The Poetic Manifestation of Mystical and Metaphysical Thought in the Works of Rumi and Nabāti

Öz

Rumi's years of activity coincided with the flourishing period of the socio-artistic scene of the Old East. The development of theology, natural and social sciences, culture, and art contributed to the growing prestige of Islam-related disciplines. Here, we aim to highlight aspects of Nabāti's poetry that reflect the legacy of his predecessor, Rumi, who lived 700 years before him. Nabāti was a poet who composed works in both classical Eastern poetry and folk art under pseudonyms such as "Majnun," "Majnunshah," and "Khanchobani." His preferred poetic genres included goshma, tajnis, ghazal, charpa, and bahri-tavil. The essence of the Masnavi form is love, through which a complete person attains knowledge and morality. This enlightenment ultimately leads to the eternal Light and the attainment of the great Creator. As Mawlana once said: "Love is not what you think, but what you sacrifice." This statement profoundly influenced Nabāti, inspiring him to explore various philosophical and mystical themes. Another notable quote from Rumi states: Yesterday I was clever and wanted to change the world. Today, I am wise, so I am changing myself." In his works, Nabāti provides insights into how this philosophy can be experienced and internalized in real life.

Anahtar Kelimeler

• Rumi
• Nabāti
• Wisdom
• Mysticism
• Love
• Classical poetry

Mevlâna ve Nebati'nin Eserlerinde Mistik ve Metafizik Düşüncenin Şiirsel Tezahürü

Öz

Rumi'nin faaliyet yılları, Eski Doğu'nun sosyo-sanatsal sahnesinin gelişen dönemiyle aynı zamana denk geldi. Teoloji, doğa ve sosyal bilimler, kültür ve sanatın gelişimi, İslam ile ilgili disiplinlerin artan prestijine katkıda bulundu. Burada, kendisinden 700 yıl önce yaşamış olan selefi Rumi'nin mirasını yansıtan Nabāti'nin şiirinin yönlerini vurgulamayı amaçlıyoruz. Nabāti, "Mecnun", "Mecnunşah" ve "Hançobani" gibi takma adlar altında hem klasik Doğu şiirinde hem de halk sanatında eserler besteleyen bir şairdi. Tercih ettiği şiir türleri arasında goshma, tecnis, gazel, charpa ve bahri-tavil vardı. Mesnevi formunun özü, tam bir insanın bilgi ve ahlaka ulaştığı aşktır. Bu aydınlanma nihayetinde ebedi Işığa ve yüce Yaratıcı'ya ulaşmaya yol açar. Mevlana'nın bir zamanlar söylediği gibi: "Aşk, düşündüğün şey değil, feda ettiğin şeydir." Bu ifade Nabāti'yi derinden etkilemiş ve onu çeşitli felsefi ve mistik temaları keşfetmeye teşvik etmiştir. Rumi'nin bir diğer önemli sözü şöyledir: "Dün zekiydim, bu yüzden dünyayı değiştirmek istedim. Bugün bilgeyim, bu yüzden kendimi değiştiriyorum." Nabāti eserlerinde bu felsefenin gerçek hayatta nasıl deneyimlenebileceği ve içselleştirilebileceği konusunda fikirler sunar.

