Tefsirlerde Dilin ve Bağlamın Rolünün Sorunsallığı Üzerine Bir Tahlil

Öz

Kelam-ı İlahiye muhatap olanlar O’nu kendi birikim ve tecrübesine göre anlayıp tefsir etmiştir. Bu çerçevede tefsir müktesâbatı panoramik değerlendirildiğinde Kur’an’ı anlamaya ve yorumlamaya yönelişlerin farklı olduğu anlaşılmaktadır. Buna göre inancın ve bilginin kaynağı olan Kur’ân’ı lafız merkezli, verisel, sezgisel ve bağlamsal yönden anlama metodolojisi geliştirilmiştir. Nitekim mezkur anlama türlerinden biri de dilsel ve bağlamsal anlama yöntemidir. Şifâhi odaklı bir metinde anlam-yorum, salt hitabın muhtevasında âşikâr olmaz tam aksine bir bağlam içerisinde tebarüz eder. Anlamaya mevzu Kur’ân olursa işin önemi dahada artmaktadır. Bu durumda, anlama ve yorumlamasının sağlıklı yürütülmesi için sûrenin ve âyetlerin öncesi ile sonrası (kontekst) arasındaki bağlantıyı dilin verilerinden yararlanarak ilişkilendirmek gerekir. Zira muhatab sırf bir kurucu metinle yüz yüzedir. Metne ait olan her şeyi dilin verileri ve metnin sınırları içerisinde anlama gayretindedir. Böylelikle vahye muhatap olanların metnin iç kurgusallığının sağlamlığı sayesinde metnin içinde yer alan dilsel ve bağlamsal mantık örgüsünü çözmesi de mümkündür. Buna karşılık şifâhi inen kitabı anlamanın yolu, onun tabiî bağlamını göz önünde bulundurmaktan geçer. Tabiî bağlam, ne söylendiği, kime hitap edildiği, söylemeye sebep olan hadise, kelamın ne zaman ve nerede dile getirildiği gibi gibi ögelerden meydana gelmektedir. Bu kapsamda dilin verilerinin olmadığı, bağlamın göz ardı edildiği bir kelamın neyi kastettiğini salt metnin kendisiyle anlamak mümkün olmayabilir ve eksik olur. Doğru ve sahih bir anlama ve yorumlama ancak âyetlerin dilsel analizleriyle ve bağlamıyla kesinlik ve netlik kazanır. Bu makale kurucu bir metni anlamaya çalışırken dilsel verilerin ve bağlamın rolünü doğru bir zemine yerleştirilmesinin çok önemli olduğunu ortaya koymayı hedeflemektedir. Nitekim Sözel bir metnin anlam haritasını sırf hitabın içeriğiyle ortaya çıkarmak mümkün değildir. Buna ilave olarak anlamı inşa eden metnin dışındaki unsurlarda vardır ki bunlarda aynı zamanda bağlamı teşekkül ettirir. Hitabî odaklı metinlerde mana ve bağlam arasındaki ağın ciddiyetini idrak edemeyenler, tefsir külliyatında yer alan bu çeşit rivâyetleri gereksiz görebilirler lakin bu fikrin bilimsel bir mesnedi yoktur. Bu çalışmada bağlamsal anlama usûlünün münâsebâtü’l-Kur’ân ile doğrudan ilişkili olduğuna dikkat çekilmiş mezkur anlama metodunun derinliği ve sorunsallığı ortaya konmuştur. Bu çerçevede bağlamsal anlamanın pratik boyutunda bazı sorunları taşıdığı da bir hakikattir. Bu mevzuda genellikle Kur’ân’ın her âyeti ve sûresi arasında bağlamın olduğunu diğeri de Kur’ân’ın yirmi üç küsür yılda nâzil olduğundan dolayı bağlamsal anlama yöntemi arayışına girmenin gereksizliğini savunan iki yönelişten bahsedilebilir. İşin aslına bakılırsa her iki yaklaşımında uç noktalarda olduğu söylenebilir. İşte bu çalışma dilin verilerinden de yararlanarak bağlamsal anlama yönteminin orta düzeyde ele alınmasını ve böylelikle Kur’ân’ın doğru anlaşılmasını ve yorumlanmasını ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Âyet
• İç Bağlam
• Tenâsüb
• Rivâyetler

