Mevlana Studies in Azerbaijan: A Historical and Scientific Review

Öz

Mevlana Jalal al-Din Rumi (Molānā Jalāl ad-Dīn Muḥammad Rūmī), as the founder of a widely spread school of thought in the Islamic world, has influenced numerous cultures. Through his teachings, he advocated for the spiritual development, Divine love, and mystical enlightenment of humanity. His legacy holds significant importance not only as a poet and philosopher but also as a guide, mentor, and spiritual leader in the history of mankind. In Azerbaijan, Mevlana studies are focused on the examination of Mevlana Jalal al-Din Rumi’s philosophy, literary heritage, Sufi thought, and mystical worldview. Mevlana promoted the spiritual development and Divine love of humanity, and his legacy holds a significant place in the history of mankind, not only as a poet and philosopher but also as a spiritual guide. Mevlana Jalal al-Din Rumi’s philosophy has had a profound influence on literature and the arts, also playing a significant role in the development of Azerbaijani literature. His impact began to be felt strongly from the 14th to the 16th centuries and continued into the 19th and 20th centuries in Azerbaijani literature. Mevlana studies also examine the place and influence of this philosophical heritage within Azerbaijani culture. The article thoroughly examines the history and development of Mevlevi Studies in Azerbaijan. It also investigates the scientific research conducted in this field, the influence of Mevlevi thought on Azerbaijani culture and literature, ongoing discussions within academic circles, and efforts to preserve the Mevlevi heritage.

Anahtar Kelimeler

• Mevlana Jalal al-Din Rumi
• Mevlana Studies
• Sufi Philosophy
• Sufism
• Mevlevi Order

Azerbaycan’da Mevlâna Araştırmaları: Tarihi ve Bilimsel Bir İnceleme

Öz

Mevlâna Celâleddîn Rûmî (Molānā Jalāl ad-Dīn Muḥammad Rūmī), İslam dünyasında geniş ölçüde yayılmış bir düşünce ekolünün kurucusu olarak birçok kültürü etkilemiştir. Onun öğretileri, insanlığın manevi olgunlaşması, İlahi aşk ve tasavvufi aydınlanma fikrini savunmuştur. Mevlâna’nın mirası, yalnızca bir şair ve filozof olarak değil, aynı zamanda insanlık tarihinde bir mürşid, manevi rehber ve önder olarak büyük önem taşımaktadır. Azerbaycan’da Mevlâna çalışmaları, Mevlânâ Celâleddîn Rûmî’nin felsefesinin, edebi mirasının, tasavvufi düşüncesinin ve mistik dünya görüşünün incelenmesine odaklanmaktadır. Mevlâna, insanın ruhsal gelişimini ve İlahi aşkı yücelterek, yalnızca bir şair ve düşünür değil, aynı zamanda ruhani bir rehber olarak insanlık tarihinde derin izler bırakmıştır. Mevlâna Celâleddîn Rûmî’nin felsefesi, edebiyat ve sanat üzerinde derin etkiler bırakmış, aynı zamanda Azerbaycan edebiyatının gelişiminde önemli rol oynamıştır. Onun etkisi, özellikle 14. yüzyıldan 16. yüzyıla kadar olan dönemde yoğun şekilde hissedilmiş, 19. ve 20. yüzyıllarda da etkisini sürdürmüştür. Mevlânâ çalışmaları, bu felsefi mirasın Azerbaycan kültüründeki yeri ve etkisini de araştırmaktadır. Bu makalede Azerbaycan’da Mevlânâ araştırmalarının tarihi ve gelişimi ayrıntılı olarak ele alınmaktadır. Alanda yapılan bilimsel çalışmalar, Mevlevî düşüncesinin Azerbaycan kültürü ve edebiyatına etkisi, akademik çevrelerde yürütülen tartışmalar ve Mevlevî mirasının korunması yönündeki çabalar da incelenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Mevlâna Celâleddîn Rûmî
• Mevlâna Araştırmaları
• Tasavvuf Felsefesi
• Tasavvuf
• Mevlevilik.

Kaynakça

1. Ağayeva, F. (2009). Mövlanə Cəlaləddin Rumi və Şəms Təbrizi. AMEA-nın Xəbərləri: Humanitar və ictimai elmlər seriyası, (1–2), 35–43.
2. Aktaş, H. (2003). Mevlâna okulu ve misyonu. Edirne: Yort Savul Yayınları.
3. Araz, N. (1974). Aşk Peygamberi Mevlâna. İstanbul: Kervan Kitapçılık.
4. Büyükkörükçü, H. (1962). Hakiki vechesiyle Mevlâna ve Mesnevî. İstanbul: Cağaloğlu Yayınları.
5. Can, Ş. (1997). Konularına göre açıklamalı Mesnevî tercümesi (6 cilt). İstanbul: Ötüken Yayınları.
6. Can, Ş. (1995). Mevlâna: Hayatı, şahsiyeti ve fikirleri. İstanbul: Ötüken Yayınları.
7. Çelebi, B. (1992). Celâleddin Hz. Mevlâna’da ilim. Konya: İl Kültür Müdürlüğü Yayınları.
8. Əliyeva, X. (2022). Mövlanə Cəlaləddin Rumi yaradıcılığında tərbiyə problemləri [Avtoreferat, Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru]. Bakı.

