TÜRKİYE’DE DOĞURGANLIĞIN SOSYOEKONOMİK DİNAMİKLERİ: MEKÂNSAL PANEL VERİ EKONOMETRİSİ ÇERÇEVESİNDEN BİR ANALİZ

Öz

Türkiye’de 1950’li yılların sonundan günümüze toplam doğurganlık hızı istikrarlı bir şekilde azalmaktadır (Kadın başına ortalama: 1950’de 6.4 çocuktan, 2023’te 1.6 çocuğa düşen değişim). Malthus’a göre ortalama gelir düştüğünde nüfus daha yavaş artar çünkü bireyler kısıtlanan imkânları nedeniyle daha geç evlenirler ve daha az çocuk sahibi olurlar. Doğurganlığa modern ekonomik yaklaşım, Malthus’un bu çerçevesinin gelişerek sürmesiyle şekillenmiştir. Modern ekonomik kalkınma yaklaşımı doğurganlık meselesini “demografik geçiş” sürecini de dikkate alarak incelemiştir. Öyle ki 19.yy’dan bu yana ilk olarak sanayileşmiş ülkelerde ve devamında bilhassa 20.yy’da gelişmekte olan ülkelerde ölüm oranlarındaki değişimler ve ortalama yaşam süresindeki artışlar nüfusu etkilemiştir. Bu etki demografik rejimlerin yüksek doğurganlık ve yüksek ölümlülükten, düşük doğurganlık ve düşük ölümlülüğe doğru derin dönüşümünü ifade etmektedir. Doğurganlığa modern ekonomik yaklaşım, toplumların Malthus benzeri durağan bir dengeden nasıl kaçtıklarını ve kişi başına düşen gelirlerin, beşeri sermayenin ve fiziksel sermayenin artmaya devam ettiği, doğurganlığın oldukça düşük seviyelere gerilediği ve evli kadınların işgücüne yoğun bir şekilde katıldığı ekonomiler olma yolculuğuna nasıl çıktıklarını analiz etmek için bir çerçeve sağlar. Bu çalışmanın amacı Türkiye’de toplam doğurganlık hızını etkilediği düşünülen bazı sosyoekonomik ve mekânsal belirleyicileri ortaya koymaktır. Ön testler ve model karşılaştırmaları sonucunda sabit etkiler altında tahmin edilen Mekânsal Durbin Modeli (SDM), hem teorik tutarlılık hem de istatistiksel anlamlılık bakımından en uygun model olarak belirlenmiştir. SDM modeline Driscoll–Kraay sağlam standart hatalar uygulanarak tahmin güvenilirliği artırılmıştır. Bu çerçevede elde edilen bulgular, Türkiye’de doğurganlık kararlarının sadece bireysel veya yapısal faktörlerle değil, aynı zamanda mekânsal bağlamlarla da şekillendiğini ortaya koymuştur. Analiz sonuçları, boşanma oranı, lise ve üzeri eğitim düzeyi ile beş yaş altı çocuk ölüm oranının doğurganlık üzerinde istatistiksel olarak anlamlı ve negatif etkiler yarattığını ortaya koymaktadır. Buna karşılık, evlilik oranı, takipteki krediler ve reel kişi başına gelir değişkenlerinin doğurganlık üzerindeki etkileri pozitif yönlü ve anlamlı bulunmuştur. Bulgular, doğurganlığın sosyoekonomik göstergelerle birlikte bölgesel düzeyde önemli farklılıklar gösterdiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Doğurganlık
• kalkınma ekonomisi
• mekânsal ekonometri
• beşeri sermaye
• mekânsal Durbin modeli.

