The Place and Aesthetic Function of the Philosophy of Love and Unity in Twentieth-Century Azerbaijani Poetry

Öz

Literature serves beauty. Since the orientation toward supreme beauty is the fundamental aim of art, in the Middle Ages literature existed with all its poetic tools and possibilities, and, in Hegel’s words, transformed “classical art into a form of artistic religion.” This quality, as a metaphysical feature, has also been transferred into artistic thought through memory intertextuality. For those who regard the word as a means of sacred perception, the thinking style of Nizami Ganjavi, Khagani Shirvani, Ibn Arabi, Jalal ad-Din Muhammad Rumi, Imadaddin Nasimi, Yunus Emre, Muhammad Fuzuli, and others has also become a school of thought. Since ancient times, even images from Turkic mythology were transformed into complex mystical-sufi symbols in the Middle Ages and have traveled a long path through the wings of artistic creation. This article primarily examines the forms of manifestation and the mechanisms of influence of the Sufi-mystical ideas of the Eastern thinker and poet Jalal ad-Din Muhammad Rumi in the works of the 20th-century Azerbaijani poet Aliagha Vahid. One of the poets whose reflections on life, existence, and art are confirmed in the works of the classics is Aliagha Vahid (1895–1965). At a time when his contemporaries turned to new Soviet themes such as kolkhoz and sovkhoz life, Vahid embraced the ghazal, demonstrating his loyalty to the supreme mission of art. Core ideas in Rumi’s philosophy—such as approaching God, spiritual and mystical development, inner journey, the energetic charge of a priori archetypes, the search for metaphysical meaning, purification of the self, and the comprehension of inner truths—are reflected in Vahid’s work in accordance with the linguistic and intellectual norms of the 20th century.

Anahtar Kelimeler

• Rumi
• Vahid
• Absheron
• ghazal
• mysticism
• sufi-mystical thoughts

Klasik şiirdeki aşk ve vahdet felsefesinin XX. yüzyıl Azerbaycan şiirindeki yeri ve sanatsal-estetik fonksiyonu

Öz

En yüce güzelliğe yönelmek sanatın temel amacı olduğundan, Orta Çağlarda edebiyat bütün poetik araç ve imkânlarıyla, Hegel’in ifadesiyle söyleyecek olursak, “klasik sanatı sanatsal bir dine dönüştürmek” amacıyla var olmuştur. Kadim dönemlerden beri varlığını sürdüren Türk mitolojisinin imgeleri, Orta Çağlarda sanatın kanatları üzerinde karmaşık irfanî ve tasavvufî sembollere dönüşerek uzun bir gelişim süreci geçirmiştir. Bu durum aynı zamanda metafizik bir nitelik olarak hafıza metinlerarasılığı aracılığıyla edebî düşünceye aktarılmıştır. Sözü kutsal bir idrak vasıtası olarak görenler için Nizami Gencevî, Hakanî Şirvânî, İbn Arabî, Mevlânâ Celâleddîn Rûmî, İmâdeddîn Nesîmî, Yunus Emre, Muhammed Fuzûlî ve diğerlerinin düşünce tarzı aynı zamanda bir ekol teşkil etmiştir. Bu makalede, Doğu’nun mütefekkir şairi Mevlânâ Celâleddîn Rûmî’nin tasavvufî ve irfanî fikirlerinin XX. yüzyıl Azerbaycan şairi Aliağa Vahid’in eserlerindeki tezahür biçimleri ve etki mekanizmaları incelenmiştir. İşte bu nedenle, aradan yedi yüz yıldan fazla zaman geçmiş olmasına rağmen, günümüzde de Rûmî düşüncesinin izleri dünyanın birçok yerinde görülmektedir. Hayat, varlık ve sanat üzerine düşüncelerinin doğruluğunu klasiklerin eserlerinde bulan şairlerden biri de Aliağa Vahid (1895–1965) olmuştur. Onun sanat hayatının en parlak dönemi Azerbaycan’da Sovyet ideolojisinin hâkim olduğu yıllara rastladığından, gazel türüne yönelmek adeta bir ölüm-kalım mücadelesine eşdeğer olmuştur. Rûmî’nin düşünce sisteminin temelini oluşturan Allah’a yakınlaşma, manevi ve ruhsal tekâmül, ruhani yolculuk, apriori (deneyime bağlı olmayan ilk bilgi biçimi) arketiplerin enerji potansiyeli, metafizik anlam arayışları, nefsin arındırılması ve bâtınî hakikatlerin kavranması gibi edebî ve felsefî fikirler, Vahid’in eserlerinde XX. yüzyılın dil ve düşünce kurallarına uygun bir biçimde yansımıştır.

Anahtar Kelimeler

• Rûmî
• Vahid
• Abşeron
• gazel
• tasavvufi-irfani düşünceler

Klassik poeziyadakı eşq və vəhdət fəlsəfəsinin XX əsr Azərbayacan şeirində yeri və bədii-estetik funksiyası

