Ömer Seyfettin’in “Aşk Dalgası”nda Manzaranın Keşfi, Kolektif Bilinç ve Bedenin Görünürlüğü

Öz

Bu çalışma, Ömer Seyfettin’in az bilinen öykülerinden “Aşk Dalgası”nı, modern edebiyatın kurucu mekanizmalarını görünür kılan özgün bir metin olarak ele alır. Öykü, vapurda karşılaşan iki arkadaşın diyaloğu üzerinden romantik tahayyül ile realist toplumsal eleştiri arasındaki gerilimi sahneye koyar. Bu gerilimi ortaya çıkaran husus ise bedenin görünürlüğü problemidir. Makalede “Aşk Dalgası,” üç eksende incelenir. İlkin, Kojin Karatani’nin Derinliğin Keşfi’nde geliştirdiği kuramsal çerçeve bağlamında anlatıcı-karakterin açılış sekansındaki romantik tahayyülleri çözümlenir ve bu doğrultuda Kantçı yüce-güzel ayrımının öyküdeki karşılıkları tespit edilir. İkinci olarak, öykünün realist karakterinin söylemini biçimlendiren sosyolojik tezler, Émile Durkheim’ın kolektif bilinç kuramı ve bu kuramın Osmanlı düşünce dünyasında Ziya Gökalp dolayımında biçimlenen yorumları ışığında irdelenir. Realist karakterin Osmanlı-Türk toplumunda hükmünü süren kolektif bilincin “manzara olarak beden”i, dolayısıyla da aşkı ve edebiyatı nasıl imkânsızlaştırdığına yönelik tezleri, bu entelektüel arka plan doğrultusunda açıklanır. Son olarak, öykünün biçimsel ve retorik özellikleri incelenip heteroglot niteliği ortaya konur. Nihayetinde öykü, manzaranın ve içselliğin keşfi olarak adlandırılan aygıtları hem kullanan hem de deşifre eden istisnai bir kurmaca olarak yorumlanır.

Anahtar Kelimeler

• Manzaranın keşfi
• romantizm
• realizm
• beden sosyolojisi
• Ömer Seyfettin
• Émile Durkheim

Destekleyen Kurum

Bu çalışma TÜBİTAK 2219 Yurt Dışı Doktora Sonrası Araştırma Burs Programıyla misafir araştırmacı olarak bulunduğum University of North Carolina at Chapel Hill’deki çalışmalarımın ürünüdür. Destekleri için TÜBİTAK’a, ev sahipliği için Prof. Dr. Cemil Aydın’a teşekkür ederim.

Teşekkür

Hazırlık sürecindeki önerileriyle makalenin olgunlaşmasına katkı sağlayan Prof. Dr. Yücel Bulut, Doç. Dr. Nuri Sağlam, Dr. İlker Aslan ve Ayşenur Sarı Koşak’a teşekkür ederim. Bu çalışmada, Nesir: Edebiyat Araştırmaları Dergisi’nin “Yapay Zekâ Kullanım Politikası”nda belirtilen kabul edilebilir sınırlar içinde; biçimsel düzenlemeler, dil kontrolü, tercüme, düzelti gibi amaçlarla, sınırlı ölçüde yapay zekâ araçları kullanılmış; tüm içerik nihai hâliyle tarafımca gözden geçirilip onaylanmıştır.

The Discovery of Landscape, Collective Consciousness, and the Visibility of the Body in Ömer Seyfettin’s “Adrift in Love”

Öz

This study approaches Ömer Seyfettin’s “Adrift in Love” as a distinctive text that makes the constitutive mechanisms of modern literature visible. Through the encounter of two friends on a steamer and their dialogue, the story stages a tension between romantic imagination and realist social critique. What produces this tension is the problem of the body’s visibility. The article examines “Adrift in Love” along three axes. First, the character narrator’s romantic imaginings in the opening sequence are analyzed through the theoretical framework Kojin Karatani develops in Origins of Modern Japanese Literature, and the story’s correspondences with the Kantian 
sublime-beautiful distinction are identified. Second, the sociological theses shaping the realist character’s discourse are examined in relation to Émile Durkheim’s theory of collective consciousness and its Ottoman reception, mediated by Ziya Gökalp. Against this intellectual background, the article explicates the realist character’s central claim: that, in Ottoman-Turkish society, the prevailing collective consciousness renders impossible “the body as landscape” and, with it, love and literature. Finally, the story’s formal and rhetorical features are considered and its heteroglot character is foregrounded. The story is ultimately interpreted as an exceptional work of fiction that both employs and deciphers the apparatuses known as the discovery of landscape and interiority.