SOCIOECONOMIC DYNAMICS OF FERTILITY IN TURKEY: AN ANALYSIS FROM THE PERSPECTIVE OF SPATIAL PANEL DATA ECONOMETRICS

Öz

The total fertility rate in Turkey has exhibited a consistent decline from the late 1950s to the present day, with the average number of children per woman decreasing from 6.4 in 1950 to 1.6 in 2023. According to Malthus, a fall in average income results in later marriage and smaller families due to limited resources, causing the population to grow more slowly. The evolution of Malthus's framework has shaped the contemporary economic approach to fertility. The contemporary economic development approach has examined fertility by considering the "demographic transition" process. Since the 19th century, changes in mortality rates and increases in average life expectancy have had a significant impact on population dynamics, initially in industrialised countries and subsequently, particularly in the 20th century, in developing countries. This phenomenon signifies a substantial shift in demographic patterns, characterised by a transition from high fertility and high mortality rates to low fertility and low mortality rates. The contemporary economic approach to fertility provides a framework for analysing how societies have moved away from a Malthusian-like static equilibrium and embarked on a journey towards economies where per capita income, human capital, and physical capital continue to increase, fertility has fallen to very low levels, and married women participate intensively in the labour force. The objective of this study is to ascertain the socioeconomic and spatial determinants believed to influence the total fertility rate in Turkey. Following a thorough examination of the extant literature and a meticulous analysis of the available data, it was determined that the Spatial Durbin Model (SDM) estimated under fixed effects represented the most appropriate model in terms of both theoretical consistency and statistical significance. This conclusion was reached by conducting pre-tests and model comparisons. The reliability of the estimates derived from the SDM model was enhanced by the application of robust standard errors, as proposed by Driscoll–Kraay. The findings obtained within this framework reveal that fertility decisions in Turkey are shaped not only by individual or structural factors but also by spatial contexts. The findings of the analysis indicate that the divorce rate, high school and higher education levels, and the under-five child mortality rate exert statistically significant and negative influences on fertility. In contrast, the marriage rate, outstanding loans, and real per capita income variables were found to have positive and significant effects on fertility. The findings indicate that fertility rates exhibit substantial regional variations in conjunction with socioeconomic indicators.

Anahtar Kelimeler

• Fertility
• development economics
• spatial econometrics
• human capital
• spatial Durbin model.

Kaynakça

1. Anselin, L. (1995). Local Indicators of Spatial Association—LISA. Geographical Analysis, 27(2), 93–115. https://doi.org/10.1111/j.1538-4632.1995.tb00338.x
2. Aydın, O., Aslantaş Bostan, P., & Özgür, E. M. (2018). Spatial Distribution and Modelling of the Total Fertility Rate in Turkey Using Spatial Data Analysis Techniques. Journal of Geography, 27–45. https://doi.org/10.26650/JGEOG434650
3. Baltagi, B. H., Bresson, G., & Pirotte, A. (2012). Forecasting with spatial panel data. Computational Statistics & Data Analysis, 56(11), 3381–3397. https://doi.org/10.1016/j.csda.2010.08.006
4. Barro, R. J., & Becker, G. S. (1989). Fertility Choice in a Model of Economic Growth. Econometrica, 57(2), 481. https://doi.org/10.2307/1912563
5. Becker, G. (1960). An Economic Analysis of Fertility. In Demographic and Economic Change in Developed Countries (pp. 209–240). Columbia University Press. http://www.nber.org/chapters/c2387
6. Becker, G. (1992). Fertility and the economy. Journal of Population Economics, 5(3). https://doi.org/10.1007/BF00172092
7. Becker, G. S., & Lewis, H. G. (1973). On the Interaction between the Quantity and Quality of Children. Journal of Political Economy, 81(2, Part 2), S279–S288. https://doi.org/10.1086/260166
8. Campisi, N., Kulu, H., Mikolai, J., Klüsener, S., & Myrskylä, M. (2020). Spatial variation in fertility across Europe: Patterns and determinants. Population, Space and Place, 26(4). https://doi.org/10.1002/psp.2308

