Anlam ve Bağlam Açısından Kur’an’da Ḫ-s-f ve K-s-f Kökleri

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 24, 328 - 340, 15.12.2025

Süleyman Narol

https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1789292

Öz

Bu çalışma, Kur’an’ın evrensel mesajlarının anlaşılmasında sünnetullah ile Kur’an kıssaları arasındaki ilişkiyi incelemektedir. Araştırmanın kapsamını, sünnetullah’ın anlamı, Kur’an’daki kullanımı, kavramla ilişkili diğer terimler ile kıssaların tarihsel ve evrensel işlevleri oluşturmaktadır. Kur’an kıssalarının yalnızca tarihsel olayları aktaran metinler olmadığı; sünnetullahın insanlık tecrübesi üzerinden dinî, ahlaki ve sosyolojik boyutlarda tezahür eden yansımaları olarak okunması gerektiği vurgulanmaktadır. Çalışmada, kıssaların ibret, uyarı ve rehberlik yönlerinin sünnetullah kavramının bütünlüğü ve tutarlılığıyla nasıl ilişkilendirilebileceği işlenmektedir. Makalede analitik ve tematik yöntem kullanılmakta; kavramların lügat ve terim anlamları incelenmekte, ilgili ayetler siyak ve sibak bağlamı dikkate alınarak Kur’an bütünlüğü içinde değerlendirilmektedir. Ayrıca klasik tefsir birikimi ile modern yorum gelenekleri birlikte ele alınmaktadır. Araştırma bulguları, sünnetullah’ın Allah’ın kâinat ve toplumlar için geçerli olan değişmez yasaları; Kur’an kıssalarının ise bu yasaların tarihteki somut tezahürlerini ortaya koyan ibret içerikli anlatılar olduğunu göstermektedir. Kıssaların yalnızca tarihsel bilgi aktarmadığı, her döneme hitap eden evrensel mesajlar taşıdığı ve sünnetullah kavramıyla birlikte değerlendirildiğinde Kur’an’ın evrenselliğini desteklediği ortaya konmaktadır. Çalışma, sünnetullah ile kıssalar arasındaki ilişkinin literatürde müstakil bir konu olarak yeterince ele alınmadığını, bu nedenle araştırmanın bu boşluğu doldurmayı hedeflediğini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Anlam , Bağlam , Ḫ-s-f , K-s-f , Analiz

Ḫ-s-f and K-s-f Roots in the Qurʾān from the Perspective of Meaning and Context

Öz

This study examines the relationship between sunnatullāh and Qur’anic qiṣaṣ in understanding the universal messages of the Qur’an. The scope of the research includes the meaning of sunnatullāh, its usage in the Qur’an, the concepts associated with it, and the historical and universal functions of the Qur’anic narratives. It is emphasized that Qur’anic qisas are not merely texts that recount historical events; rather, they should be understood as reflections of sunnatullāh manifested through human experience in religious, moral, and sociological dimensions. The study explores how the instructive, admonitory, and guiding aspects of the qisas relate to the coherence and consistency of the concept of sunnatullāh. The article employs analytic and thematic methods, examining the lexical and terminological meanings of the relevant concepts and evaluating the verses within the overall unity of the Qur’an by considering their rhetorical context. Both the classical exegetical tradition and modern interpretive approaches are also taken into account. The findings indicate that sunnatullāh refers to the immutable divine laws governing the universe and human societies, while the Qur’anic qisas illustrate the concrete manifestations of these laws throughout history. The study demonstrates that the narratives do not merely convey historical information; they also carry universal messages applicable to every era and reinforce the universality of the Qur’an when interpreted alongside the concept of sunnatullāh. Furthermore, the research highlights that the relationship between sunnatullāh and the Qur’anic qisas has not been sufficiently addressed as an independent subject in the existing literature, and therefore aims to fill this gap.