Anahtar Kelimeler

• Discovery of landscape
• romanticism
• realism
• sociology of the body
• Ömer Seyfettin
• Émile Durkheim

Destekleyen Kurum

This study is an output of the research I conducted as a visiting scholar at the University of North Carolina at Chapel Hill, supported by the TÜBİTAK 2219 International Postdoctoral Research Fellowship Program. I would like to thank TÜBİTAK for its support and Professor Cemil Aydın for his hospitality.

Teşekkür

I would like to thank Professor Yücel Bulut, Associate Professor Nuri Sağlam, Dr. İlker Aslan, and Ayşenur Sarı Koşak for their suggestions that contributed to the development of this article. In this study, AI tools were used to a limited extent — for purposes such as formatting, language checking, translation, and proofreading — within the acceptable boundaries defined in the Artificial Intelligence Use Policy of Nesir: Journal of Literary Studies. I have reviewed and approved all content in its final form.

Kaynakça

1. Baha Tevfik. Teceddüd-i İlmî ve Edebî. İstanbul: Dersaadet Kütüphanesi Sahibi Arsen, ty.
2. Bahtin, Mihail M. Dostoyevski Poetikasının Sorunları. Çeviren Cem Soydemir. Metis Yayınları, 2002.
3. Bahtin, Mihail M. Karnavaldan Romana: Edebiyat Teorisinden Dil Felsefesine Seçme Yazılar. Derleyen Sibel Irzık. Çeviren Cem Soydemir. Ayrıntı Yayınları, 2001.
4. Balcı, Yunus. “Türk Edebiyatında Deneme Literatürü.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, sayı 8 (2006): 311–30. https://izlik.org/JA47DD24MS
5. Bates, H. E. Kısa Öykü: Yazınsal Bir Tür Olarak. Çeviren Gökçen Ezber. Bilge Kültür Sanat Yayınları, 2013.
6. Bolay, Süleyman Hayri. “GÖKALP, Ziya: Din Anlayışı.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde, c. 14, 128–31. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1996.
7. Bulut, Yücel. Türk Sosyolojisinin Kısa Tarihi. Alfa Yayınları, 2021.
8. Çağlakpınar, Bülent. “Deneme-Roman ya da Kurmacada Deneme Etkisi.” Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 65, sayı 2 (2025): 500–12. https://doi.org/10.26650/TUDED2025-1664954