9. Campisi, N., Kulu, H., Mikolai, J., Klüsener, S., & Myrskylä, M. (2023). A Spatial Perspective on the Unexpected Nordic Fertility Decline: The Relevance of Economic and Social Contexts. Applied Spatial Analysis and Policy, 16(1), 1–31. https://doi.org/10.1007/s12061-022-09467-x
10. Doepke, M., Hannusch, A., Kindermann, F., & Tertilt, M. (2023). The economics of fertility: a new era (pp. 151–254). https://doi.org/10.1016/bs.hefam.2023.01.003
11. Easterlin, R. A. (1961). The American Baby Boom in Historical Perspective. The American Economic Review, 51(5), 869–911. http://www.jstor.org/stable/1813841
12. Easterlin, R. A. (1975). An economic framework for fertility analysis. Studies in Family Planning, 6 3, 54–63. https://api.semanticscholar.org/CorpusID:17768260
13. Elhorst, J. P. (2014). Spatial Panel Data Models (pp. 37–93). https://doi.org/10.1007/978-3-642-40340-8_3
14. Gemicioğlu, S., ŞAHİN, H., & ER, E. (2019). Türkiye’de Doğurganlık Analizi: Gelecekteki Doğurganlık Tercihlerinin Önemi. Sosyoekonomi, 27(41), 223–234. https://doi.org/10.17233/sosyoekonomi.2019.03.11
15. Goldstein, J. R., & Klüsener, S. (2014). Spatial Analysis of the Causes of Fertility Decline in Prussia. Population and Development Review, 40(3), 497–525. https://doi.org/10.1111/j.1728-4457.2014.00695.x
16. İğdeli, A. (2019). Ekonomik Belirsizlik ve Doğurganlık Hızı Arasındaki İlişki: Türkiye için ARDL Analizi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 8(1), 359–381. https://doi.org/10.15869/itobiad.498632
17. Kızılkaya, O., & Üçler, G. (2014). KADIN İSTİHDAMININ BOŞANMA VE DOĞURGANLIK ÜZERİNE ETKİLERİ: TÜRKİYE ÜZERİNE BÖLGESEL PANEL VERİ ANALİZİ. The Journal of Academic Social Sciences, 4, 28–28. https://doi.org/10.16992/ASOS.156
18. Landry, A. (1987). Adolphe Landry on the Demographic Revolution. Population and Development Review, 13(4), 731. https://doi.org/10.2307/1973031
19. LeSage, J., & Pace, R. K. (2009). Introduction to Spatial Econometrics. Chapman and Hall/CRC. https://doi.org/10.1201/9781420064254
20. Moeeni, M., Pourreza, A., Torabi, F., Heydari, H., & Mahmoudi, M. (2014). Analysis of economic determinants of fertility in Iran: a multilevel approach. International Journal of Health Policy and Management, 3(3), 135–144. https://doi.org/10.15171/ijhpm.2014.78
21. Muniz, J. O. (2009). Spatial Dependence and Heterogeneity in Ten Years of Fertility Decline in Brazil. Population Review, 48(2). https://doi.org/10.1353/prv.2009.0000
22. Ohinata, A., & Varvarigos, D. (2020). Demographic Transition and Fertility Rebound in Economic Development*. The Scandinavian Journal of Economics, 122(4), 1640–1670. https://doi.org/10.1111/sjoe.12391
23. Preston, S., & Hartnett, C. S. (2008). The Future of American Fertility. https://doi.org/10.3386/w14498
24. Ranganathan, S., Swain, R. B., & Sumpter, D. J. (2015). The demographic transition and economic growth: implications for development policy. Palgrave Communications, 1(1), 15033. https://doi.org/10.1057/palcomms.2015.33
25. Schultz, T. P. (2005). Fertility and Income. SSRN Electronic Journal. https://doi.org/10.2139/ssrn.838227
26. Selim, S., & Bilgin, D. (2021). Türkiye’de Doğurganlık, Göç ve Mekânsal Etkileşim: Seçicilik Hipotezi Kapsamında Bir Analiz. Coğrafya Dergisi / Journal of Geography, 43, 111–125. https://doi.org/10.26650/JGEOG2021-893270 Selim, S., & Üçdoğruk, Ş. (2016). TÜRKİYE’DE DOĞURGANLIK: KALİTE - MİKTAR YAKLAŞIMI. Nüfusbilim Dergisi, 27(1), 49–66.
27. Vitali, A., & Billari, F. C. (2017). Changing Determinants of Low Fertility and Diffusion: a Spatial Analysis for Italy. Population, Space and Place, 23(2). https://doi.org/10.1002/psp.1998
28. Willis, R. J. (1973). A New Approach to the Economic Theory of Fertility Behavior. Journal of Political Economy, 81(2, Part 2), S14–S64. https://doi.org/10.1086/260152
29. Wooldridge, J. M. (2018). Introductory Econometrics: A Modern Approach (7th ed.). Cengage Learning. Yetim, B., Demirci, Ş., Konca, M., İlgün, G., & Çilhoroz, Y. (2021). Socio-Economic Determinants of Infant Mortality Rate in Turkey. Sosyoekonomi, 29(47), 367–381. https://doi.org/10.17233/sosyoekonomi.2021.01.18
30. Yüceşahin, M. M. (2009). Türkiye’nin Demografik Geçiş Sürecine Coğrafi Bir Yaklaşım (A Geographical Approach to Turkey’s Demographic Transition Process). SSRN Electronic Journal. https://doi.org/10.2139/ssrn.3417830