Türk Hümanizmini Besleyen Temel Kaynaklar

Öz

İslam Tasavvuf geleneği içinde Türk Hümanizminin özel yeri ve önemi vardır. Türk Hümanizmini besleyen temel kaynaklardan İslam Sufizminin yanısıra eski Türk inancı olan Tengricilik de başlıca kaynak olma niteliği taşımaktadır. Türk Tengricilik inancı, çok eski çağlarda Avrasya bozkırlarında Türk kabileleri arasında ortaya çıkan Kamcılık ve animizme dayanan dini bir inançtır. Günümüzde birçok araştırmacıya göre, Tengricilik daha sonra ortaya çıkacak bütün dinlerin ana kaynağını teşkil etmektedir. Bu inanca göre, Gök’ün ulu Tini Tanrıdır. Tanrı bütün evrenin yaratıcısı ve düzenleyicisidir. Antik Çağla birlikte Batı'da ortaya çıkan felsefi ekoller ve onların gelişmesi sürecinde Batı uygarlığı ortaya çıkmıştır. Batı uygarlığını besleyen temel değişim ve dönüşümlerin, sırasıyla Antik Yunan, Roma, daha sonra 14. yy’dan 17.yy. başına kadar sürecek olan Rönesans ve ardından 17. Yy’dan 18. Yy sonuna kadar sürecek olan Aydınlanma Çağı ile birlikte Avrupa’da yaşanacak gelişmeleri merkezi konuma getirecektir. Batıyı besleyen temel felsefi açılım ise “Hümanizm” kavramı üzerine kurulmuştu. Stephen Law, hümanizmi şöyle tanımlamaktadır: “Geniş anlamda hümanizm, insani değerler, çıkarlar ve insan onuru üzerine kurulu düşünce sisteminden fazlasını kapsamaktadır” (Law, 2011). Antik Çağ felsefi mirasından da beslenen İslam dünyası özellikle 9. Yüzyıl ile 17. Yüzyıl arası İslam Rönesansı dönemini yaşamıştır. 11. Yüzyılla 17. Yüzyıl arası dönem ise tam bir Türk Rönesansı dönemidir. Joel L. Kraemer, İslam felsefesi tarihinin dönüm noktası olarak “Farabicilik Çağı” şeklinde tanımlayarak, bu dönemin 9. Yy. ve 10. Yy olduğunu ve İslam Rönesansı’nın başlandığı dönem olarak bilindiğini vurguluyor. Türk düşünürü olan Farabi, “el-insaniye” adını verdiği yeni kavramla İslam felsefesinde hümanizm akımını başlatan ilk düşünürdür. Hümanizm, insan merkezli bir felsefi öğretidir. Yusuf Hemedani ile başlayan Türk sufilizmi Yunus Emre ile büyük bir gelişme sağlayacaktır. Yusuf Hemedani’nin öğrencisi olan Ahmed Yesevi ile Türk Aydınlaması’nın ilk halkası oluşturularak, Ahi Evren, Hacı Bektaş Veli, Mevlâna Celaleddin Rumi, Barak Baba, Yunus Emre, Seyyid Nesimi, Hacı Bayram Veli, Şah İsmail Hatayi, Pir Sultan Abdal, Şeyh Bedreddin, Fuzuli, Karacaoğlan, Kul Himmet ve nice başka Türk Sufilerince devam ettirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türk Hümanizmi; Türk Sufileri
• Tengricilik; Sufizm
• Mevlâna ve Yunus Emre