9. Çakır, Sema. “İctimâi Fıkıh Usûlünden Laik Hukuka: Türk Modernleşme Sürecinde Ziya Gökalp’in Fıkıh Görüşleri.” Kocaeli İlahiyat Dergisi 8, sayı 2 (2024): 174–99. https://izlik.org/JA34AN48JW
10. Diyanet İşleri Başkanlığı. Kur’an-ı Kerim ve Meali. Erişim: 8 Nisan 2026. https://kuran.diyanet.gov.tr/
11. Doğan, Atila ve Haluk Alkan. Osmanlı Liberal Düşüncesi: Ulum-ı İktisadiye ve İçtimaiye Mecmuası, Seçkinci Bir Devlet Anlayışının Temelleri. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2010.
12. Durkheim, Émile. Dinsel Yaşamın İlk Biçimleri. Çeviren Özer Ozankaya. Cem Yayınevi, 2020.
13. Durkheim, Émile. Les règles de la méthode sociologique. Félix Alcan, 1919.
14. Durkheim, Émile. Sosyolojik Yöntemin Kuralları. Çeviren Özcan Doğan. Doğu Batı Yayınları, 2019.
15. Durkheim, Émile. Toplumsal İşbölümü. Çeviren Özer Ozankaya. Cem Yayınevi, 2006.
16. Eraydın Argunşah, Hülya. “Ömer Seyfettin’in Hikâyelerinde Savaşın Kadın Yüzü: ‘Bomba.’” Sonsuza Uzanan Ses: Ömer Seyfettin içinde, hazırlayanlar Hülya Argunşah, Abdullah Şengül ve Murat Gür, 643–60. Dergâh Yayınları, 2020.
17. Erçetin, Mert. “Edmund Burke: Beğeni, Güzel ve Yüce Kavramları.” Estetiğin Tarihi içinde, hazırlayanlar Ayşe Taşkent ve Gamze Keskin, 449–62. Akademim Yayınları, 2025.
18. Eskin, Şerif. “Nasreddin Hoca’nın Dirilişi: Baha Tevfik ile Ahmet Nebil’in Yayımlanmamış Bir Oyunu.” Milli Folklor, sayı 136 (Kış 2022): 154–67.
19. Eskin, Şerif. Osmanlı Modern Yazılı Kültüründe Edebiyata Yüklenen Anlamlar. Dergâh Yayınları, 2025.
20. Gökberk, Macit. Felsefe Tarihi. Remzi Kitabevi, 2010.
21. Gülşen, Hacer. “Romantizm-Realizm (Hayaliyun-Hakikiyun) Tartışmaları ve Beşir Fuat.” Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sayı 32 (2018): 145–52. https://doi.org/10.30794/pausbed.425438
22. Güven, Devrim Çetin. “Japoncadan Türkçeye İlk “Karşılaştırmalı” Edebiyat Kuramı Çevirisi Derinliğin Keşfi’nde Shōyō Tsubouchi ve Sōseki Natsume’nin İzleri.” Kotodama İstanbul Academia 1 içinde, hazırlayan Esin Esen, 121–47. Efe Akademi, 2022.
23. Hanioğlu, M. Şükrü. “Blueprints for a Future Society: Late Ottoman Materialists on Science, Religion, and Art.” Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy içinde, editör Elisabeth Özdalga, 28–116. Routledge, 2005.
24. Heyd, Uriel. Türk Ulusçuluğunun Temelleri. Çeviren Kadir Günay. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1979.
25. Jimenez, Marc. Estetik Nedir? Çeviren Aytekin Karaçoban. Ketebe Yayınları, 2023.
26. Kabakcı, Enes. Sosyolojiyi Kurmak: Montesquieu, Tocqueville, Comte, Durkheim. Vadi Yayınları, 2019.
27. Kant, Immanuel. Yargı Gücünün Eleştirisi. Çeviren Mehmet Barış Albayrak. Alfa Yayınları, 2025.
28. Kanter, Beyhan. Kurmaca Bedenler: Türk Romanında Bir Söylem Biçimi Olarak Beden. Kesit Yayınları, 2019.
29. [Karaosmanoğlu], Yakup Kadri. “Resimli Kitap’ın ‘Musâhabe-i Edebiye’si Münasebetiyle… -Mabad-.” Servet-i Fünûn, sayı 960 (15 Teşrin-i Evvel 1325 [28 Ekim 1909]): 371–73.
30. Karatani, Kojin. Derinliğin Keşfi: Modern Japon Edebiyatının Kökenleri. Çeviren Devrim Çetin Güven ve İnan Öner. Metis Yayınları, 2011.
31. Kolland, Daniel. “A Strategic Eurocentrism: The Construction of Ottoman Evolutionism in an Uneven World (1870–1900).” Modern Intellectual History 21, sayı 2 (2024): 328–56. https://doi.org/10.1017/S1479244324000040
32. Kutluer, İlhan. “İlliyyet.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde, c. 22, 120–21. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000.
33. Mehmet Rauf. Serap. Hazırlayan Rahim Tarım. Türk Dil Kurumu Yayınları, 2024.
