The Character of Phonetic Substitution in The Works of Maulana

Öz

In this article, an investigation is made into the fascinating phenomenon of phonetics, with particular reference to sound substitutions and changes. These are based on the verses of the poetic works of Jalaladdin Rumi, a seminal figure in the classical artistic heritage, as exemplified by the works "Mesnavi" and "Divan-e Shams." To obtain detailed information about the historical substitutions of sounds and words in Persian, it is necessary to examine the history of this language. Like those of other classics, the creative works of Maulana provide a rich and comprehensive corpus of material that can be used to restore the sounds that existed in classical Persian and whose pronunciation has been lost today. This is important for determining the correct reading of the works of the classics. The digraph of two consonants, represented by the letter خ و /khv/, and/kha/ existed in the ancient, middle, and classical periods of Persian history. This is known in modern language as the "unpronounceable vav” or “loaded vav” واو معدوله /vav-e ma’dule/ in one form or another. The present study investigates the substitutions of Persian consonants with each other, categorized into three sections according to the participation of the vocal cords and the place of formation – articulation. The study revealed that consonant sounds undergo modifications in their phonetic characteristics and are substituted with each other to ensure optimal articulation, contingent on their acoustic properties and the method of formation. In the course of the study, we have also included, as far as possible, which of the two optional variants (sometimes three) used in these works was more functional during the time of Maulana.

Anahtar Kelimeler

• Maulana
• Azerbaijani language
• Persian language
• phonetic substitution
• voiced consonant
• voiceless consonant.

Mevlâna’nın Eserlerindeki Fonetik Değişimlerin Özelliği

Öz

Bu makalede, fonetiğin ses ikameleri ve ses değişimleri olarak bilinen ilginç bir olgusu, klasik edebi mirasın eşsiz incilerinden biri olan Celâleddîn Rûmî’nin manzum eserlerinin (“Mesnevî” ve “Divân-ı Şems”) beyitleri temelinde incelenmeye çalışılmıştır. Farsçadaki seslerin ve kelimelerin tarihsel değişimleri hakkında ayrıntılı bilgi edinmek için bu dilin geçmişine bakmak gerekir. Klasik eserlerin doğru okunmasını şart koşan klasik Farsçada mevcut olup günümüzde telaffuzu unutulmuş seslerin yeniden canlandırılması için, diğer klasik eserler gibi Mevlânâ’nın eserleri de zengin ve çok yönlü bir malzeme sunmaktadır. İki ünsüzden oluşan خو/khv/, /kha/ digrafı, eski, orta ve klasik Farsça dönemlerinde mevcut olmuş ve modern dilde farklı şekillerde izlerini koruyarak “okunmayan vav” veya “yüklenmiş vav” olarak bilinen واو معدوله (vav-e ma'dule) formunda tanımlanmıştır. Farsça ünsüzlerin birbirleriyle yer değiştirme olgusu, ses tellerinin katılımına ve artikülasyon yerlerine bağlı olarak üç ana başlık altında incelenmiştir. Araştırma sonucunda, sertlik-yumuşaklık özellikleri ve oluşum yöntemine göre ünsüz seslerin telaffuzunu kolaylaştırmak amacıyla karakterleri değiştirildiği ve birbiriyle yer değiştirdiği tespit edilmiştir. Araştırma sürecinde, adı geçen eserlerde kullanılan iki tür ses değişiminin (bazı durumlarda üç tür) Mevlânâ döneminde hangisinin daha işlevsel olduğu mümkün olduğunca incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Mevlâna
• Azerbaycan dili
• Farsça
• fonetik ikame
• yumuşak ünsüz
• sert ünsüz

Kaynakça

1. Akhundov, A. (1984). *Müasir Azərbaycan dilinin fonetikası*. Bakı: Maarif.
2. Bagheri, M. (1380/2001). *Tārīkh-e zabān-e Fārsī* [History of the Persian Language]. Tehran: Qatreh Publications.
3. Bahar, M. T. (1349/1970). *Sabk-shenāsī* (Vol. 1). Tehran: Amir Kabir Publications.
4. Benveniste, E. (1968). Le système phonologique de l'iranien ancien. *Bulletin de la Société de Linguistique de Paris*.
5. Cihangir, Y. (2025). Kıbrıs Lefkoşa Mevlevihanesi, Mevlevilik ve Mevlânâ. *The Scientific Mysticism and Literature Journal, 1*(1, Special Issue), 49–56.
6. *Dilçilik Ensiklopediyası.* (2008). (Vol. 2). Bakı: Mütərcim.
7. Edelman, J. (1977). K fonemnomu sostavu obshcheiranskogo (O fonologicheskom statuse xv). *Voprosy Jazykoznanija*, (4), 81–89.
8. Hatami Neyyer. (1955). Müasir fars dilinin fonetikası haqqında bəzi qeydlər. *Azərbaycan Dövlət Universitetinin Elmi Əsərləri*, (11), 101–113.

9. Khanlari, P. N. (1382/2003). *Tārīkh-e zabān-e Fārsī* (Vol. 2). Tehran: Farhang-e Nashr-e Now.
10. Mammadova, A. (2007a). Cəlaləddin Rumi *Məsnəvi*sinin dil xüsusiyyətləri haqqında. *Dil və Ədəbiyyat*, 6(60), 9–21.
11. Mammadova, A. (2007b). Müasir fars dilinin səsləri (tarixi aspektdə). *Tədqiqlər*, (3), 65–77.
12. Mammadova, A. (2018). Orta fars dilinin yazı sistemi və fonem inventarı. *Bakı Dövlət Universitetinin Xəbərləri*, (4), 5–13.
13. Mammadova, A. (2021). Nizami əsərlərində "خ و" diqrafının ikili oxunuşu haradan qaynaqlanır. In *Nizami Gəncəvi klassik və müasir tədqiqlərdə* (pp. 715–726). Bakı: Elm və Təhsil.
14. Mammadova, A. (2022). *Nizami Gəncəvi yaradıcılığı üzrə filoloji tədqiqlər*. Bakı: Elm və Təhsil.
15. Meillet, A. (1949). *Introduction à l'étude comparative des langues indo-européennes*. Paris.
16. Mirjalal, Z. (2024). *Mövlana Cəlaləddin Rumi: Məsnəvi, Birinci dəftər* (Translation). Bakı: AFPoliqraf.
17. Mowlana Jalal al-Din Muhammad Balkhi. (1375/1996). *Masnavi-ye Ma'navi* (R. A. Nicholson, Ed.). Tehran: Behzad Publications.
18. Mowlana Jalaladdin. (2015). *Masnavi* (H. A. Barishmaz, Trans.). Bakı: Nurlar.
19. Ozok, G. (2025). Mevlânâ’ya atfedilen “Likâtibihi” adlı Türkçe şiirin dil özellikleri. *The Scientific Mysticism and Literature Journal, 1*(1, Special Issue), 78–84.
20. *Qurani-Kərim.* (2007). (Z. Bunyadov & V. Məmmədəliyev, Trans.). Bakı: İpək Yolu.
21. Veysalli, F. (1993). *Fonetika və fonologiya məsələləri*. Bakı: Maarif.
22. Zinder, L. R. (1979). *Obshchaya fonetika* [General Phonetics]. Moscow: Vysshaya Shkola.