The Fundamental Sources that Nourished Turkish Humanism

Öz

Within the Islamic Sufi tradition, Turkish Humanism holds special importance. Alongside Islamic Sufism, which nourished Turkish Humanism, the ancient Turkic belief of Tengrism is also a primary source. Turkish Tengrism is a religious belief based on shamanism and animism that emerged among Turkic tribes on the Eurasian steppes in ancient times. According to many researchers today, Tengrism is the main source of all later-emerging religions. According to this belief, the supreme spirit of the Sky is God. God is the creator and regulator of the entire universe. With the emergence of philosophical schools in the West during Antiquity and their subsequent development, Western civilization emerged. The fundamental changes and transformations that nourished Western civilization, in turn, centered on developments in Europe during the periods of Ancient Greece, Rome, the Renaissance (lasting from the 14th century to the beginning of the 17th century), and the Enlightenment (lasting from the 17th century to the end of the 18th century). The fundamental philosophical development that nourished the West was based on the concept of "Humanism." Stephen Law defines Humanism as follows: "In a broad sense, Humanism encompasses more than just a system of thought based on human values, interests, and human dignity" (Law, 2011). The Islamic world, also nourished by the philosophical heritage of Antiquity, experienced the Islamic Renaissance period, particularly between the 9th and 17th centuries. The period between the 11th and 17th centuries is a true Turkish Renaissance. Joel L. Kraemer defines the turning point in the history of Islamic philosophy as the "Age of Farabi," emphasizing that the 9th and 10th centuries mark the beginning of the Islamic Renaissance. The Turkish thinker Farabi was the first to initiate the humanist movement in Islamic philosophy with his new concept, "al-insaniyah." Humanism is a human-centered philosophical doctrine. Turkish Sufism, which began with Yusuf Hamadani, would achieve great development with Yunus Emre. Ahmed Yesevi, a student of Yusuf Hamadani, formed the first link in the chain of the Turkish Enlightenment. This legacy was continued by Ahi Evren, Hacı Bektaş Veli, Mevlâna Celaleddin Rumi, Barak Baba, Yunus Emre, Seyyid Nesimi, Hacı Bayram Veli, Şah İsmail Hatayi, Pir Sultan Abdal, Şeyh Bedreddin, Fuzuli, Karacaoğlan, Kul Himmet, and many other Turkish Sufis.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Humanism; Turkish Sufis
• Tengrism; Sufism
• Rumi and Yunus Emre

Kaynakça

1. Abdullah, B. (2002). Türkler. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
2. Baycumin, C. (2012). Turan: Vzglyad na istoriyu çeloveçeskogo obşestva. Almatı: Arıs Yayınevi.
3. Bezertinov, R. (2004). Tengrianstvo — Religiya Turkov i Mongolov, Kazan: Slovo Yayınları.
4. Gökalp, Z. (1913). Eski Türklerde içtimai teşkilat. Milli Tetebbular Mecmuası, (3), 385–456.
5. Kafesoğlu, İ. (1970). Kutadgu Bilig ve kültür tariximizdəki yeri. Tarix Enstitüsü Dergisi (1).
6. Karaismailoğlu, A. (2021). Mevlana’nın gözüyle insan ve toplum. Ankara: Akçağ Yayınları.
7. Kaya, B. (2005). Türk felsefe tarihi. İstanbul: Asya Şafak Yayınları.
8. Köprülü, F. (2014). Türk edebiyatında ilk mutasavvıflar. İstanbul: Alfa Yayıncılık.

9. Law, S. (2011). Humanism: A very short introduction. Oxford: Oxford University Press.
10. Ocak, A. Y. (2008). Türk sufiliğine bakışlar. İstanbul: İletişim Yayınları.
11. Poroy, A. (2011). Türklerde felsefe var mı? İstanbul: Dharma Yayınları.
12. Şeker, M. (2011). Türk-İslam medeniyetinde Ahilik ve fütüvvet namelerinin yeri. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
13. Sinanoğlu, S. (1999, iyul 7). Türk hümanizmi. Cumhuriyet Gazetesi.
14. Sülün, M. (2011). Gönüller sultanı Mevlana. İstanbul: Vefa Yayınları.
15. Topçu, N. (2013). İslam ve insan, Mevlana ve tasavvuf. İstanbul: Dergah Yayınları.
16. Trimingham, S. (1971). The Sufi orders in Islam. Oxford: Oxford University Press.
17. Ülken, H. Z. (2009). Türk tefekkürü tarihi (4. baskı). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.