TOPRAKTA SAKLI ANILAR: TARIMSAL HAFIZANIN İNŞASI

Öz

Bu çalışma, tarımsal hafıza kavramı çerçevesinde, modern endüstriyel tarım ile birlikte köklü değişime uğrayan üretim tekniklerinin ve tarımsal gıda ürünlerinin kolektif bellekte nasıl bir yer edindiğini tartışmaktadır. Bu bağlamda tarımsal hafıza; kültürel sürekliliği, toplumsal dayanışmayı, unutulan lezzetleri ve yerel bilgiye dayalı pratikleri toplumsal bellekte yeniden canlandıran güçlü bir kültürel dinamiktir. Toprağın sesini duyabilen, üretimde ki emeği ve bilgeliği tanıyabilen, geçmişin anılarını bugünün yaşantısıyla birleştiren ve onları anlamlı kılan bir hatırlamadır. Bu araştırmanın konusu, tarımsal gıda ürünlerine yönelik duyusal deneyimler ile tarımsal üretim pratiklerinin şekillendirdiği tarımsal hafızanın, toplumsal bellek içerisinde nasıl yer edindiğini ele almaktır. Çalışmanın amacı, tarımsal hafızanın toplumsal bellekte nasıl inşa edildiğini ve endüstriyel tarımın bu süreci nasıl dönüştürdüğünü değerlendirmektir. Bu çalışma kapsamında konuya ilişkin literatür incelenmiş olup, bellek kuramları, alternatif tarım uygulamaları, gıda temelli ritüeller ve yiyecek- hafıza odaklı araştırmalar bağlamında ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Alternatif tarım
• kolektif bellek
• tarımsal gıda ürünü
• tarımsal hafıza
• tarımsal üretim

MEMORIES HIDDEN IN THE SOIL: CONSTRUCTION OF AGRICULTURAL MEMORY

Öz

This study, within the framework of the concept of agricultural memory, discusses how production techniques and agricultural food products, which have undergone radical changes with modern industrial agriculture, have gained a place in collective memory. In this context, agricultural memory is a powerful cultural dynamic that revives cultural continuity, social solidarity, forgotten flavors, and practices based on local knowledge in collective memory. It is a form of remembrance that allows one to hear the voice of the soil, recognize the labor and wisdom involved in production, and connect past memories with present-day life, making them meaningful.The subject of this research is to examine how agricultural memory, shaped by sensory experiences of agricultural food products and agricultural production practices, has gained a place in collective memory.The aim of this study is to evaluate how agricultural memory is constructed in collective memory and how industrial agriculture has transformed this process. This study examines the relevant literature within the context of memory theories, alternative agricultural practices, food-based rituals, and food-memory-focused research.

Anahtar Kelimeler

• Alternative agriculturel
• colletive memory
• agricultural food product
• agricultural memory
• agricultural production

Kaynakça

1. Abarca, M. E. ve Colby, J. R. (2016). Food memories seasoning the narratives of our lives. Food and Foodways, 24(1–2), 1–8.
2. Adefila, A., Ajayi, O., Toromade, A. ve Sam-Bulya, N. (2024). Integrating traditional knowledge with modern agricultural practices: A sociocultural framework for sustainable development. World Journal of Biology Pharmacy and Health Sciences, 20(2), 125–135.
3. Akanmu, A. O., Akol, A. M., Ndolo, D. O., Kutu, F. R. ve Babalola, O. (2023). Agroecological techniques: adoption of safe and sustainable agricultural practices among the smallholder farmers in Africa. Frontiers Sustainable Food Systems, 7, 1143061.
4. Assmann, J. (1998). Moses the Egyptian: The memory of Egypt in western monotheism. London: Harvard University Press.
5. Atik, A. ve Bilginer Erdoğan, Ş. (2014). Toplumsal bellek ve medya. Atatürk İletişim Dergisi, 6, 1–16.
6. Badem, A. (2025). Some sociological, gastronomic and microbiological characteristics of Turkish sourdough breads. Pakistan Journal of Life & Social Sciences, 23(1), 214–229.
7. Barthel, S., Crumley, C. ve Svedin, U. (2013). Bio-cultural refugia-safeguarding diversity of practices for food security and biodiversity. Global Environmental Change, 23(5), 1142–1152. Beatty, A. (2008). The globalization of agriculture and social resistance. Yüksek lisans tezi, Humboldt State University, California.
8. Berger, P. T. ve Luckmann, T. (2015). Modernite, çoğulculuk ve anlam krizi: Modern insanın yönelimi (Derviş, M., Çev.). Ankara: Heretik Yayınları.

