Toponym of Kepez (Harak) Mountain in Azerbaijani Poetry

Öz

Azerbaijan, every inch of which is a history and chronicle, has always attracted attention not only as an important strategic region, but also for its rich natural resources, abundant blessings, and mysterious beauty. From this perspective, Kapaz Mountain, located in the Murovdagh range, is one of the settlements that exhibits the features listed above. In this article, drawing on sources from Azerbaijan literature and historical facts, several interesting points related to Kapaz are explored. Thus, in the article, based on the works of Azerbaijani poets such as Samad Vurghun, Sa'daddin Barda'i, and Nizami Ganjavi, as well as historical facts provided by scholars like Zakariyya al-Qazvini and Abdur-Rashid Bakuvi, several toponymies related to this region were investigated. Manuscripts constitute a significant factor in the results obtained. The evidence from the sources once again proves that the ancient name of Kapaz is Harak. Harak is also the name of the castle built on this mountain. The reason why the word `Harak` is given in different forms in different sources is that calligraphers, unknowingly and sometimes knowingly, distorted it during copying. All these differences are most likely errors of copyists. It seems to have been as الحرك in the main version. Since the " ل" of the definite article is not clear, it is sometimes compared to "ن" and sometimes to the dot of " ح" and read as " خ"." and " ه" as well as " ك" and " ق" are letters of the Arabic alphabet sounding close to each other and at the same time, because they are not words of Arabic origin, they were written as they were sounded and as a result, different versions were obtained All these differences are most likely errors of copyists. The historical name of Kapaz Mountain is Harak (al-Harak), and it has always been located within the territory of Azerbaijan.

Anahtar Kelimeler

• Kapaz
• Harak
• Azerbaijani
• poetry
• Zakariyya al-Qazvini
• Ganja
• Khosrow va Shirin

Azerbaycan Şiirinde Kepez (Harak) Dağının Toponimi

Öz

Her karışı tarih ve hâtıralarla dolu olan Azerbaycan, yalnızca stratejik bir bölge olarak değil, aynı zamanda zengin doğası, bol nimetleri ve gizemli güzelliğiyle de her zaman dikkat çekmiştir. Bu bağlamda, Murovdağ silsilesine ait olan Kepez Dağı, yukarıda belirtilen özellikleri taşıyan yerleşim alanlarından biridir. Bu makalede, Azerbaycan edebiyatı kaynaklarına ve tarihî gerçeklere dayanarak Kepez ile ilgili çeşitli ilginç noktalara değinilmiştir. Makale kapsamında, Azerbaycanlı şairler Samad Vurghun, Sa’daddin Berdai, Nizami Gencevi’nin eserlerine ve Zekeriyya el-Kazvini, Abdurreşid Bakuvi gibi ilim adamlarının tarihî verilerine dayanılarak bu bölgeyle ilgili bazı toponimiler (yer adları) incelenmiştir. Ulaşılan sonuçlarda yazma eserlerin büyük rolü olmuştur. Kaynaklardan elde edilen bilgiler bir kez daha göstermektedir ki, Kepez’in eski adı Harak’tır. Harak, aynı zamanda bu dağın üzerinde inşa edilmiş kalenin adıdır. “Harak” kelimesinin farklı kaynaklarda çeşitli biçimlerde geçmesinin sebebi, hattatların eseri çoğaltırken kimi zaman bilmeden, kimi zaman da bilerek bu ismi yanlış yazmalarıdır. Bu farklılıkların çoğunun yazıcı hataları olduğu düşünülmektedir. Orijinal yazımının "الحرك " olduğu anlaşılmaktadır. Belirlilik takısı olan “ل” harfinin net olmaması, bazen “ن” harfiyle, bazen de “ح” harfinin noktasıyla karıştırılarak “خ” şeklinde okunmasına neden olmuştur. Aynı şekilde, Arap alfabesinde benzer seslere sahip olan “ ح” ve “ ه” ile “ ك” ve “ق” harflerinin karıştırılması da, bu kelimenin farklı şekillerde yazılmasına yol açmıştır. Ayrıca, bu kelimelerin Arapça kökenli olmaması nedeniyle seslendikleri gibi yazılmış ve bu durum da farklı yazım biçimlerinin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Gerçekte, Kepez Dağı’nın tarihî adı Harak (el-Harak) olup, bu dağ tarih boyunca her zaman Azerbaycan topraklarında yer almıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kapaz
• Harak
• Azerbaycan
• şiir
• Zakariyya el-Kazvini
• Gence
• Hüsrev ve Şirin

Kaynakça

1. al-Bakuvi, A. R. (1971). Kitab Talkhis al-Athar wa Aja'ib al-Malak al-Kahhar (Z. M. Bunyatova, Trans., Ed.). Moscow: Nauka Publishing House, Main Edition of Eastern Literature.
2. Barda’i, S. (n.d.). Description of the plateau called Kapaz [Manuscript No. B 5696]. Institute of Manuscripts named after Mahammad Fizuli of ANAS.
3. Bartold, V. V. (1971). Sochineniya (Vol. 7). Moscow: Nauka Publishing House, Main Edition of Eastern Literature.
4. Bertels, E. E. (1962). Izbrannyye trudy: Nizami i Fizuli. Moscow: Eastern Literature Publishing House.
5. Bunyatov, Z. M. (1976). Materials from the works of al-Qazwini about Azerbaijan. News of the Academy of Sciences of the Azerbaijan SSR: History, Philosophy, Law, (3), Baku: Elm Publishing House
6. Destgerdi, V. G. N. Khosrov va Shirin. https://30book.com/Book/23716/
7. Ganjavi, N. (1960). Khosrow va Shirin (L. A. Khetagurov, Ed.). Baku: Institute of Oriental Studies, Academy of Sciences.
8. Ganjavi, N. (1962). Khosrow va Shirin (S. Mirgasimov & G. Behdili, Trans.; M. Sultanov, Comm.). Baku: Academy of Sciences of the Azerbaijan SSR.