Öz

Sənətin əsas məqsədi ali gözəlliyə yönəlmək olduğundan orta çağlarda ədəbiyyat bütün poetik vasitə və imkanları ilə, Hegelin təbirincə desək, “klassik sənəti bədii dinə” çevirmək üçün fəaliyyət göstərmişdir. Ta qədimlərdən mövcud olmuş türk mifologiyasının obrazları orta çağlarda bədii sənətin qanadlarında mürəkkəb irfani-sufi rəmzlərə çevrilərək uzun bir yol gəlməkdədir. Bu həm də metafizik keyfiyyət kimi yaddaş intertekstuallığı vasitəsilə bədii düşüncəyə transfer olmuşdur. Sözə sakral duyum vasitəsi kimi baxanlar üçün Nizami Gəncəvi, Xaqani Şirvani, ibn Ərəbi, Cəlaləddin Rumi, İmadəddin Nəsimi, Yunus Əmrə, Məhəmməd Füzuli və b.-nın düşüncə tərzi həm də bir məktəb olmuşdur. Bu məqalədə Şərqin mütəfəkkir şairi Mövlana Cəlaləddin Ruminin sufi-irfani ideyalarının XX əsr Azərbaycan şairi Əliağa Vahidin yaradıcılığındakı təzahür formaları və təsir mexanizmləri araşdırılmışdır. Məhz bu səbəbdən üzərindən 700 ildən çox keçməsinə baxmayaraq bu gün də Rumi düşüncəsinin izləri hər diyarda özünü göstərir. Həyat-varlıq-sənət haqqında düşündüklərinin təsdiqini klassiklərin yaradıcılığında tapmış şairlərdən biri də Əliağa Vahid (1895-1965) olmuşdur. Rumi poeziyasının və fəlsəfəsinin, sözünün ardıcıllarından olan Əliağa Vahidin yaradıcılığında folklor poetikası ilə yanaşı dahilərin düşüncə meyarları, sənət qayəsi də öz izini ciddi şəkildə buraxmışdır. Onun yaradıcılığının ən parlaq dövrü Azərbaycanda sovet ideologiyasının hakim olduğu zamanlara təsadüf etdiyindən qəzəl janrına müraciət etmək həyat-ölüm mücadiləsinə bərabər olmuşdur. Ruminin fəaliyyətinin əsasını təşkil edən Allaha yaxınlaşmaq, mənəvi-ruhani təkamül, ruhani səyahət, aprior (təcrübədən asılı olmayan lkin təcrübə vasitəsilə canlandırılan bilik) arxetiplərin enerji tutumu, metafizik məna axtarışları, nəfsin saflaşdırılması, batini həqiqətlərin dərki kimi ədəbi-fəlsəfi ideyalar Vahidin yaradıcılığında XX əsrin dil və təfəkkür qanunlarına uyğun şəkildə əksini tapmışdır.

Anahtar Kelimeler

• Açar sözlər: Rumi
• Vahid
• Abşeron
• qəzəl
• sufi-irfani fikirlər

Kaynakça

1. Azərbaycan dilində:
2. Bünyadov, Z., Məmmədəliyev, V. (Tərc.). (1991). Qurani-Kərim. Bakı: Azərnəşr.
3. Abdullayeva, M. (2009). Klassik poeziya: Ezoterik xəzinə. Bakı Dövlət Universiteti.
4. Cümşüdoğlu, N. (1997). Füzulinin sənət və mərifət dünyası. Tehran: Sürüş.
5. Cümşüdoğlu, N. (2004). Quran və irfan işığında. Bakı: İqtisad Universiteti.
6. Əl-Qəzali, Ə. H. (2005). Səadət iksiri (A. Məsud, Tərc.). Xəzər jurnalı, (4).
7. Əzizəliyeva, B. (2005). Cibran Xəlil Cibrani. Bakı: Nurlan.
8. Füzuli, M. (2003). Seçilmiş əsərləri (I cild). Bakı: Çinar-çap.

9. Rumi, M. C. (2012). Məsnəvi (I cild). https://www.scribd.com/document/801129734/mesnevi
10. Teymurxanlı, V. (2016). Cəlaləddin Rumi və Azərbaycan ədəbiyyatı. (Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün təqdim edilmiş dissertasiyanın avtoreferatı).
11. Topbaş, O. N. (2008). Məhəbbətdəki sirr. Bakı: İpəkyolu.
12. Vahid, Ə. (2005). Seçilmiş əsərləri. https://archive.org/stream/Seilmisrlri-laaVahid/848-Sheir_Alagha_Vahid_Sechilmish_Eserleri_djvu.txt
13. İngilis dilində:
14. Rzayeva, N. (2025). Rumi's Legacy in Azerbaijani Literary Scholarship: A Historical and Analytical Study.
15. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 12(5), 846–856. https://doi.org/10.5281/zenodo.17704120
16. Türk dilində:
17. Rumi, M. C. (2017). Şeirlər. https://www.antoloji.com/mevlana-celaleddin-rumi/siirleri/ara-/sirala-/sayfa-3
18. Divan-ı Kəbirdən seçmələr (1999). https://dosyalar.semazen.net/DivaniKebirdenSecmelercilt_1.pdf
19. Rumi, M. (2017). Ask ve aşık https://www.antoloji.com/ask-ve-asik-7-siiri/
20. Rus dilində:
21. Bertels, E. E. (1965). Sufizm (İzbrannıye trudı). Moskva: Nauka.
22. Betaşvili, A. F. (1973). Filosofiya i poeziya. Tbilisi.
23. Konfrans materialı:
24. Zeynalova, D. (2021, 12 mart). Metafizik təfəkkürün poetik ifadəsi (Mövlana və R. Rövşən): Mövlana Cəlaləddin Rumi yaradıcılığında folklor ənənəsi. "Mövlananın fəlsəfəsi və poeziyası" mövzusunda beynəlxalq konfransın materialları. Xəzər Universiteti və Mövlana Ədəbi-Fəlsəfi Araşdırmalar Mərkəzi, Bakı, Azərbaycan.