9. Bilsel, C. (2017). Architecture and the social frameworks of memory: A postscript to Maurice Halbwachs’ “collective memory”. International Journal of Architecture & Planning, 5(1), 1–9.
10. Bourdieu, P. (2015). Ayrım: Beğeni yargısının toplumsal eleştirisi (Derya, F. Ş. ve Günce, A. B., Çev.). Ankara: Heretik Yayıncılık.
11. Bourdieu, P. ve Chartier, R. (2014). Sosyolog ve tarihçi (Karaca, Z., Çev.). İstanbul: Açılım Kitap.
12. Bourdieu, P. ve Wacquant, L. (2014). Düşünümsel bir antropoloji için cevaplar (Ötüken, N., Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
13. Boz, İ. ve Kılıç, O. (2021). Türkiye’de organik tarımın gelişmesi için alınması gereken önlemler. Türkiye Tarımsal Araştırmalar Dergisi, 8(3), 390–400.
14. Choudhury, I. (2024). Food and memory in Parimal Goswami’s autobiographical writing smriti-chitran. AGATHOS: International Review of the Humanities and Social Sciences, 15(2), 285–301.
15. Connerton, P. (1999). Toplumlar nasıl anımsar? (Şenel, A., Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
16. Connerton, P. (2011). Modernite nasıl unutturur? (Kelebekoğlu, K., Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık.
17. Çekiç, İ. ve Oğan, Y. (2024). Ashura in Anatolia. Gastronomica, 24(4), 21–32.
18. Douglas, M. (1972). Deciphering a meal. Daedalus, 101(1), 61–81.
19. Durkheim, E. (2005). Dini hayatın ilkel biçimleri (Aydın, F., Çev.). İstanbul: Ataç Yayınları.
20. Durkheim, E. (2006). Sosyoloji dersleri (Berktay, A., Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
21. Fischler, C. (1980). Food habits, social change and the nature/Culture dilemma. Social Science Information, 19(6), 937–953.
22. Foscarini, G. (2017). Collective memory and cultural identity: A comparative study of the politics of memory and identity among Israelis of polish and Tunisian descent. Ethnologies, 39(2): 81–98.
23. Gerrtz, C. (2010). Kültürlerin yorumlanması (Gür, H., Çev.). Ankara: Dost Kitabevi.
24. Gisonna, K. ve Ramanathan, T. (2025). Onam: Origins, Festival, Hinduism, & Facts. Encyclopedia Britannica. Erişim adresi: https://www.britannica.com/topic/Onam. Erişim tarihi: 16 Mayıs 2025.
25. Halbwachs, M. (2016). Hafızanın toplumsal çerçeveleri (Uçar, B., Çev.). Ankara: Heretik Yayınları.
26. Halbwachs, M. (2017). Kolektif hafıza (Barış, B., Çev.). Ankara: Heretik Yayınları.
27. Herz, R. S. (2004). A naturalistic analysis of autobiographical memories triggered by olfactory, visual and auditory stimuli. Chemical Senses, 29(3), 217–224.
28. Jordan, J. A. (2010). Landscapes of European memory: Biodiversity and collective remembrance. History and Memory, 22(2), 5–33.
29. Jordan, J. L. ve Constance, D. H. (2008). Sustainable agriculture and the social sciences: Getting beyond best management practices and into food systems. Southern Rural Sociology, 23(1), 1–20.
30. Kahveci, Z. N. (2025). Türk folklor araştırmaları dergisinde tarımsal üretim süreçlerine ilişkin geleneksel bilgi belleği. Türk Folklor Araştırmaları Derneği Dergisi, 370, 92-121.
31. Kan, M., Küçükçongar, M., Morgounov, A. ve Keser, M. (2017). Türkiye’de yerel buğday popülasyonlarının durumu ve yerel buğday üreten üreticilerin üretim kararlarında etkili olan faktörlerin belirlenmesi. Journal of Agricultural Faculty of Gaziosmanpaşa University, 34(2), 54-64. Korsmeyer, C. ve Sutton, D. (2011). The sensory experience of food. Food Culture & Society, 14(4), 461–475. Külcü, R. (2021). Tarım bilimlerinde paradigma değişimi: Endüstriyel tarım ve küresel adalet sorunu. Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi, 31, 429-433.
32. Laureati, M., Morin-Audebrand, L., Pagliarini, E., Sulmont-Rossé, C., Köster, E. P. ve Mojet, J. (2008). Food memory and its relation with age and liking: An incidental learning experiment with children, young and elderly people. Appetite, 51(2), 273-282.
33. Neiger, M., Zandberg, E. ve Meyers, O. (2011). On media memory: Collective memory in a new media age. London: Palgrave Macmillan.
34. Nora, P. (2006). Hafıza mekânları (Özcan, M. E., Çev.). Ankara: Dost Kitabevi Yayınları.
35. Onur, M. ve Ceylan, F. (2023). Heritage of the Anatolian geography: Registered varieties of ancestral wheat (Siyez, gacer and menceki). Journal of Ethnic Foods, 10(1), 36.
