: Dâru’l-Me’mûn, 1993.
• Ebû Hayyân, Esîrüddîn Muhammed b. Yûsuf el-Endelüsî. el-Bahrü’l-Muhît. thk. Sıdkî Muhammed Cemîl. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1420/1999.
• Ebû Şâme, Ebü’l-Kāsım (Ebû Muhammed) Şihâbüddîn Abdurrahmân b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Makdisî. el-Mürşidü’l-vecîz ilâ ʿulûmin teteʿalleku bi’l-Kitâbi’l-ʿAzîz. thk. Teyar Altıkulaç. Beyrût: Dâru Sâdır, 1975. Ebû Şâme, Ebü’l-Kāsım (Ebû Muhammed) Şihâbüddîn Abdurrahmân b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Makdisî. İbrâzü’l-me‘ânî min Hirzi’l-Emânî. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• Fârisî, Ebû Alî Hasen b. Ahmed b. Abdilgaffâr el-. el-Ḥücce li’l-ḳurrâʾi’s-sebʿa. thk. Bedreddin Kahveci – Beşir Cüveycâtî. Dımeşk: Dâru’l-Me’mun li’t-Türâs, 1404.
• Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahya b. Ziyâd b. Abdillâh el-‘Absî. Meâni’l-Kur’ân. thk. Ahmed Yûsuf en-Necâtî vd. Mısır: Dâru’l-Misriyye, ts.
• Fırat, Yavuz. Tecvid ve Kıraat İlmi Terimleri. İstanbul: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı, 2018.
• Hafeyân, Ahmed Mahmut Abdü’s-Semî. Eşheru’l-mustalahât fî fenni’l-edâi ve ilmi’l-kırâât. Beyrut: Dârü’l- Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• Hamîdullah, Muhammed. İslâm Peygamberi. çev. Salih Tuğ. İstanbul: İrfan Yayınları, 1991.
• Hatîb, Abdüllatîf. Muʿcemü’l-kırâât. Dımeşk: Dâru Sa’di’d-Din, 2002.
• Havuz, Hasan Hüseyin. Usûlî ve Ferşî İhtilaflar Açısından Âsım Kıraatı (Şu’be ve Hafs Rivayeti). Bursa: Uludağ Üniversitesi, Doktora Tezi, 2022.
• İbn Atıyye el-Endelüsî, Ebû Muhammed Abdülhak. el-Muharraru’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-azîz. thk. Abdü’s-Selâm Abdü’ş-Şâfî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422.
• İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân b. Cinnî el-Mevsılî el-Bağdâdî. el-Muhteseb fî tebyîni vucûhi şevâzzi’l-kırââti ve’l-izâhi minhâ. thk. Ali Necdi Nasıf, Abdulfettah İsmail Şelebî. İstanbul: B.y., 1986.
• İbn Hâleveyh, Hüseyin b. Ahmed. el-Hücce fi’l-kırââti’s-seb’a. thk. Abdü’l-Âl Sâlim Mükrim. Beyrut: Dâru’ş-Şurûk, 1401.
• İbn Hâleveyh, Hüseyin b. Ahmed. Muhtasar fi Şevâzzi’l-Kur’ân min kitâbi’l-bedî’. Kahire: Mektebetü’l-Mütenebbi, ts.
• İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim. Te’vîlü müşkili’l-Kur’ân. thk. es-Seyyid Ahmed Sakr Bâzemûl. Kahire: el-Mektebetü’l-Alemiyye, 1973.
• İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem b. Alî Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dâru Sâdr, 1414. İbn Mücâhid, Ebû Bekr Ahmed b. Mûsâ b. el-Abbâs et-Temîmî. Kitâbü’s-seb‘a fi’l-kırâat. thk. Şevkî Dayf. Mısır: Dâru’l-Maârif, 1400.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. en-Neşr fi’l-kırâati’l-aşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabbâ‘. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, B. y., 1960.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf.
• Müncidü’l-mukriîn ve mürşidü’t-tâlibîn. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1999.
• Karaçam, İsmail. Kur’an’ı Kerîm’in Faziletleri ve Okunma Kaideleri. İstanbul: İFAV Yayınları, 2012.