34. Okay, M. Orhan. “Fecr-i Âtî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde, c. 12, 287–90. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1995.
35. Ömer Seyfettin. Hikâyeler 1. Hazırlayan Hülya Argunşah. Dergâh Yayınları, 2020.
36. Ömer Seyfettin. Makaleler. Hazırlayan Hülya Argunşah. Dergâh Yayınları, 2021.
37. Özbay, Çiğdem. “Herbert Spencer’ın Görüşlerinin Türkiye’ye İntikaline İlişkin Bir Örnek: İbrahim Aşkî’nin Terakki: Kanunu ve Sebebi Başlıklı Tercümesi.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 20, sayı 40 (2023): 457–510. https://doi.org/10.55842/talid.1074595
38. Parla, Taha. Ziya Gökalp, Kemalizm ve Türkiye’de Korporatizm. İletişim Yayınları, 1993.
39. Polat, Nazım H. “Ömer Seyfettin.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde, c. 34, 80–82. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
40. Ritzer, George. Klasik Sosyoloji Kuramları. Çeviren Himmet Hülür. De Ki Yayınları, 2013.
41. Sarı Koşak, Ayşenur. “Halit Ziya Hikâyelerini Temaşa Etmek: Manzaranın Keşfiyle Dışa Vurulan İçsellik.” Yüksek lisans tezi, İhsan Doğramacı Bilkent Üniversitesi, 2019.
42. Spencer, Herbert. İlk Prensipler. Çeviren Selmin Evrim. Milli Eğitim Bakanlığı, 1947.
43. Şahin, Seval. “The Sentimental Education of the Young Ottoman Man: Âşıkane.” Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 64, sayı 2 (2024): 441–62. https://doi.org/10.26650/TUDED2024-1448920
44. Şengül, Damla. “19. Yüzyıl Türk Romanında Derinliğin Keşfi.” Yüksek lisans tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2019.
45. Taine, Hippolyte. “İngiliz Edebiyatı Tarihi: Giriş.” Çeviren Günil Özlem Ayaydın Cebe. Kün: Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi 2, sayı 1 (2022): 19–37. https://doi.org/10.54281/kundergisi.19
46. Tanlak, Ergün. “Ömer Seyfettin’in Hikâyelerinde Mekân.” Doktora tezi, İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, 2025.
47. Tilev, Seniye. “Immanuel Kant: Estetik Kuramı.” Estetiğin Tarihi içinde, hazırlayanlar Ayşe Taşkent ve Gamze Keskin, 463–83. Akademim Yayınları, 2025.
48. Uludağ, Süleyman. “Arş.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde, c. 3, 410. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
49. Ünsaldı, Levent. “Takdim.” Émile Durkheim: Bir Disiplinin Doğuşu – Kurucu Metinler içinde, derleyen Levent Ünsaldı, 7–38. Heretik Yayınları, 2025.
50. Yavuz, Yusuf Şevki. “Arş.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde, c. 3, 406–9. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
51. Yivli, Oktay. “Ömer Seyfettin Hikâyesinde Aydınlanma Anı.” Sonsuza Uzanan Ses: Ömer Seyfettin içinde, hazırlayanlar Hülya Argunşah, Abdullah Şengül ve Murat Gür, 254–57. Dergâh Yayınları, 2020.
52. Ziya Gökalp. Limni ve Malta Mektupları. Hazırlayan Fevziye Abdullah Tansel. Türk Tarih Kurumu, 1989.
53. Ziya Gökalp. Makaleler I. Hazırlayan Şevket Beysanoğlu. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1976.
54. Ziya Gökalp. Makaleler II. Hazırlayan Süleyman Hayri Bolay. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1982.
55. Ziya Gökalp. Makaleler III. Hazırlayan M. Orhan Durusoy. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1977.
56. Ziya Gökalp. Makaleler IV. Hazırlayan Ferit Ragıp Tuncor. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1977.
57. Ziya Gökalp. Makaleler V. Hazırlayan Rıza Kardaş. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1981.
58. Ziya Gökalp. Makaleler VIII. Hazırlayan Ferit Ragıp Tuncor. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1981.
59. Ziya Gökalp. “Şahsiyetin Muhtelif Şekilleri.” Yeni Mecmua, sayı 6 (16 Ağustos 1917): 102–5.