Texts Attributed to Qara Khalil Efendi, Jalaladdin Rumi’s Contemporary, in Manuscript Repositories

Öz

We have not found any information in the sources regarding the date of birth of Khalil bin Hasan bin Muhammad al-Birgali (1123/1711) al-Rumi al-Hanafi al-Ghazi, the son of Birgali Hasan bin Muhammad and known by the nickname Qara Khalil Efendi. One of the Ottoman scholars, Qara Khalil Efendi is remembered with the names Rumi, Hanafi, Birgali, Aydini and Tirali. Information about his works is provided in a number of authoritative sources. Examples of these sources include: “Ottoman scholars” by Muhammad Tahir Bursali, “Hadiyyatul arifin” by Ismail Pasha Baghdadi, “al-Alam” by Khairaddin Zirikli, “Mojam muallifin” by Omar Riza Kehali, etc. Gara Khalil Efendi wrote a footnote to the work “Jihatul-vahidah” by the 16th-century Azerbaijan scholar Muhammad Amin Sadraddin al-Shirvani Mollazadeh Aghdashi (1036/1626) and called it “Hashiya ala Muhammad Amin”. The work is about logic. We have discovered yet two old printed copies of this work at the Institute of Manuscripts named after Muhammad Fuzuli of the Academy of Sciences of Azerbaijan. These copies are protected under the codes XVI-1692; V-526. Both books were published in Istanbul in 1288/1871 at the “Amira” printing house. On the first page of the V-526 cipher printed book, the phrase “Rajab month 1292/1875, Abdulghani” is written in black ink. Therefore, this book is from the collection of Abdulghani Efendi Nukhavi Khalisagarizadeh. Shamsaddin Muhammad bin Hamza al-Fanari (751-834/1350-1430) wrote a commentary on the work “Isaghuji” by Azerbaijan scholar Asraddin Mufaddal bin Omar al-Abhari (663/1265) and called it “Sharh al-Risala al-Isaghuji”. Some sources have given the name of this commentary as “al-Fawaid al-Fanariyya”. Qara Khalil Efendi wrote a footnote to this commentary and called it “Hashiya Qara Khalil ala al-Fanari”. Two old printed copies of the work “Hashiya Qara Khalil ala al-Fanari” are preserved at the Institute of Manuscripts of ANAS under the following codes: XVI-1789 and V-422, the copy coded XVI-1789 was printed in 1307/1889 at the “Sinaya” printing house in Istanbul. The copy coded V-422 was printed in 1874 at the “Haji Muharram Efendi Busnavi” printing house in Istanbul. On the first page of the book, the phrase Haji Abdullah Ibn al-Imam al-Nukhawi is written in black ink. This means that this book was also from the collection of Abdulghani Efendi Nukhawi Khalisagarizadeh.

Anahtar Kelimeler

• work
• scholar
• author
• source
• footnote

Mevlevî Celaleddin Rumi'nin Çağdaşı Kara Halil Efendi’ye Atfedilen Metinler Elyazması Arşivlerinde

Öz

Kara Halil Efendi olarak tanınan, Birgali Hasan bin Muhammed’in oğlu Halil bin Hasan bin Muhammed el-Birgali er-Rumi el-Hanefi el-Gazi'nin doğum tarihine ilişkin kaynaklarda herhangi bir bilgiye rastlanmamıştır. Osmanlı alimlerinden biri olan Kara Halil Efendi; Rumi, Hanefi, Birgali, Aydıni ve Tiralı gibi lakaplarla da anılmıştır. Eserleri hakkında çeşitli güvenilir kaynaklarda bilgi mevcuttur. Bu kaynaklar arasında Muhammed Tahir Bursalı’nın Osmanlı Müellifleri, İsmail Paşa Bağdadi’nin Hadiyyetü’l- ‘Arifin, Hayreddin Zirikli’nin el-A’lâm ve Ömer Rıza Kehhâle’nin Mu ‘cemü’l-müellifîn adlı eserleri yer almaktadır. Kara Halil Efendi, 16. yüzyıl Azerbaycan alimlerinden olan Muhammed Emin Sadraddin eş-Şirvani Mollazade Ağdaşi’nin Cihâtü’l-vâhide adlı mantık eserine “Haşiye ‘ala Muhammed Emin” adıyla bir haşiye (dipnot) yazmıştır. Bu eserin iki eski basma nüshası, Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi Məhəmməd Füzuli adını taşıyan Elyazmaları Enstitüsü'nde XVI-1692 ve V-526 kodlarıyla korunmaktadır. Her iki eser 1288/1871 yılında İstanbul’da “Amira” Matbaası’nda basılmıştır. V-526 kodlu nüshanın ilk sayfasında “1292 Recep/1875, Abdulgani” ibaresi siyah mürekkeple yazılmıştır; bu da eserin Abdulgani Efendi Nukhavi Halısagarizade’ye ait olduğunu göstermektedir. Şemseddin Muhammed bin Hamza el-Fenari (751-834/1350-1430), Azerbaycanlı alim Esreddin Müfaddal bin Ömer el-Abhari'nin (663/1265) İsaguci adlı mantık eserine Şerhu’r-Risale el-İsaguci adlı bir şerh yazmıştır. Bazı kaynaklarda bu eser el-Fevaidü’l-Fenariyye adıyla geçmektedir. Kara Halil Efendi, bu şerhe “Haşiyetü Kara Halil ale’l-Fenari” adlı bir dipnot çalışması yazmıştır. Bu haşiyeye ait iki eski basma nüsha ANAS Elyazmaları Enstitüsü’nde XVI-1789 ve V-422 kodlarıyla korunmaktadır. XVI-1789 kodlu nüsha, 1307/1889’da İstanbul’da “Sinaya” matbaasında; V-422 kodlu nüsha ise 1874 yılında “Hacı Muharrem Efendi Busnavi” matbaasında basılmıştır. V-422 kodlu kitabın ilk sayfasında siyah mürekkeple “Hacı Abdullah ibn el-İmam en-Nukhavi” ibaresi yazılmıştır. Bu da eserin yine Abdulgani Efendi Nukhavi Halısagarizade koleksiyonuna ait olduğunu gösterir.