Anahtar Kelimeler

• Rumi
• Nabāti
• Bilgelik
• Mistisizm
• Aşk
• Klasik şiir

Mövlana və Nəbatinin əsərlərində mistik və metafizik düşüncənin poetik təzahürü

Öz

Ruminin fəaliyyət illəri qoca Şərqin ictimai-bədii təfəkkür tarixinə yazılmış işıqlı bir dövrü əhatə edir. Həmin dövrdə ilahiyyat, təbiət və cəmiyyət elmlərinin, mədəniyət və incəsənətin inkişafı bütün dünyada islamın və onun əsasında yaranmış bir çox sahələrin nüfuzunun artmasına rəvac vermişdir. Rumidən (1207-1273) 700 il sonra Xaliq avazı ilə söz söyləyib şeirlər qoşan, “Məcnun”, “Məcnunşah”, “Xançobanı” təxəllüsləri ilə həm klassik şərq, həm də xalq şeri tərzində orijinal əsərlər yazıb yaratmış Seyid Əbülqasim Nəbatinin (1812-1873) yaradıcılığında böyük sələfi ilə səsləşən məqamları işıqlandırmaq maraq doğurur. Öncə xatırladaq ki, sufi-irfani şeirin görkəmli nümayəndəsi olan Nəbati yaradıcılığında qoşma, təcnis, gəraylı, qəzəl, çarpa, bəhri-təvil kimi janrlara üstünlük vermişdir. Mövlana əsərlərinin bünövrəsi eşq əsasında qurulmuşdur. Bu eşqlə kamil insan yüksək biliklərə və əxlaqi keyfiyyətlərə nail olur, nail olduqca əzəli nuruna qovuşaraq Haqq-təalaya yaxınlaşır. Mövlana “Eşq sandığın qədər deyil, yandığın qədərdir”, söyləmişdir. Sələfinin bu səslənişi Nəbatinin də axtarışçı ruhuna hakim kəsilərək ona bir çox mətləbləri araşdırmağa sövq edtmişdir. Mövlana yazır ki, dünən mən ağıllı idim, ona görə də dünyanı dəyişmək istədim. Bu gün mən müdrikəm, ona görə də özümü dəyişirəm. Nəbati isə bu halın fəlsəfəsindən deyil, onun necə yaşanmasından bəhs edir.

Kaynakça

1. Abilova, Z. (2014). Islamic belief in the works of Akhund Aghamirze Abdulkarim Agha Badkubi. http://anl.az/dissertasiya/
2. Ahmed, A. (2012). Spiritual culture of Azerbaijan in XI-XV centuries. Elm.
3. Alioglu, P. (2016). Eternal loss of moral values. https://anl.az/down/megale/525/2016/mart
4. Dostaliyeva, Sh. (2016). Mevlana Celaleddin Rumi. https://shahanedostaliyeva.files.wordpress.com/2018/02/mevlana-celaleddin-rumi.pdf
5. Emra, Y. (2004). Works. https://anl.az/el/y/ye_e.pdf
6. Fakhreddin, S. (2010). Irfan and tasawwuf in the national memory system. Science and Education. https://arxiv.folklor.az/arasdirmalar
7. Golkarian, Gh. (2025). Mevlânâ Öğretileri Çerçevesinde Yönetim ve Kişisel Gelişim. The Scientific Mysticism and Literature Journal, 1(2), PP. 50-60. https://doi.org/10.32955/neujsml2025121011
8. Kocherli, F. (1981). Azerbaijani literature (Vol. 2). Elm.

9. Kirlangic, H. (2007). Life story of Mevlana Celaleddin Muhammed-i Rumi. https://acikders.ankara.edu.tr/course/view.php?id=2395
10. Kocherli, F. (1981). Azerbaijani literature (Vol. 2). Baku, Elm.
11. Nabāti, A. (2004). Selected works. http://anl.az/el/n/nebati
12. Nabāti, A. Wikipedia. https://az.wikipedia.org/
13. Nahjul-Balagha. (1995). Hadiths from Hazrat Ali.
14. Rumi, C.R. (2007). Morals of Spirituality. (S. Shirinov, Trans.). http://anl.az/el/r/mcr_mm2.pdf
15. Rumi, M. C. (2022). The propeller of love. (M. Jafarli, Trans.). MIMTA. Rumi, M. C. Wikiquote. https://en.wikiquote.org/
16. Rumi, M. C. Wikisource. https://az.wikisource.org/wiki/M%C3%BC%C9%99llif:M%C3%B6vlana_C%C9%99lal%C9%99ddin_Rumi
17. Saadat Shikhiyeva. (2007). Arif Maulana's state of the soul between "heritage" and "honor." Dergipark, Issue 22, PP. 187-205. https://dergipark.org
18. Topbaş, O. N. (2008). The secret of love from the garden of the heart. Silk Road.
19. Karaeziz, M., & Yakar, S. (2025). Rumi'nin öğretileri ve kabul-kararlılık terapisi: Psikoterapötik bir bütünleşme. Scientific Mysticism and Literature Journal, 1(1), PP. 95-107. https://doi.org/10.32955/neujsml202511943
20. Jafarzade, G. A. (2025). The reflection of Maulana's heritage in the Divan of Shams Mahrebi. Scientific Mysticism and Literature Journal, 1(1), PP. 85-94.