E-FATURA UYGULAMASININ MUHASEBE MESLEĞİNDE KULLANIMI: MESLEK MENSUPLARI ÖZELİNDE BİR ALAN ARAŞTIRMASI

Öz

Teknolojik gelişmeler ve teknoloji kullanımının yaygınlaşması, iş süreçlerinin ve iş yapma usullerinin ülkemizde önemli ölçüde değişmesine ve dijitalleşmesine sebep olmuştur. Öncelikle kamuda başlayan dijitalleşme süreci ve dijital dönüşüm, devam eden süreçte özel sektörde etkisini göstermiş ve arttırmıştır. Bu hususun muhasebe mesleğine de önemli yansımaları olmuştur. Dijital dönüşümün etkisi ile oluşturulan “E-Defter, internet tabanlı muhasebe yazılımları, E-Belge, E-Arşiv uygulamaları, E-Tebligat Sistemi, Defter Beyan Sistemi, Elektronik Bilgi Transfer Sistemleri, Dijital Vergi Dairesi” vb. uygulama ve elektronik sistemler, muhasebe mesleğinde dijital muhasebe uygulamalarının kullanımını arttırmış, hatta dijital muhasebe uygulamalarının kullanımını zorunlu hale getirmiştir. Yapılan literatür incelemesinde, muhasebe meslek mensuplarının bu uygulamalara yönelik algı ve tutumlarını ölçmek için yapılmış az sayıda çalışma olduğu tespit edilmiş ve çalışmanın bu alandaki boşluğu dolduracağı düşünülerek muhasebe meslek mensuplarının yeni bir teknoloji olarak GİB E-Fatura uygulamasına yönelik kullanma niyeti Planlı Davranış Teorisi (PDT) ve Teknoloji Kabul Modeli (TKM) değişkenleri kullanılarak araştırılmış, analiz edilmiş ve sonuçlar değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• E-fatura
• Muhasebe mesleğinde dijital dönüşüm
• Planlı Davranış Teorisi
• Teknoloji Kabul Modeli

USE OF THE E-INVOICE APPLICATION IN THE ACCOUNTING PROFESSION: A FIELD STUDY ON ACCOUNTING PROFESSIONALS

Öz

Rapid advancements in technology and the widespread adoption of digital tools have significantly transformed business processes and operational practices in Türkiye, leading to an increasing level of digitalization. The digital transformation process, which initially emerged in the public sector, has progressively expanded its influence into the private sector, further accelerating this transition. These developments have also had substantial implications for the accounting profession. Applications and electronic systems developed as a result of digital transformation—such as e-Ledger, web-based accounting software, e-Documents, e-Archive systems, e-Notification systems, the Ledger Declaration System, Electronic Data Transfer Systems, and the Digital Tax Office—have considerably increased the use of digital accounting practices, and in many cases, made their adoption mandatory.A review of the existing literature reveals that there are limited studies examining the perceptions and attitudes of accounting professionals toward these digital applications. In response to this gap, the present study investigates the behavioral intention of accounting professionals to adopt the Turkish Revenue Administration’s e-Invoice system as a new technological tool. The analysis is conducted within the framework of the Theory of Planned Behavior (TPB) and the Technology Acceptance Model (TAM), and the findings are evaluated accordingly.

Anahtar Kelimeler

• E-invoice
• Digital Transformation in Accounting Profession
• Technology Acceptance Model
• Theory of Planned Behavior

Kaynakça

1. Ahmetoğulları, K. (2021). Faizsiz finansal ürünleri satın alma davranışının öncülleri: Gerekçeli eylem kuramına dayalı uygulamalı bir çalışma. Abant Sosyal Bilimler Dergisi, 21(3), 707-731.
2. Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179-211.
3. Ajzen, I. (2012). Martin Fishbein’s legacy: The reasoned action approach. The Annals of the American Academy of Political and Social Science, 640(1), 11-27.
4. Akın Turğay, A. (2024). Muhasebe mesleğinde yeni bir teknoloji olarak e-defter uygulamasının kullanımı: Muhasebe meslek mensupları üzerine bir alan araştırması. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Nişantaşı Üniversitesi, Lisans Üstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
5. Aktaş, A. & Güney, G. (2023). Türk muhasebe mesleğinin 30 yıldaki gelişiminin değerlendirilmesi (1989-2019). Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, 24, 81-110.
6. Alga, E. (2017). Örgütlerde algılanan liderlik tarzlarının çalışanların tükenmişliğine etkisi. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 28, 97-124.
7. Alpay, E. (2020). Ortaokul öğrencilerinin e-öğrenme platformlarını kullanım niyetine etki eden faktörlerin teknoloji kabul modeli ile incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
8. Altunışık, R., Coşkun, R., Bayraktaroğlu, S., & Yıldırım, E. (2005). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri SPSS uygulamalı. Sakarya: Sakarya Kitabevi.

