BAĞIMLILIK TEORİSİ ÇERCEVESİNDE KÜRESEL FİNANSAL KURUMLARIN ÜLKE EKONEMİLERİNE ETKİSİ: TÜRKİYE’NİN MALİ BAĞIMLILIĞI VE 2001 YILI TÜRKİYE’DEKİ EKONOMİK KRİZİ ÖRNEĞİ

Öz

Küreselleşme süreciyle birlikte finansal piyasaların bütünleşmesi, sermaye hareketlerinin serbestleşmesi ve uluslararası ekonomik ilişkilerin derinleşmesi, ulusal ekonomilerin küresel sistemle daha güçlü bir etkileşim içerisine girmesine yol açmıştır. Bu durum, ekonomik büyüme açısından önemli fırsatlar sunmakla birlikte, özellikle gelişmekte olan ülkeler açısından finansal bağımlılık ve ekonomik kırılganlık risklerini de artırmıştır. Bu çalışmada, bağımlılık teorisi çerçevesinde küresel finansal kurumların ülke ekonomileri üzerindeki etkileri incelenmekte ve Türkiye’nin mali bağımlılığı 2001 ekonomik krizi örneği üzerinden analiz edilmektedir. Çalışmada öncelikle bağımlılık teorisinin temel varsayımları ele alınarak, gelişmekte olan ülkelerin küresel kapitalist sistem içerisindeki konumu tartışılmıştır. Bu kapsamda, küresel finansal kurumların yalnızca finansman sağlayan yapılar olmadığı, aynı zamanda ekonomik politika süreçlerini yönlendiren ve bağımlılık ilişkilerini yeniden üreten aktörler olduğu ortaya konulmuştur. Ardından Türkiye ekonomisinin dış finansmana dayalı yapısı, dış borçlanma ve yabancı sermaye hareketleri çerçevesinde değerlendirilmiş; bu yapının ekonomik kırılganlıkları artıran yönleri analiz edilmiştir. Çalışmanın uygulama kısmında ise 2001 Türkiye ekonomik krizi, nedenleri, gelişim süreci ve ekonomik-sosyal etkileri bakımından ele alınmıştır. Krizin ortaya çıkışında bankacılık sektöründeki yapısal sorunlar, yüksek kamu borçlanması, kur ve faiz dengesizlikleri ile siyasi istikrarsızlığın belirleyici olduğu tespit edilmiştir. Kriz sonrası dönemde uygulanan IMF programları ise farklı teorik yaklaşımlar çerçevesinde değerlendirilmiş; bu programların kısa vadede ekonomik istikrar sağladığı, ancak uzun vadede finansal bağımlılık ve sosyal maliyetler açısından tartışmalı sonuçlar doğurduğu sonucuna ulaşılmıştır. Elde edilen bulgular, Türkiye ekonomisinin küresel finansal sistem içerisinde dış finansmana bağımlı bir yapı sergilediğini ve bu durumun makroekonomik kırılganlıkları artırdığını göstermektedir. Bu bağlamda, sürdürülebilir ekonomik büyümenin sağlanabilmesi için finansal bağımlılığı azaltmaya yönelik politikaların geliştirilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. Çalışma, küresel finansal kurumların rolünü bağımlılık teorisi perspektifinden ele alarak, gelişmekte olan ülkelerde ekonomik istikrar ve bağımsızlık tartışmalarına katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Bağımlılık Teorisi
• Küresel Finansal Kurumlar
• Finansal Bağımlılık
• Türkiye Ekonomisi
• Makroekonomik Kırılganlıklar
• IMF Programları
• 2001 Ekonomik Krizi

THE IMPACT OF GLOBAL FINANCIAL INSTITUTIONS ON NATIONAL ECONOMIES WITHIN THE FRAMEWORK OF DEPENDENCE THEORY: TURKEY’S FINANCIAL DEPENDENCE AND THE CASE OF THE 2001 ECONOMIC CRISIS IN TURKEY

Öz

The integration of financial markets, the liberalization of capital movements, and the deepening of international economic relations, along with the process of globalization, have led to a stronger interaction between national economies and the global system. While this presents significant opportunities for economic growth, it has also increased the risks of financial dependence and economic vulnerability, particularly for developing countries. This study examines the effects of global financial institutions on national economies within the framework of dependency theory, and analyzes Turkey's financial dependence through the example of the 2001 economic crisis. The study first addresses the fundamental assumptions of dependency theory and discusses the position of developing countries within the global capitalist system. In this context, it is shown that global financial institutions are not only financing providers but also actors that direct economic policy processes and reproduce dependency relationships. Subsequently, the structure of the Turkish economy, which relies on external financing, is evaluated within the framework of external borrowing and foreign capital movements; the aspects of this structure that increase economic vulnerabilities are analyzed. In the application part of the study, the 2001 Turkish economic crisis is examined in terms of its causes, development process, and economic and social effects. The study determined that structural problems in the banking sector, high public debt, exchange rate and interest rate imbalances, and political instability were decisive factors in the emergence of the crisis. The IMF programs implemented in the post-crisis period were evaluated within the framework of different theoretical approaches; it was concluded that these programs provided economic stability in the short term, but led to controversial results in terms of financial dependence and social costs in the long term. The findings show that the Turkish economy exhibits a structure dependent on external financing within the global financial system, and this situation increases macroeconomic vulnerabilities. In this context, it was concluded that policies aimed at reducing financial dependence should be developed in order to achieve sustainable economic growth. This study aims to contribute to the discussions on economic stability and independence in developing countries by examining the role of global financial institutions from the perspective of dependency theory.