Anahtar Kelimeler

Tafsīr , Semantics , Context , Ḫ-s-f , K-s-f , Analysis

Kaynakça

• ʿAbdurrezzâḳ, Ebû Bekr b. Hemmâm es-Ṣanʿânî. Tefsîru ʿAbdurrezzâḳ. thk. Maḥmûd Muḥammed ʿAbduh. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1419/1999.
• Akça, Nermin. Vahiy geleneğinde A-B-D kökünün semantik açıdan incelenmesi. Ankara: Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı, Doktora Tezi, 2004. Balık, Emrah. “Kur’ân-ı Kerîm’de By‘a Kökünün Semantik Analizi”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/26 (15 Temmuz 2024), 761-796. https://doi.org/10.53683/gifad.1428945
• Çipilioğlu, Fatma Betül. Vahiy geleneğinde “Kara’e” kökünün semantik açıdan incelenmesi. Ankara: Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2003.
• Çöllüoğlu, Mahmut Sami. Kur’ân-ı Kerîm’de kdy kökünün semantik incelemesi. Ankara: Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.
• Dartma, Bahattin. “Kur’ân Kelimesinin Semantik Analizi Üzerine”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 4/2 (01 Nisan 2004), 7-16.
• Ebû Bekr es-Sicistânî, Muḥammed b. ʿUzeyr el-ʿUzeyrî. Ğarîbu’l-Ḳurʾân. thk. Muḥammed Edîb ʿAbdulvâḥid. Suriye: y.y., 1416/1995.
• Ebû Ḥâtim es-Sicistânî, Ebû Ḥâtim Sehl b. Muḥammed el-Cuşemî. el-Muʿammerûn ve’l-Vaṣâyâ. b.y.: y.y., ts.
• Ebû Hilâl el-ʿAskerî, Ebû Hilâl el-Ḥasen b. ʿAbdullâh. Cemheretu’l-Ems̱âl. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• Ebû Naṣr el-Cevherî, Ebû Naṣr İsmail b. Ḥammâd el-Cevherî el-Fârâbî. Tâcu’l-Luğa ve Ṣıḥâḥu’l-ʿArabiyye. thk. Aḥmed ʿAbdulğafûr ʿAṭṭâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 1407/1987.
• Ebû Zeyd el-Ḳureşî, Ebû Zeyd Muḥammed b. Ebî’l-Ḫaṭṭâb el-Ḳureşî. Cemheretu Eşʿâri’l-ʿArab. thk. ʿAli Muḥammed el-Bicâdî. b.y.: y.y., ts.
• el-Muṣṭafavī Ḥasen. et-Taḥḳīḳ fī Kelimāti’l-Ḳurʾāni’l-Kerīm. Kahire – Londra: Merkezu Neşr As̠ār elʿAllāme el-Muṣṭafavī – Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2009.
• Ersöz, Muhammed. Kur’an Kelimelerinin Anlam Serüveni. Konya: Kitaparası Yayınları, 2019.
• Ersöz, Muhammed. “V-r-d Fiilinin Semantik Analizi Bağlamında ‘Sizden Herkes Cehenneme Uğrayacaktır’ Ayetinin Değerlendirilmesi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 27/2 (15 Aralık 2023), 524-537. https://doi.org/10.18505/cuid.1322898
• Ezherî, Ebû Manṣûr Muḥammed b. Aḥmed b. el-Herevî el-. Tehẕîbu’l-Luğa. thk. Muḥammed ʿAvḍ Mirʿab. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İḥyâi’t-Turâs̱i’l-ʿArabî, 2001.
• Ferrâʾ, Ebû Zekeriyyâ Yaḥyâ b. Ziyâd ed-Deylemî el-. Meʿânî’l-Ḳurʾân. thk. Aḥmed Yûsuf en-Necâtî v.dğr. Mısır: y.y., ts.
• Fîrûzâbâdî, Ebû’ṭ-Ṭâhir Muḥammed b. Yaʿḳûb el-. Beṣâʾiru Ẕevî’t-Temyîz fî Letâʾifi’l-Kitâbi’l-ʿAzîz. thk. Muḥammed ʿAlî en-Neccâr. 6 Cilt. Kahire: el-Meclisu’l-Aʿlâ, ts.
• Ḫalîl b. Aḥmed, Ebû ʿAbdurraḥmân el-Ḫalîl b. Aḥmed el-Ferâhîdî el-. Kitâbu’l-ʿAyn. thk. Mehdî el-Maḫzûmî - İbrâhîm es-Sâmerrâʾî. 8 Cilt. Beyrut: Mektebetu’l-Hilâl, 1988.
• İbn Dureyd, Ebû Bekr Muḥammed b. el-Ḥasen b. Dureyd el-Ezdî. Cemheretu’l-Luğa. thk. Remzî Munîr Baʿlebekkî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 1408/1987.
• İbn Ebî Ḥâtim, Ebû Muḥammed ʿAbdurraḥman b. Muḥammed er-Râzî. Tefsîru’l Ḳurʾâni’l-ʿAzîm. thk. Esʿad Muḥammed eṭ-Ṭayyib. 13 Cilt. b.y.: y.y., 1419/1998.
• İbn Fāris. Muʿcemu Meḳāyīsi’l-Luġa. 6 Cilt. Dımeşḳ: Dāru’l-Fikr, 1979.