9. Ganjavi, N. (1981). Khosrow va Shirin (H. Mammadzadeh, Trans. & Notes). Baku: Elm Publishing House.
10. Ganjavi, N. (1982). Iskandarnameh: Sharafnameh and Iqbalnameh. Baku: Yazichi Publishing House.
11. Ganjavi, N. (1982). Khosrow va Shirin (R. Rza, Trans.). Baku: Yazichi Publishing House.
12. Ganjavi, N. (1985). Khosrow va Shirin (G. Y. Aliev & M. N. Osmanov, Trans. & Comm.). Baku: Elm Publishing House, Academy of Sciences of the Azerbaijan SSR.
13. Ganjavi, N. (2018). Khosrov va Shirin (M. Zaki, Trans.). Baku: Qanun Publishing House, Institute of Literature named after Nizami of ANAS.
14. Ganjavi, N. (2019). Xusrav va Shirin (J. Kamal, Trans.). Uzbekistan: Heydar Aliyev Azerbaijan Cultural Center.
15. Ganjavi, N. (n.d.). Khosrow va Shirin [Persian manuscript, No. B-1200]. Institute of Manuscripts named after Mahammad Fizuli of ANAS.
16. Ganjavi, N. (n.d.). Khosrow va Shirin [Persian manuscript, No. D-349]. Institute of Manuscripts named after Mahammad Fizuli of ANAS.
17. Ganjavi, N. (n.d.). Khosrow va Shirin [Persian manuscript, No. M-156]. Institute of Manuscripts named after Mahammad Fizuli of ANAS.
18. Ganjavi, N. (n.d.). Khosrow va Shirin [Persian manuscript, No. M-266]. Institute of Manuscripts named after Mahammad Fizuli of ANAS.
19. Ganjavi, N. (n.d.). Khosrow va Shirin [Persian manuscript, No. M-323]. Institute of Manuscripts named after Mahammad Fizuli of ANAS.
20. Ganjavi, N. (n.d.). Khosrow va Shirin [Persian manuscript, No. M-325]. Institute of Manuscripts named after Mahammad Fizuli of ANAS.
21. Heybullaev, G. A. (1986). Toponimiya Azerbaydzhana (A historical-ethnographic study). Baku: Elm, Academy of Sciences of the Azerbaijan SSR, Sector of Archeology and Ethnography. Ibn al-Athir. (1979). al-Kamil fi al-Tarikh (Vol. 11). Beirut: Dar al-Sadir.
22. Institute of Manuscripts named after Mahammad Fizuli of ANAS. (2010). Catalogue of old printed books (Arabic-language books, Vol. 3). Baku: Nurlan Publishing House.
23. Kapaz Mountain. https://az.wikipedia.org/wiki/K%C9%99p%C9%99z_da%C4%9F%C4%B1
24. Kashghari, M. (2006). Divan-i Lughat-it-Turk (Vol. 3, R. Askar, Trans.). Vatan Publishing House.
25. Kazimov, I. (2014). An examination of the language and ethnic composition of the Axis Turks. Garapapaglar, 11(87), 13–21. Institute of Linguistics named after Nasimi of ANAS.
26. Moʿin, M. (1999). Persian dictionary (Vol. 6: Proper names: yat-yey(ay) lay). Amir Kabir Publishing Cooperation.
27. Nizami Ganjavi. Khosrov va Shirin. https://ganjoor.net/nezami/5ganj/khosro-shirin
28. Nizami Ganjavi. Khosrov va Shirin. https://digikala.com/product/Behruz-Servetian
29. Nuraliyeva, T. (2009). Catalogue of endowed manuscripts I. Baku: Nurlan Publishing House, Institute of Manuscripts named after Mahammad Fizuli of ANAS.
30. Rubinchik, Y. A. (1970). Persidsko-russkiy slovar' (Vol. 2).
31. Türk Dil Kurumu. (1963). Tarama sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
32. Unknown author. (1298). Muntakhabat-i lughat-i Osmaniyya (Vol. 1 of 7).
33. Vurghun, S. (1935). Azerbaijan (Fund 27, list 1, s.v.7, sheet 5). Institute of Manuscripts named after Mahammad Fizuli.
34. Weeks, R. V. (Ed.). (1990). Müslüman halklar ansiklopedisi (Vol. 1). [Encyclopedia].
35. Yıldız, H. D. (Ed.). (1989). Doğuştan günümüze büyük İslam tarihi (Vol. 7). Çağ Yayınları.