An Analysis on the Problematic Role of Language and Context in Tafsir

Öz

Those who are addressed with the Divine Word have understood and interpreted it according to their own knowledge and experience. When the tafsir activities are examined panoramically within this framework, it is understood that the orientations to understanding and interpreting the Quran are different. Accordingly, the methodology of understanding the Quran, which is an object of belief and knowledge, has been developed in terms of literal, data, intuitive and contextual aspects. Indeed, one of the mentioned types of understanding is the linguistic and contextual understanding method. In a text focused on oral, meaning-interpretation is not only apparent in the content of the address, but on the contrary, it is evident in a context. If the subject of understanding is the Quran, the importance of the work increases even more. In this case, in order to carry out the understanding and interpretation healthily, it is necessary to relate the connection between the before and after (context) of the surah and verses by making use of the data of the language. Because the addressee is face to face with a constituent text only. He/she tries to understand everything that belongs to the text within the data of the language and the boundaries of the text. Thus, it is possible for those who are addressed with the revelation to solve the linguistic and contextual logic within the text thanks to the solidity of the internal fictionality of the text. In contrast, the way to understand the oral book is to consider its natural context. The natural context consists of elements such as what is said, who is addressed, the incident that caused the statement, when and where the word was uttered. In this context, it may not be possible to understand what a word means when the data of the language are absent and the context is ignored, only through the text itself, and it will be incomplete. A correct and authentic understanding and interpretation can only gain certainty and clarity through the linguistic analysis of the verses and their context. This article aims to reveal that it is very important to place the role of linguistic data and context on a correct ground when trying to understand a constituent text. Indeed, it is not possible to reveal the semantic map of a verbal text only through the content of the address. In addition, there are elements outside the text that construct the meaning, which also form the context. Those who cannot comprehend the seriousness of the network between meaning and context in oratory-oriented texts may see such narrations in the tafsir collection as unnecessary, but this idea has no scientific basis. In this study, attention is drawn to the fact that the method of contextual understanding is directly related to the relations of the Qur'an, and the depth and problematic nature of the mentioned method of understanding is revealed. In this context, it is also a fact that contextual understanding carries some problems in its practical dimension. In this regard, two approaches can be mentioned, one of which argues that there is a context between every verse and surah of the Qur'an, and the other defends the unnecessary search for a method of contextual understanding since the Qur'an was revealed over twenty-three years. In fact, it can be said that both approaches are at extreme points. This study deals with the medium level of contextual understanding method by also benefiting from the data of the language and thus the correct understanding and interpretation of the Quran.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Verse
• Internal Contex
• Tanasüb
• Narrations

Kaynakça

1. Akarsu, Bedia. Felsefi Terimler Sözlüğü. İstanbul: İnkılap Kitabevi, 1998.
2. Albayrak, Halis. Kur’ân’ı Kendi Bütünlüğü İçerisinde Anlamak. Ankara: Şule Yayınları, 1993.
3. Ateş, Süleyman. Yüce Kur’ân’ın Çağdaş Tefsîri. 12 Cilt. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 1988.
4. Bazmûl, Muhammed b. Ömer Salim. İlmü’l-Münasebeti fi’s-Süver ve’l-Âyat. Mekke: el-Mektebetü’l-Mekkiyye, 2002.
5. Bikâi, Burhânu’d-Dîn, Ebi’l-Hasen İbrahim b. Ömer. Nazmü’d-Dürer fî Tenâsubi’l-Âyâti ve’s-Süver. 8 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-İslâmî, 1995.
6. Bilgiz, Musa. Ayetler ve Sûreler Arası Münâsebet-Saîd Havva Örneği-. Ankara: Araştırma Yayınları, 2006.
7. Birışık, Abdülhamit. “Emin Ahsen İslâhî”, Diyanet İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1999, 19/191-193.
8. Birışık, Abdülhamit. “Kur’ân’da İç Bütünlük: Islâhî’nin Tefsîr Yöntemi”. Dîvân: İlmî Araştırmalar, 11 2001/2 (2001), 59-90,

9. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsîr Usûlü. Ankara: Elif Ofset, 1979.
10. Cevherî, Ebu Nasr İsmâil b. Hammâd el-Farabi. es-Sıhah Tacü’l-Luğa ve Sıhahu’l-Arabiyye. 7 Cilt. thk.: Ahmed Abdülgafûr Atar. Beyrut: Dârü’l-İlmi li’l-Melayin, 1990.
11. Cündioğlu, Dücane. “Kur’ân’ı Anlamanın Anlamı Üzerine -Hermenötik Bir Deneyim-“ Bilgi ve Hikmet (1994/7), 82-83.
12. Cündioğlu, Dücane. Kur’ân’ı Anlamanın Anlamı. İstanbul: Tibyan Yayınları, 1995.
13. Çakır, C. Felsefe Ansiklopedisi. İstanbul: Etik Yayınları, 2004.
14. Çetin, Mustafa. “Âyetler ve Sûreler Arasındaki Münasebet ve İnsicam”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6 (1989), 505-543.
15. Demirci, Muhsin. Tefsîr Usûlü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2008.
16. Ebû Zeyd, Nasr. Hamid. İlâhi Hitabın Tabiatı Metin Anlayışımız ve Kur’ân İlimleri Üzerine. trc.: Mehmet Emin Maşalı. Ankara: Kitâbiyât, 2013.
17. Elmalılı, M. Hamdi Yazır. Hak Dîni Kur’ân Dili. İstanbul: Eser Neşriyat, 1979.
18. Erdoğan, Mehmet. Vahiy-Akıl Dengesi Açısından Sünnet. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2014.
19. Erten, Mevlüt. Nass-Yorum İlişkisi. Ankara: Ankara Okulu, 2013.
20. Gazali, Muhammed. Kur’an’ı Anlamada Yöntem. trc.: Emrullah İşler. Ankara: Şule Yayınları, 2000.
21. Gezgin, Ali Galip. Tefsirde Semantik Metod ve Kur’ân’da “Kavm” Kelimesinin Semantik Analizi, İstanbul: Rağbet Yayınları, 2015.
22. Gırnâtî, Ebü’l-Kâsım Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Cüzey el-Kelbî. et-Teshîl li-Ulûmi't-Tenzîl. 2 Cilt. thk.: Abdullah el-Halidi. Beyrut: Dârü’l-Erkam, 1416.
23. Güneş, Abdülbaki. Kur’ân’da Âyet ve Âyet Bütünlüğü. Elazıg: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2005.
24. Güven, Şahin. Kur’ân’ın Anlaşılması ve Yorumlanmasında Çokanlamlılık Sorunu. İstanbul: Denge Yayınları, 2005.
25. Harbi, Hüseyin b. Ali b. Hüseyin. Kavaidü't-Tercih inde’l-Müfessirin-Dirasetün Nazariyyetün Tatbikiyyetün-. Riyad: Dârü’l-Kasım, 1996.
26. Itır, Nureddin. “Münasebet İlmi ve Kur’ân Tefsirindeki Önemi”. trc.: Eyüp Yaka, İslami İlimler Dergisi, 1/2 (Güz 2006), 219-245.
27. İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed b. Saîd. el-Muhallâ. 12 Cilt. thk. Ahmed Muhammed Şakir Kâdî, Abdurrahmân Cezîrî-Muhammed Munîr Dımaşkî. Mısır: İdâretu’t-Tıbâati’l-Munîriyye, t.s.
28. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdillâh b. Muslim Dineverî. Kitâbu Te’vîli Muhtelifi’l-Hadîs. Kâhire: Mektebetü’l-Mutenebbî, t.s.
29. İbn Manzur, Muhammed b. Mükerrem. el-İfrikî el-Mısrî. Lisânü’l-Arab. 6 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, t.s.
30. Kara, Necati. Burhanuddin İbrahim b. Ömer el-Bikâî ve Tefsirindeki Metodu. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 1994.
31. Karaoğlan, Arslan. el-Muharraru’l-Vecîz ile Fethu’l-Kadîr Adlı Tefsirlerin Mukâyesesi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017.
32. Kırca, Celal. Kuranı Anlama. İstanbul: Marifet Yayınları, 2010.
33. Kutub, Muhammed. Kur’ân’ı Nasıl Okuyalım. trc.: Bekir Karlığa, İstanbul: İşaret Yayınları, 1992.