36. Ortaş, İ. (2017). Toprak, insan, uygarlık ilişkisi (Y. Aksoy, Ed.). Yaşamın her karesinde toprak. İstanbul Aydın Üniversitesi Yayınları.
37. Özden, F. (2019). İzmir’de gıda grupları ve topluluk destekli tarım. Meltem İzmir Akdeniz Akademisi Dergisi, 5, 93-97.
38. Pastorelli, E. (2024). The memory landscapes of food: The sense of nostalgia and the traces of the past in the arbëreshë microcosm of food and feast. Dublin Gastronomy Symposium– Food and Memory: Traces, Trauma and Tradition içinde (ss. 1-17).
39. Peterson, A. (2000). Alternatives, traditions, and diversity in agriculture. Agriculture and Human Values, 17, 95-106.
40. Pösteki, N. (2013). Sinema salonlarının dönüşümünde bellek ve mekân ilişkisi. Erişim adresi: https://www. academia.edu/3633143/_Sinema_Salonlar%C4%B1n%C4%B1n_D%C3%B6n%C3%BC%C5%9F%C3%BCm%C3%BCnde_Bellek_ve_Mekan_%C4%B0li%C5%9Fkisi_. Erişim tarihi: 16 Mayıs 2025.
41. Richards, G. (2002). Gastronomy: An essential ingredient in tourism production and consumption? (A.-M. Hjalager ve G. Richards, Ed.). Tourism and Gastronomy. Routledge Publications.
42. Rygiel, D. (2020). The role of food and foodways in Monica Ali’s Brick Lane. Półrocznik Językoznawczy Tertium, 5(1), 116-131.
43. Sarıkaya Levent, Y. (2023). Hatırlama ve unutma aracı olarak bellek mekânları. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 22(85), 328-339.
44. Shi, Y., Min, Q., He, L. ve Fuller, A. M. (2016). Agricultural heritage systems: A bridge between urban and rural development. Journal of Resources and Ecology, 7(3): 187–196.
45. Shiva, V. (2006). Çalınmış hasat: Küresel gıda soygunu (Saysel, A. K., Çev.). İstanbul: Bgst Yayınları.
46. Skocic, A. (2023). Making and unmaking collective memory through food: A case study of Windsor, Ontario’s Yugoslav diaspora. Yüksek lisans tezi, University of Windsor, Windsor, Ontario.
47. Slow Food. (2024). Of course we can do it. How Luxembourg’s Elbling is rising again. Erişim adresi: https://www.slowfood.com/blog-and-news/how-luxembourgs-elbling-is-rising-again/. Erişim tarihi: 16 Mayıs 2025.
48. Sutton, D. (2008). A tale of easter ovens: Food and collective memory. Social Research: An International Quarterly, 75(1), 157–180.
49. Sutton, D. E. (2001). Remembrance of repasts: An anthropology of food and memory. New York: Berg Publishers.
50. Şahin, İ. (2013). Online Alevi topluluklar: Ritüel desenli bir gruptan mit desenli bir inanç topluluğuna. Konya: Çizgi Kitabevi.
51. Trubek, A. B. (2008). The taste of place: A cultural journey into terroir. Berkeley, CA: Universty of California Press.
52. Turhan, Ş. (2005). Tarımda sürdürülebilirlik ve organik tarım. Tarım Ekonomisi Dergisi, 11(1), 13-24.
53. UNESCO Türkiye Millî Komisyonu. (2023). Zeytin yetiştiriciliği ile ilgili geleneksel bilgi, yöntem ve uygulamalar. Erişim adresi: https://www.unesco.org.tr/Pages/126/123/UNESCO-Somut-Olmayan-K%C3%BClt%C3%BCrel-Miras-Listeleri. Erişim tarihi: 1 Haziran 2025. UNESCO. (1995). Rice terraces of the Philippine Cordilleras. UNESCO World Heritage Centre. Erişim adresi: https://whc.unesco.org/en/list/722/. Erişim tarihi: 1 Haziran 2025.
54. UNESCO. (2009). Oku-noto no Aenokoto. Intangible Cultural Heritage of Humanity. Erişim adresi: https://ich.unesco.org/en/RL/oku-noto-no-aenokoto-00271. Erişim tarihi: 1 Haziran 2025.
55. Wertsch, J. V. (2015). Kolektif bellek (P. Boyer ve J. V. Wertsch, Ed.) (Yonca, A. D., Çev.). Zihinde ve kültürde bellek. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
56. Yanık, C. (2023). Ashure as the reflection of the collective memory and the division point of the social group. Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 21(2), 195-209.
57. Yeşilyurt, B. ve Kurnaz, A. (2021). Somut olmayan kültürel miras listesine gastronomik bir bakış. 2nd International Congress of New Generations and New Trends in Tourism içinde (ss. 795-806). Sakarya: Sakarya Üniversitesi Yayınları.
58. Yovchevska, P. G. ve Mihailova, M. (2021). Collective memory: Transferring knowledge of the past to form the future. Knowledge International Journal, 44(1), 45-50.