Klasik Türk- Azerbaycan Edebiyatında Sufizm

Öz

Sufî edebiyat, sufizme ilgi duyanların eserlerini yansıtan bir edebiyat türüdür. Sufî şiiri, yalnızca bilenlerin (inisiyasyon almış olanların) erişebileceği bir bilgi koleksiyonudur. Evrenin, insanlığın ve olayların özünü kapsayan derin bir ezoterik kelime dağarcığıdır; dış dünyayı değil, yalnızca sınırlı sayıda insanın bildiği bilgiyi içerir. Dini düşünce insanlık için ne kadar eski ise, Sufizm ve manevi yaşam da o kadar eskidir. Eski Yunancadan ödünç alınan Sufizm kelimesi, "sessiz olmak, konuşmamak, dudakları ve gözleri kapatmak" anlamına gelir. Terminolojik anlamda, bir insanı ahlaki olarak yükseltmek, onu manevi mutluluğa götürmek, kendi içindeki gerçeği fark etmesini sağlamak ve onu hem görünmez dış dünyayı hem de görünür dünyayı fark etmesini sağlamak anlamına gelir. Buna dinin içsel, manevi yönü denebilir. Klasik Türk edebiyatında tasavvufun etkisini sufî edebiyatı veya derviş tarikatları edebiyatı aracılığıyla izleyebiliriz. Klasik Türk (Azerbaycan) edebiyatının en önde gelen temsilcilerinde - Ahmed Yasavi, Hacı Bektaş-ı Veli, Yunus Emre, Celaleddin Rumi, Nizami, Nasimi, Fuzuli, Hatayi ve Nevevi - tasavvufun panteist üslubu, ifade biçimi ve tonu son derece bilge bir kapsamdadır. Bu yazıda, klasik Türk-Azerbaycan şiirinde tasavvufun mistik düşüncesini izlemeye çalışacağız.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk-Azerbaycan şiiri
• Yasavi
• Mevlana Celaleddin Rumi
• Yunus Emre
• Nizami
• Nasimi
• Fuzuli
• Hatayi
• Nevayi

Sufism in Classical Turkish-Azerbaijani Literature

Öz

Sufi literature is a genre of works by those interested in Sufism. Sufi poetry is a collection of knowledge accessible only to those who know (those who have received initiation). It is a profound esoteric vocabulary encompassing the essence of the universe, humanity, and events—not the external world, but a knowledge known only to a limited number of people. Just as religious thought is ancient for humanity, so too is Sufism and spiritual life. The word Sufism, borrowed from ancient Greek, means "to be silent, not to speak, to close the lips and eyes." In its terminological sense, it means to elevate a person morally, to lead them to spiritual happiness, to enable them to realize the truth within themselves, and to bring them to awareness of both the invisible external world and the visible world. This can be called the inner, spiritual aspect of religion. We can trace the influence of mysticism in classical Turkish literature through Sufi literature, or dervish lodge literature. In the most prominent representatives of classical Turkish (Azerbaijani) literature - Ahmed Yasavi, Hacı Bektaş-i Veli, Yunus Emre, Celaleddin Rumi, Nizami, Nasimi, Fuzuli, Hatayi, and Nevayi - the pantheistic style, form of expression, and tone of Sufism are of an extremely wide scope. In this article, we will examine the mystical thought of Sufism in classical Turkish-Azerbaijani poetry.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish-Azerbaijani poetry
• Yasavi
• Mevlana Celaleddin Rumi
• Yunus Emre
• Nizami
• Nasimi
• Fuzuli
• Hatayi
• Nevayi

Kaynakça

1. Ateş, Süleyman. (1993).Cüneyd-i Bağdadi. İslam Ansiklopedisi. İstanbul, Cilt:8. s.119-121.
2. Caferov, Nizami. Türk şiirinde tasavvufun evrimsel paradigmaları / Edebiyat Gaz., 2025.14 Mart (№10).- s.18-19.
3. Cebecioğlu, Ethem. (1987). “Prof. Nicholson'un Kronolojik Esaslı Tasavvuf Tarifleri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29 (1-4).
4. Çelik İsa (2007). Hz.Mevlana’nın düşüncesinde aşk kavramı / Mevlana Celaleddin Rumi'nin 800. Yıl dönümü anısına. Uluslararası Mevlana ve Mevlevilik Sempozyumu. Bildiriler, cilt 1, s.181-190
5. Demirel, Şener. (2007). Mevlânâ’nın Mesnevîsi ve Şerhleri. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, cilt: V, sayı: 10 Eski Türk Edebiyatı Tarihi II, s. 471-472.
6. Fuzuli. (1958). Eserleri. 5 cilt, II. cilt. Bakü, Bilim Yay.
7. Fuzuli (2005). Eserleri. IV cild, Bakı, Doğu-Batı Yay.
8. Goyushov, Nasip. (2011). Sufizmin Anlamları ve Dervişizmin Sembolleri. Bakü, "Tural-A" Yayınevi-Baskı Merkezi.

9. Heyet (2011). Tasavvuf tarihi. Bakü İslam Üniversitesi. Okul kitabları, Say: 4.
10. İbn Arabi, el-Fütûhâtü'l-mekkiyye (nşr. Osman Yahya, Beyrut 1405/1985), I, 150)
11. İbn Arabi (1992). İlahi aşk. İstanbul, İnsan Yayınları.