34. Kutup, Seyyid. Kuranda Edebi Tasvir. trc.: Süleyman Ateş, İstanbul: Hilal Yayınları, 1967. Mevdûdî, Ebû'1-Alâ. Tefhîmü'l-Ku’ân. trc.: Komisyon, İstanbul: İnsan Yayınları, 1986.
35. Müslim, Mustafa. Kur’an Çalışmalarında Yöntem Konulu Tefsire Metodik Bir Yaklaşım. trc.: Salih Özer. Ankara: Fecr Yayınevi,1998.
36. Rahman, Fazlur. İslam ve Çağdaşlık. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2002.
37. Rıza, Muhammed Reşid. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Hakîm eş-Şehîr bi Tefsîri’l-Menâr, Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts.
38. Rickman, H.P. Anlama ve İnsan Bilimleri. trc.: Mehmet Dağ. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları, 1992.
39. Salih, Subhi. Kur’ân İlimleri. trc.: Said Şimşek. Konya: Esra Yayınları,1994.
40. Saraç, M. Fatih. Sosyal Bilimler Ansiklopedisi. İstanbul: Risale Yayınları,1991.
41. Sekafî, Ebu Cafer Ahmed b. İbrahim İbnü’z-Zübeyr. el-Burhan fî Tenâsübi Suveri'l-Kur'ân, thk. Mahmud Mahmud Şabani, b.y: Vezaratü’l-Evkaf ve’ş-Şuuni’l-İslamiyye, 1990.
42. Serinsu, Ahmed Nedim. Kur’ân ve Bağlam. İstanbul: Şule Yayınları, 2012.
43. Serinsu, Ahmet Nedim. Sa‘lebe Kıssası Esbâb-ı Nüzûl’e Yeni Bir Yaklaşım, İstanbul: Şûle Yayınları,1995.
44. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celalüddin Abdurrahman b. Ebi Bekr b. Muhammed el-Hudayrî eş-Şâfiî. Mu‘teraku’l-Akrân fî İ‘câzi’l-Kur’ân. thk.: Muhammed Ali Becâvî, b.y.: Dârü’l-Fikri’l-Arabî, ts.
45. Şâtıbî, Ebû İshâk İbrahim b. Musa. el-Muvafakat fi UsüIi'ş-Şeria. 2 Cilt. thk.: İbrahim Ramazan- Abdullah Dıraz, Beyrut: Dârü’l-Marife, 2010.
46. Şensoy, Sedat. “Nazmu’l-Kur’an”, Diyanet İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2006, 32/463-464.
47. Şevkânî, Muhammed b. Ali b. Muhammed, Fethu'l-Kadîr. 6 Cilt. Beyrut: Dârü İbn Kesir, 1412/1991.
48. Taberî, Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-Beyân an Te‘vîli Âyi’l-Kur’ân. thk.: Abdullah b. Abdi’l-Muhsin Turkî. 24 Cilt. Kâhire: Dâru Hicr, 1424/2003.
49. Türk Dil Kurumu. Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2006.
50. Ünver, Mustafa. Kur’ân’ı Anlamada Siyâkın Rolü. Ankara: Sidre Yayınları, 1996.
51. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’ân Dili. 10 Cilt. İstanbul: Eser Kitapevi, 1979.
52. Yıldız, Sakıp. “Âyetler ve Sûreler Arasındaki Münâsebet”. Diyanet İlmi Dergisi 21/1 (1985),11-15.
53. Yılmaz, Mehmet Faik. Âyetler ve Sûreler Arasındaki Münâsebet. Ankara: DİB Yayınları, 2009.
54. Yüksel, Muhammed Bahaeddin. Kur’an’ı Farklı Anlama ve Nedenleri. Ankara Okulu Yayınları, 2017.
55. Yüksel, Muhammed Bahaeddin. “Kur’ân’ın İdeolojik Yorumu Sorununa Genel Bir Bakış”. Edebali İslamiyat Dergisi 1/2 (27 Kasım 2017), 61-83.
56. Zemahşerî, Ebu’l-Kasım, el-Keşşaf an Hakaikı Gavamizi’t-tenzil ve Uyuni’l-Ekavil fi Vucuhi’t- Te’vil. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1977.
57. Zerkeşî, Ebu Abdullah Bedreddin Muhammed b. Bahadır b. Abdullah. el-Burhan fî Ulûmi’l-Kur’ân. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2007.
58. Zürkânî, Muhammed Abdülazim. Menâhilü’l-İrfân fî Ulûmi’l-Kur’ân. 2 Cilt. Kahire: Dârü İhyai’t-Türasi’l-Arabî, 1991.