Anahtar Kelimeler

• Dependency Theory
• Global Financial Institutions
• Financial Dependency
• Turkish Economy
• 2001 Economic Crisis
• IMF Programs
• Macroeconomic Vulnerabilities

Kaynakça

1. Altaşlı, Y. A., & Işık, M. (2017). Türkiye’de yaşanan ekonomik krizlerin istihdam üzerine etkileri (1980-2013). Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 22(2), 567-585.
2. Aydin, Ü. (2022). Türkiye’de 1980 Sonrası dönemde yaşanan ekonomik krizlerin analizi. İzmir Akademi Derneği.
3. Baldacci, E., de Mello, L., & Inchauste, G. (2002). Financial crises, poverty, and income distribution. IMF Working Paper.
4. Calvo, G. A. (1998). Capital flows and capital-market crises: the simple economics of sudden stops. Journal of applied Economics, 1(1), 35-54.
5. Cengiz, V., & Karacan, R. (2015). Gelişmekte Olan Ülkelere Yönelik Sermaye Hareketleri ve Ekonomik Sonuçlari. International Journal of Economic & Administrative Studies, 8(15), 327-344.
6. Çinko, L. (2009). Doğrudan yabanci sermaye hareketlerinin makroekonomik etkileri. Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 26(1), 117-131.
7. Demir, Y. (2007). Yabancı sermaye yatırımlarının ekonomik büyümeye olan etkisinin Türkiye bağlamında test edilmesi. Muhasebe ve Finansman Dergisi, (34), 152-161.
8. Doğru, B. (2015). Türkiye'nin yakın dönem ekonomik krizleri 1994, 2001, 2008 (Vol. 80). Hiperlink eğit. ilet. yay. san. tic. ve ltd. sti..

9. Dos Santos, T. (1970). The structure of dependence. The American Economic Review, 60(2), 231–236.
10. Egeli, H. A. (1992). Türkiye'nin Dış Borç Yapısının Analizi (1980-1990). Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 47(03).
11. Emsen, Ö. S. (2003). Türkiye’de 1994-2001 döneminde uygulanan istikrar politikalari. Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(5), 86-108.
12. Frank, A. G. (1967). Capitalism and underdevelopment in Latin America. Monthly Review Press.
13. Kaminsky, G. L., & Reinhart, C. M. (1999). The twin crises: The causes of banking and balance-of-payments problems. American Economic Review, 89(3), 473–500.
14. Karabıyık, İ., & Uçar, M. (2010). Türkiye'de 1980 sonrası uygulanan IMF destekli istikrar programlarının ekonomik açıdan değerlendirilmesi. Akademik İncelemeler Dergisi, 5(2), 37-58.
15. Karakaş, M., & Adak, M. (2013). Küreselleşen Dünya Ekonomisi ve IMF’nin Değişen Rolü. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 9(18), 157-180.
16. Karaş, G. (2017). Bağımlılık teorisi perspektifinden DTÖ kapsamındaki korumacılık politikası araçlarının kullanımı. International Journal of Public Finance, 2(2), 245- 263.
17. Koldanca, S. (2009). Türkiye’nin ekonomik kriz dönemlerinde IMF Türkiye ilişkileri. Yüksek Lisans Tezi. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
18. Korkmazer, G. (2018). Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Gelişimi: Kasım 2000 Ve Şubat 2001 Krizleri. Ekonomi Maliye İşletme Dergisi, 1(2), 79-92.
19. Mishkin, F. S. (1999). Global financial instability: Framework, events, issues. Journal of Economic Perspectives, 13(4), 3–20.
20. Reinhart, C. M., & Rogoff, K. S. (2009). This time is different: Eight centuries of financial folly. princeton university press.
21. Rodrik, D. (1998). Who needs capital-account convertibility? Essays in International Finance, 207, 1–10.
22. Stiglitz, J. E. (2017). Globalization and its discontents revisited: Anti-globalization in the era of Trump. WW Norton & Company.
23. Takım, A. (2012). Dış finansal liberalleşme sonrası Türkiye'nin dış borç dinamiğindeki değişmeler: bir literatür araştırması. Sosyoekonomi, 18(18).
24. Uysal, D., Özer, H., & Mucuk, M. (2009). Diş Borçlanma ve Ekonomik Büyüme İlişkisi: Türkiye Örneği (1965-2007). Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 23(4), 161-178.
25. Vreeland, J. R. (2003). The IMF and economic development. Cambridge University Press.
26. Yıldırım, Y. (2017). Küresel Kamusal Mal Olarak Finansal İstikrar Kavramı. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(2), 325-344.
27. Yiğitoğlu, A. İ. (2005). 2001 Krizi Sonrası Dönemde Türkiye Ekonomisinin ve Bankacılık Sektörünün Değerlendirilmesi. Sosyoekonomi, 1(1).
28. Zabcı, F. Ç. (2002). Dünya Bankası'nın küresel pazar için yeni stratejisi: Yönetişim. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 57(3), 151-179.