9. Aydın, Y., & Dündar, H. (2018). Elektronik ticaretin muhasebeleştirilmesi ve vergilendirilmesi konusunda SMMM’lerin görüşleri: Sivas ilinde araştırma. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, 21(1), 51-77.
10. Bagozzi, R.P., & Yi, Y. (1988). On the evaluation of structural equation models. Journal of the Academy of Marketing Science, 16(1), 74-94.
11. Bakkaloğlu, A., & Toraman, Y. (2022). Bireylerin elektronik para tutumlarının teknoloji kabul modeli çerçevesinde incelenmesi. İktisat Politikası Araştırmaları Dergisi, 9(2), 475-494.
12. Bal, E. (2018). Elektronik defter (e-defter) uygulamaları ve işletmeler açısından kazanımları. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Esenyurt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
13. Bayraktar, C., & Yıldırım, M. (2017). E-belge sistemleri üzerine davranışsal tutum ve kullanım niyetlerinin incelenmesi: Karabük ili muhasebe meslek mensupları örneği. Muhasebe ve Finansman Dergisi, 75, 95-114.
14. Bayram, N. (2015). Sosyal bilimlerde SPSS ile veri analizi. Bursa: Ezgi Yayınevi.
15. Çavuşoğlu, S. (2021). Yeşile boyama ve yeşil satın alma davranışı arasındaki ilişkide yeşil marka imajı ve yeşil marka sadakatinin aracılık rolü. İşletme Araştırmaları Dergisi, 13(3), 2146-2161.
16. Çokluk, Ö. (2010). Lojistik regresyon analizi: Kavram ve uygulama. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 10(3), 1357-1407.
17. Davis, F.D. (1989). Perceived usefulness, perceived ease of use, and user acceptance of information technology. MIS Quarterly, 13(3), 319-339.
18. Davis, F.D., Bagozzi, R.P., & Warshaw, P.R. (1989). User acceptance of computer technology: A comparison of two theoretical models. Man-Agement Science, 35(8), 982-1003.
19. Duman, H., & Yücenurşen, M. (2022). Aile şirketlerinin finansal karar verme süreçleri: Planlı davranış teorisi çerçevesinde bir araştırma. Muhasebe ve Vergi Uygulamaları Dergisi (MUVU), 15(2), 483-508.
20. Dursun, G.D., Ektik, D., & Tutcu, B. (2019). Mesleğin dijitalleşmesi: Muhasebe 4.0. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 6(6), 263-271.
21. Elçin, R., Gerekan, B., & Usta, M. (2018). E-fatura, e-defter ve e-arşiv uygulamalarına geçiş sürecinde yaşanan sorunlar: Serbest muhasebeci mali müşavirler üzerine bir araştırma. Mali Çözüm Dergisi, 28, 13-42.
22. Erdoğan, E. (2020). Dijital muhasebe uygulamaları kullanımının teknoloji kabul modeli ile incelenmesi: Muhasebe meslek mensupları üzerine bir araştırma. Yüksek Lisans Tezi, İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimleri Enstitüsü, Malatya.
23. Fakhri, M.M., Fadhilatunisa, D., Yuanita, B., & Sari, N.R. (2022). The use of the extended technology acceptance model (TAM) to measure behavioral intention users of zahir accounting software. Assets: Jurnal Ekonomi, Manajemen dan Akuntansi, 12(1), 107-123.
24. Gold, A.H., Malhotra, A., & Segars, A.H. (2001). Knowledge management: An organizational capabilities perspective. Journal of Management Information Systems, 18(1), 185-214.
25. Gökçen, G., & Özdemir, M. (2016). Türkiye’de muhasebe uygulamalarından e-defter ve e-fatura uygulaması. Öneri Dergisi, 12(46), 137-154.
26. Göl, M. (2020). Türkiye’de küçük ve orta boy işletmelerde muhasebe bilgi sistemi temelinde bulut bilişim kullanım ve uygulanabilirliğinin teknoloji kabul modeli yaklaşımıyla belirlenmesi. Doktora Tezi, Kütahya Dumlupınar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kütahya.