9. Əsgəri, S. (2014). Cəlaləddin Ruminin “Məsnəvi” sində yumor [Avtoreferat, Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru]. Bakı.
10. Gölpınarlı, A. (1959). Mevlâna Celâleddin (3. bs.). İstanbul: İnkılap Kitabevi. Gölpınarlı, A. (1971). Mevlâna Müzesi yazmaları katoloğu I–II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. Gölpınarlı, A. (1953). Mevlâna’dan sonra Mevlevîlik. İstanbul: İnkılap Kitabevi. Gölpınarlı, A. (1973). Mevlâna: Hayatı, eserlerinden seçmeler (4. bs.). İstanbul: Varlık Yayınları. Gürər, D. (2007). Mövlanə Cəlaləddin Ruminin “eşq axtarışı”na bir baxış. Fəlsəfə və sosial-siyasi elmlər, (3), 8–20. Hacıyeva, F. (2007). Hz. Mövlanə zirvəsi. Yol, (8), 91–94. https://old.525.az/view.php?lang=az&menu=7&id=25074&type=1#gsc.tab=0 İbrahimova, İ. (2005). Mövlanə Cəlaləddin Ruminin “Məsnəvi-ye mənəvi” əsəri İslam təsəvvüfünün əsas qaynaqlarından biri kimi. Bakı: Nafta-Press.
11. İmadəddin Nəsimi. (1973). Seçilmiş əsərləri. Bakı: Azərnəşr.
12. Kılınçarslan, H. (2006). Dede Efendi'nin Hüzzam Mevlevi Âyininin makam, usul ve ezgisel yönden incelenmesi [Yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
13. Konukseven, H. (2006). Hz. Mevlana, Ahi Evran ve Sadreddin-i Konevi'nin Konya halkını eğitimi'ndeki rolü [Yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
14. Kuşlu, A. (2006). Mevlâna’nın Mesnevî’sinde insan-âlem ilişkisi çerçevesinde dünya hayatı [Yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
15. Məhəmmədcəlil, M. (2003). Mövlanə İsmayıl Siracəddin Şirvani: Həyatı, fəaliyyəti və ardıcılları. Bakı: Adiloğlu.
16. Məhəmmədi, M. (2010). Şəms və Mövlana. Bakı: Nurlan.
17. Məmmədəliyeva, Q. T. (2017). Mövlanə Cəlaləddin Ruminin “Məsnəvi” əsəri və onun şərhləri. Bakı Dövlət Universiteti İlahiyyat fakültəsinin Elmi Məcmuəsi, 17–25.
18. Özer, G. (2002). Mevlâna Celâleddin Rûmi’nin Mesnevî’sindeki dini motiflerin tesbiti ve değerlendirilmesi [Yüksek lisans tezi]. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ.
19. Rüstəmov, Y. (2002). Mövlana Cəlaləddin Ruminin sufilik fəlsəfəsi. Bakı: Azərbaycan Universiteti Nəşriyyatı.
20. Rüstəmova, A. (2006). Mövlana Cəlaləddin Rumi. Bakı: Elm.
21. Şəkixanova, M. (2007). Sufizm fəlsəfəsinin “Kamil insan” konsepsiyası. Bakı.
22. Şıxıyeva, S. (2010). Ənəlhəqq Mövlana və Nəsiminin yozumlarında. Azərbaycan Şərqşünaslığı, 1(3), 113-122.
23. Teymurxanlı, İ. V. (2016). Cəlaləddin Rumu və Azərbaycan ədəbiyyatı [Avtoreferat, Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru]. Bakı.
24. Topçu, N. (2015). Mövlanə və təsəvvüf. Qarapapaqlar: Aylıq elmi-kütləvi dərgi, (7), 47–49.
25. Yurdal, C. (2025). Mevlana’nın eserlerinde susmak ve dinlemek üzerine. Bilimsel Tasavvuf ve Edebiyat Dergisi, (1), 49–56.
26. Paydaş, K. (2007). Mevlânâ Celâleddin’in Anadolu Selçukluları ile olan münasebetleri. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (18), 23–35.
27. Shamizi Khelejan, O. (2025). Mevlâna ve umut kavramı: Umut sosyolojisi çerçevesinde bir analiz. Bilimsel Tasavvuf ve Edebiyat Dergisi, (1), 25–35.
28. Özok, G. (2025). Mevlâna’ya atfedilen Likâtibihi adlı Türkçe şiirin dil özellikleri. Bilimsel Tasavvuf ve Edebiyat Dergisi, (1), 78–84.