• İbn Ḳuteybe, Ebû Muḥammed ʿAbdullâh b. Muslim b. Ḳuteybe ed-Dîneverî. Ğarîbu’l-Ḳur’ân. thk. Saʿîd el-Liḥâm. b.y.: y.y., ts.
• İbn Manẓûr, Ebû’l-Faḍl Muḥammed b. Mukerrem b. ʿAlî Cemâluddîn b. Manẓûr er-Ruveyfiʿî. Lisân’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Ṣâdır, 1414/1993.
• İbn Sīde. el-Muḥkem ve’l-Muḥīṭu’l-Aʿẓam. Beyrut: Dāru’l- Kutubi’l- ʿİlmiyye, Thk. ʿAbdulḥamīd Hindāvī., 2000. İbn Sîde, Ebû el-Ḥasan ʿAlî b. İsmail b. Sîde el-Mursî. el-Muḥkem ve’l-muḥîṭu’l-aʿẓam. thk. ʿAbd el-Ḥamîd Hendâvî. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1421/2000.
• Kaya, Mehmet. “Bazı Meâller Çerçevesinde İ’râb Farklılıklarının Âyetlerin Anlamına Etkisi”. Mütefekkir 1/1 (30 Haziran 2014), 35-65. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.130233
• Kurâʿu’n-Neml, Ebû’l-Ḥasen ʿAlî b. el-Ḥasen el-Ezdî. el-Munecced fî’l-Luğa. thk. Aḥmed Muḫtâr ʿUmer - Ḍâḥî ʿAbdulbâḳî. Kahire: y.y., 1988.
• Ḳurṭubî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. Aḥmed el-Ḫazrecî el-. el-Câmiʿ li-Âḥkâmi’l-Ḳur’ân. thk. Aḥmed el-Berdûnî-İbrahim İṭfeyyiş. 2 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kutubi’l-Mıṣriyye, 1384/1964.
• Maʿmer b. el-Mus̱ennâ, Ebû ʿUbeyde Maʿmer b. el-Mus̱ennâ et-Teymî el-Baṣrî. Mecâzu’l-Ḳurʾân. thk. Muḥammed Fuâd Sezgin. Kahire: y.y., 1381/1961.
• Narol, Süleyman. “Se’â Kelimesinin Anlam Analizi ve Meallerde Türkçeye Çeviri Sorunu”. Journal of Turkish Studies 12/Volume 12 Issue 10 (01 Ocak 2017), 225-248. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.11566 Nas, Hasan. “Kur’ân’ın Nüzûl Sürecinde Rab Kavramının Semantik Alanı”. Mütefekkir 8/15 (15 Haziran 2021). https://doi.org/10.30523/mutefekkir.939292
• Oruç, Ayşe Betül. “‘Kulak’ Ve ‘Ses’ İfadelerinin Kur’an Ayetlerindeki İzdüşümleri”. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 4/1 (30 Haziran 2018), 305-328.
• Ömer, Ahmed Muhtar. Mucemül-Lugatil-Arabiyye El-Muasıra. 4 Cilt. Kahire: Alemül-Kütüb, 2008.
• Râzî, Ebû ʿAbdillâh Faḫrüddîn Muḥammed b. Ömer b. Ḥüseyn er-. Mefâtîḥu’l-Ğayb. Beyrut: Dâru İḥyâi’t-Turâs̱i’l-ʿArabî, 1420.
• Şemşâṭî, Ebû’l-Ḥasen ʿAlî b. Muḥammed b. el-Muṭahhar el-ʿAdevî el-Maʿrûf bi’ş-Şemşâṭî eş-. el-Envâr ve Meḥâsinu’l-Eşʿâr. b.y.: y.y., ts.
• Ṭaberî, Ebû Caʿfer Muḥammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmilî eṭ-. Câmiʿu’l-Beyân fî Teʾvîli ʾÂyi’l-Ḳur’ân. thk. ʾAḥmed Muḥammed Şâkir. 24 Cilt. b.y.: Muʾessesetu’r-Risâle, 1420/2000.
• Tekin, Ahmet. “M-k-n Kavramının Etimolojik Yapısı, Semantik Analizi ve Kur’an’daki Kullanımı”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/2 (15 Eylül 2024), 727-741. https://doi.org/10.51702/esoguifd.1470699
• Yaḥyâ b. Sellâm, Ebû Zekeriyyâ Yaḥyâ b. Sellâm el-Ḳayravânî. Tefsîru Yaḥyâ b. Sellâm. thk. Hind Şelebî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1425/2004.
• Zebîdî, Muḥammed b. Muḥammed b. ʿAbdurrezzâḳ ez-. Tâcu’l-ʿArûs min Cevâhiri’l-Ḳâmûs. thk. Heyet. 4 Cilt. b.y.: Dâru’l-Hidâye, ts.
• Zemaḫşerî, Ebû’l-Ḳâsım Maḥmûd b. ʿAmr ez-. Esâsu’l-Belâğa. thk. Muḥammed Bâsil ʿUyûnu’s-Sevd. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1419/1998.
• ʿAbdurrezzâḳ, Ebû Bekr ʿAbdurrezzâḳ b. Hemmâm es-Ṣanʿânî. Tefsîru ʿAbdurrezzâḳ. thk. Maḥmûd Muḥammed ʿAbduh. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1419/1999.
• Zeyd, Ali Ebû. Şuʿrâu Taġlib fi’l-Câhiliyye: ʾAḫbâruhum ve ʾEşʿâruhum. Kuveyt: el-Meclisu’l-Vatanî li’s-Sekâfe ve’l-Funûn ve’l-ʾAdâb, 1421/2000.