• Karataş, Şuayip. “Kâsımî’nin Mehâsinü’t-Te’vîl İsimli Tefsirinin Mukaddimesinde Kıraat Olgusu”. BEÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (15 Haziran 2021), 315-337. https://doi.org/10.33460/beuifd.910934
• Karlı, Mehmet. "أثر القراءات في التفسير عند التبريزي: دراسة تحليلية" .Mütefekkir 11/21 (15 Haziran 2024), 259-280. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1501743
• Kılıç, Mehmet. Şâz Kıraatlar Bağlamında Hasan Basrî Kıraatı ve Özellikleri. Yalova: Yalova Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
• Kılıç, Süleyman. Oluşum Temsilciler ve Metodolojik Açıdan Basra Kıraat Ekolü. İstanbul: Kitap Dünyası, 2024. Küçükturgut, Muzaffer Ekrem. Semantik Açıdan Kıraatlerde “Müdrec” Kavramı. Karaman: Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Maşalı, Mehmet Emin. Tarihi ve Temel Meseleleriyle Kıraat İlmi. Ankara: Otto Yayınları, 2016.
• Mekkî, Ebû Talib. el-İbâne an Maâni’l-Kırâât. Mısır: Dâru Nehda, ts.
• Muhammed İsmail. Kavâidu’s-sarf bi uslûbi’l-asr. Mısır: Dâru’l-Menâr, 2000.
• Muhaysin, Muhammed Sâlim. el-Kırâât ve eseruhâ fî ulûmi’l-Arabî. Kahire: Mektebetü’l-Külliyyâti’l-Ezherî, 1984. Müslim b. Haccâc, Ebü’l-Hüseyn. Sahîhu’l-Müslim. thk. Muhammed Fuad Abdulbâkî. Beyrut: Dâru İhyâi Türâsi’l-Arabî, 1363. Nebil b. Muhammed, İbrahim Âli İsmail. İlmü’l-Kırâât. Riyad: Mektebetü’t-Tevbe, 2000.
• Nübeyl b. Muhammed İbrahim. İlmu’l-kırâât. Riyad: el-Mektebetü’t-Tevbe, 2000.
• Önen, Hacı. Kıraat Tarihi ve Kıraat Farklılıklarının Kur’ân Tefsirine Etkisi. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2017.
• Râgıb el-İsfahânî, Ebü’l-Kāsım Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. thk. Saffan Adnan ed-Dâvûdî. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1412.
• Rûmî, Fahd b. Abdirrahmân. Dirâsât fî `ulûmi’l-Kur’ân’i’l-Kerîm. Riyad: Merkezü Tefsîr li’d-Dirâsât, 2005.
• Sehavî, Muhammed b. Abdirrahman. Cemâlü’l-kurrâ ve kemâlü’l-ikrâ,. thk. Ali Hüseyin el-Bevvâb. Mekke: el-Mektebetü’t-Türas, 1987.
• Sicistânî, Ebû Dâvûd Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-. Sünenü Ebî Dâvud. thk. Muhammed Muhyi’d-Dîn. Beyrut: Mektebetü’l-asriyye, ts.
• Süyûtî, Ebü’l-Faḍl Celâlüddîn Abdurrahmân el-Hudayrî. el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Şuayb el-Arnavût. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1429.
• Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Muhammed Şakir. B.y.: Müessesetü’r-Risâle, 1420.
• Tehânevî, Muhammed Alî. Mevsû‘âtu keşşâfi ıstılâhâtı’l-funûni ve’l-‘ulûm. Lübnan: Mektebetu Lübnân, ts.
• Uzun, Yakup. “Feth ve İmâle (Ebû Amr ed-Dânî’nin el-Feth ve’l-İmâle Adlı Eseri Bağlamında)”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 6/1 (30 Nisan 2022), 455-482. https://doi.org/10.31121/tader.1032440
• Uzun, Yakup. “Kıraat İlminde Usûl ve Ferşin İstisnaları”. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi 9/1 (15 Nisan 2025), 66-95. https://doi.org/10.52115/apjir.1575676
• Ünal, Mehmet. Kur’an’ın Anlaşılmasında Kıraat Farklılıklarının Rolü. Ankara: Fecr Yayınları, 2005.
• Yıldırım, Bekir. “Nisâ Sûresinde Bir Fiilin Hem Sülâsî Mücerred Hem de Mezîd Kullanımı ve Mânâ Değişikliklerinin Analizi”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/1 (30 Haziran 2024), 263-293. https://doi.org/10.46353/k7auifd.1456476
• Zeccâc, Ebû İshak İbrahim el-Bağdâdî. Meâni’l-Kur’ân ve i‘râbuhu. thk. Abdülcelîl. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1408. Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf an hakâikı gavâmizi’t-tenzîl ve uyûni’l-akâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1407.
• Zihni, Hacı Mehmed. el-Muntehâb ve’l-muktedâb fî kavâidi’s-sarf ve’n-nahv. İstanbul: Marifet Yayınları, ts.
• Zürkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-‘irfân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. Kâhire: Matbaatü İsâ el-Bâbî el-Halebî, ts.