27. Gönen, S., & Solak, B. (2017). Maliye Bakanlığı e-dönüşüm sürecinin muhasebe meslek mensupları açısından değerlendirilmesine ilişkin bir alan araştırması. Muhasebe ve Finansman Dergisi, 76, 63-80.
28. Güldoğan, Ö., & Usul, H. (2021). Dijital dönüşüm sürecinde e-defter uygulamalarına getirilen. Ö. Tekşen, A. Apalı, N. Gülcan (Ed.), XXXIX. Türkiye Muhasebe Eğitimi Sempozyumu Bildiriler Kitabı içinde (ss. 15-31). Ankara, Türkiye: Detay Yayıncılık.
29. Hair, J.F., Hult, G.T., Ringle, C.M. & Sarstedt, M. (2017). A primer on partial least squares structural equation modelling (PLS-SEM). Los Angeles: Sage Publication.
30. Hair Jr., J.F., Sarstedt, M., Hopkins, L., & Kuppelwieser, V.G. (2014). Partial least squares structural equation modeling (PLS-SEM). European Business Review, 26(2), 106–121.
31. Hair, J.F., Ringle, C.M., & Sarstedt, M. (2011). PLS-SEM: Indeed a silver bullet. Journal of Marketing Theory and Practice, 19(2), 139 – 152.
32. Hair, J.F., Anderson, R.E., Tatham, R.L., & Black, W.C. (2010). Multivariate data analysis. New Jersey: Prentice-Hall.
33. Henseler, J., Hubona, G., & Ray, P.A. (2016). Using PLS path modeling in new technology research: Updated guidelines. Industrial Management & Data Systems, 116(1), 2 – 20.
34. Höck, M., & Ringle, C.M. (2006). Strategic networks in the software industry: An empirical analysis of the value continuum. In IFSAM VIIIth World Congress (pp. 1-18). Berlin.
35. Karasioğlu, F., & Garip, O. (2019). E-muhasebe uygulamaları kapsamında güncel sorunlar ve çözüm önerileri: Karaman’da bir araştırma. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, 22(2), 433-446.
36. Kaya, A., Koca, N., & Hatunoğlu, Z. (2022). Geleceğin muhasebecilerinin teknoloji kabullerinin tespitine ilişkin bir araştırma. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, 25(Özel Sayı), 369-381.
37. Kayhan, M.G., & Çakmak, A.F. (2020). Hileli finansal raporlama faaliyetinin ortaya çıkarılmasında ihbar niyetinin planlanmış davranış teorisi ile irdelenmesi. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 10(3), 762-775.
38. Kline, R.B. (2011). Principles and practice of structural equation modeling. New York, NY: Guilford.
39. Kuang, T.M., Agustina, L., & Monalisa, Y. (2023). Acceptance of digital game-based learning by accounting and business lecturers: Empirical evidence from Indonesia based on the extended technology acceptance model. Accounting Education, 32, 1-23.
40. Kurtcebe, E., & Utku, M. (2020). Muhasebe ve vergi uygulamalarında e-dönüşüm: 509 Nolu VUK Genel Tebliğinin ticari hayata etkileri. Ekonomi Maliye İşletme Dergisi, 3(1), 75-84.
41. Kurtuluş, K. (2010). Araştırma yöntemleri. İstanbul: Türkmen Kitabevi.
42. Le, O.T.T.L., & Cao, Q. (2020). Examining the technology acceptance model using cloud-based accounting software of Vietnamese enterprises. Management Science Letters, 10(12), 2781-2788.
43. Lowry, P.B., & Gaskin, J. (2014). Partial least squares (PLS) structural equation modeling (SEM) for building and testing behavioral causal theory: When to choose it and how to use it. IEEE Transactions on Professional Communication, 57(2), 123-146.
44. Myers, R. (1990). Classical and modern regression with applications. Boston, MA: Duxbury.
45. Owusu, G.M.Y., Bekoe, R.A., Anokye, F.K., & Okoe, F.O. (2020). Whistleblowing intentions of accounting students: An application of the theory of planned behaviour. Journal of Financial Crime, 27(2), 477-492.