Anahtar Kelimeler

• eser
• alim
• müellif
• kaynak
• haşiye

Kaynakça

1. Aydın, İ. H. (2005). Molla Fenari. In Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Vol. 30). İstanbul.
2. Bursalı, M. T. (1333). Osmanlı müellifləri (Vols. I–III, Vol. II). İstanbul.
3. Karabulut, A. R., & Karabulut, A. T. (Haz.). Dünya kitabxanələrində mövcud İslam mədəniyyəti tarixi ilə bağlı əsərlər ensiklopediyası (Vols. I–VI, Vol. V, pp. 3050–4069). Kayseri, Türkiye.
4. Karatay, F. E. (1966). Topkapı Sarayı Müzesi Arapça yazmalar kataloğu (Cild III). İstanbul.
5. Karimov, P. (2023, July 7). AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu Heydər Əliyevin əsəridir. Institute of Manuscripts named after Muhammad Fuzuli, Azerbaijan National Academy of Sciences. Scientific-theoretical conference on the 100th anniversary of Heydər Əliyev. Baku.
6. Özok, G. (2025). Mevlâna’ya atfedilen Likâtibihi adlı Türkçe şiirin dil özellikleri. Bilimsel Tasavvuf ve Edebiyat Dergisi, (1), 78–84.
7. Qahramanov, C. (1986). Xalqın mənəvi irsi əlyazmalar xəzinəsində. Baku: Elm.
8. Şərifli, K. (2007). Alim, pedaqoq və kitabşünas. Bakı: Nurlan.

9. Şərifli, K. N. (Tərtibçi). (2010). Əski çap kitabları kataloqu. III cild: Ərəbdilli kitablar.
10. Şirinova, R. (2019, June 24). Qul Əhməd Ağdaşî və onun “Haşiyə alə əl-Fəvaid əl-Fənariyyə” əsəri. In XVII Respublika elmi konfransı “İmadəddin Nəsimi: Sələflər və xələflər – Orta əsrlər əlyazmaları və Azərbaycan mədəniyyətinin tarixi problemləri”. Institute of Manuscripts named after Məhəmməd Füzuli, ANAS. Baku. Zeynalova, A. (2025). The Poetic Manifestation of Mystical and Metaphysical Thought in theWorks of Rumi and Nabāti. Bilimsel Tasavvuf ve Edebiyat Dergisi, (2), 1-17.
11. Академия Наук Азербайджана. Институт Рукописей имени Мухаммеда Физули. (2000). Каталог арабских рукописей (T. 2). Баку: Элм.
12. Гварамия, Р. В., Канчавели, Н. Г., Мамулиа, Л. И., & Самкурашвили, Л. В. (1978). Каталог арабских рукописей Института Рукописей им. К. С. Кекелидзе. Тбилиси.
13. Халидов, А. Б. (Red.). (1986). Арабские рукописи Института Востоковедения. Часть 1. Москва: Академия Наук СССР.
14. al-Kaḥḥālah, ʿU. Riḍā. (n.d.). Muʿjam al-Muʾallifīn (Vol. 3). Beirut.
15. al-Baghdādī, Ismāʿīl Pasha. (1951). Hadiyyat al-ʿĀrifīn: Asmāʾ al-Muʾallifīn wa Āthār al-Muṣannifīn (Vol. 1). Istanbul.
16. Kâtip Çelebi (Muṣṭafā ibn ʿAbd Allāh). (1941–1943). Kashf al-Ẓunūn ʿan Asāmī al-Kutub wa al-Funūn (Vol. 1). Istanbul.
17. Fihris Makhṭūṭāt Maktabat Köprülü. (1401 AH). (Vol. 1). Istanbul. al-Ziriklī, Khayr al-Dīn. (n.d.). Al-Aʿlām (Vols. 1–8).