46. Ös, M., & Ercan, C. (2022). Muhasebe meslek mensuplarının teknoloji kullanma düzeylerinin tespitine yönelik bir araştırma. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 21(2), 794-812.
47. Özçelik, M. (2022). Türkiye’de mevduat bankalarının kârlılığını, gelirlerini ve hisse değerlerini etkileyen faktörlerin oran analizi ve yapısal eşitlik modeli ile testi. Hitit Sosyal Bilimler Dergisi, 15(2), 410-428.
48. Özer, G., & Yilmaz, E. (2010). Planlı davranış teorisi (PDT) ile muhasebecilerin bilgi teknolojisi kullanımına yönelik bir uygulama. World of Accounting Science, 12(2), 33-54.
49. Özer, G., Özcan, M., & Aktaş, S. (2010). Muhasebecilerin bilgi teknolojisi kullanımının teknoloji kabul modeli (TKM) ile incelenmesi. Yaşar Üniversitesi E-Dergisi, 5(19), 3278-3293.
50. Özyer, K.K. (2019). Sosyal etki ve öz yeterlilik algısının dokunmatik ekranlı akıllı cihazları kabullenişe etkisi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20, 601-619.
51. Pavlou, P.A. (2003). Consumer acceptance of electronic commerce: Integrating trust and risk with the technology acceptance model. International Journal of Electronic Commerce, 7(3), 101-134.
52. Sağlar, J., & Işık, Y. (2019). XBRL ile finansal kodlamada Türkiye’nin hazırbulunuşluk seviyesi üzerine bir inceleme. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6, 193-223.
53. Saygılı, M., Yalçıntekin, T., & Çakırsoy, E. (2022). Muhasebe programlarına yönelik değiştirme niyetinin teknoloji kabul modeli (TKM) çerçevesinde incelenmesi: Sakarya ili örneği. Muhasebe ve Denetime Bakış, 22(66), 129-146.
54. Semiz, B.B. (2021). Algılanan risk ve e-güvensizliğin webrooming niyeti ve webrooming davranışı üzerindeki etkisinin gerekçeli eylem teorisi çerçevesinde incelenmesi. Journal of Management Marketing and Logistics, 8(1), 53-63.
55. Serçemeli, M., ve Kurnaz, E. (2016). Denetimde bilgi teknoloji ürünleri kullanımının teknoloji kabul modeli (TKM) ile araştırılması. İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi Dergisi, 45(1), 43-52.
56. Sezgin, S., Tosun, P., & Börekçi, E. (2019). Finansal hizmetlerde kurumsal marka imajı ve marka güveninin bankacılık hizmeti alma eğilimine etkisi. Pazarlama ve Pazarlama Araştırmaları Dergisi, 12(24), 303-330.
57. Söylemez, C., & Taşkın, E. (2020). Tüketicilerin mobil bankacılık uygulamalarını kullanma niyetini etkileyen faktörler: Uluslararası bir karşılaştırma. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 15(2), 411-436.
58. Sukendro, S., Habibi, A., Khaeruddin, K., Indrayana, B., Syahruddin, S., Makadada, F.A. and Hakim, H. (2020). Using an extended technology acceptance model to understand students’ use of e-learning during covid-19: Indonesian sport science education context. Heliyon, 6(11), 1 – 9.
59. Şeker, Y., & Hoş, S. (2021). Muhasebe meslek mensuplarının dijital muhasebe uygulamalarını kullanımlarına ilişkin bir araştırma. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(4), 953-972.
60. Şençiçek, F.T. (2013). Bilişim teknolojilerindeki gelişmelerin muhasebe uygulamalarına etkisi: E-muhasebe. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 5(2), 89-102.
61. Tanç, Ş.G., & Deniz, F. (2020). Muhasebe meslek mensuplarının muhasebe uygulamalarındaki e-dönüşüm sürecine ilişkin görüş ve beklentileri: Hatay ili örneği. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, 23(2), 622-636.
62. Tektüfekçi, F. (2019). Endüstri 4.0 kapsamında dijital dönüşümün güncel elektronik muhasebe uygulamalarına yansıması ve pragmatik yaklaşım olarak mali mühendislik. Bilgi Ekonomisi ve Yönetimi Dergisi, 14(1), 43-56.
63. Tektüfekçi, F. (2017). E-dönüşüm sürecinde e-muhasebe uygulamaları: Türkiye örneği. Bilgi Ekonomisi ve Yönetimi Dergisi, 12(1), 79-88.
64. Toraman, Y. (2022). Dijital Türk Lirasının (DTL) kullanım kabulü: teknoloji kabul modeli (TKM) ve planlı davranış teorisi (PDT) çerçevesinde incelenmesi. Sosyoekonomi, 30(54), 357-376.
65. Toraman, Y. (2021). Blokzincir teknolojisinin benimsenmesinin teknoloji kabul modeli çerçevesinde incelenmesi: Kripto (dijital) paralar üzerine bir araştırma. Journal Of Social, Humanities and Administrative Sciences, 7(45), 1841-1856.
66. Turan, A.H. (2008). İnternet alışverişi tüketici davranışını belirleyen etmenler: geliştirilmiş Teknoloji Kabul Modeli (E-TAM) ile bir model önerisi. Akademik Bilişim, 8, 723-731.
67. Turan, A.H., & Özgen, F.B. (2009). Türkiye’de e-beyanname sisteminin benimsenmesi: geliştirilmiş teknoloji kabul modeli ile ampirik bir çalışma. Doğuş Üniversitesi Dergisi, 10(1), 134-147.
68. Turğay, İ. (2023). The use of e-invoice as a new technology in accounting: a field research special to professionals. A. Umut (Ed.), 7. IERFM Economic Reserach And Financial Markets Congress With International Participation Proceeding Book içinde (ss. 83-84). Eskişehir, Türkiye: Nobel Yayınları.
69. Turğay, İ. (2022). İç denetim kalitesi ve risk yönetim sistemi etkinliğinin şirket performansına etkisi. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
70. Türker, C. (2019). Tüketicilerin yeni teknolojileri benimsemelerinin teknoloji kabul modeli boyutları itibarıyla incelenmesi: mobil ödeme sistemleri üzerine bir araştırma. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
71. Türkiye Serbest Muhasebeci Mali Müşavirler ve Yeminli Mali Müşavirler Odaları Birliği (2024). Meslek mensubu dağılım tablosu (SM-SMMM). Erişim Adresi: https://www.turmob.org.tr/istatistikler/c8172e63-2bef-4919-a863-86e403bfdf0a/mes lek-mensubu-dagilim-tablosu--sm-smmm-. Erişim Tarihi: 2 Şubat 2024.
72. Winarno, W.A., & Putra, H.S. (2020). Technology acceptance model of the Indonesian government financial reporting information systems. International Journal of Public Sector Performance Management, 6(1), 68-84.
73. Venkatesh, V., & Davis, F.D. (1996). A model of the antecedents of perceived ease of use: Development and test. Decision Sciences, 27(3), 451 – 481.
74. Yıldız, E. (2021). SmartPLS ile yapısal eşitlik modellemesi reflektif ve formatif yapılar. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
75. Yılmaz, E. (2006). Mantıklı eylem teorisi ile muhasebecilerin bilgi teknolojisi kullanımı üzerine bir uygulama. Yüksek Lisans Tezi, Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Gebze.
76. Yücenurşen, M. (2020). Öğrencilerin muhasebe mesleğinde kariyer yapma niyetlerinin planlı davranış teorisi perspektifinde incelenmesi: Ampirik bir çalışma. Business & Management Studies: An International Journal, 8(2), 1866 – 1891.
77. Zengi, C.A. (2022). Davranışsal iktisat bağlamında, demografik farklılıkların tüketici davranışlarına etkisi: Aydın ilinde bir uygulama. Doktora Tezi, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aydın.
78. 213 sayılı Vergi Usul Kanunu. 10.01.1961 Tarihli ve 10703 Sayılı Resmi Gazete.
79. 509 Sıra No’lu VUK Genel Tebliği. 19.10.2023 Tarihli ve 30923 Sayılı Resmi Gazete.