İbn Âşûr’un Makâsıd Anlayışı

Öz

Allah Teâlâ'nın Kur'ân-ı Kerim'i insanlığa bir maksada binaen indirdiği düşüncesine makâsıd ya da dinin maksâdları adı verilmektedir. Bu maksâdlara İslam hukukunda “Makâsidü’ş-Şerîa” yani “Şeriatın Maksatları” denilmektedir. Makasıdü'ş-Şerîa tamlaması, "Allah'ın hukuk düzeninden hedeflediği faydaları ve kural koymadaki amacını" ifade eder. Başka bir deyişle "dini hükümlerle amaçlanan ilke ve umdelerdir." Dinin maksâdlarını ortaya koymak, dini kuralların hangi maksâdla vaz' edildiğini anlamak için onun normatif yapısına maksâd eksenli yaklaşılmasını gerekli kılmaktadır. Bu makalede İbn Âşûr'un şeriâtın ve tefsirin maksâdlarına yaklaşımı ele alınmıştır. Bu yaklaşım analiz edilirken onun başta et-Tahrîr ve’t-tenvîr adlı tefsiri ile konuyla ilgili yazılmış Makâsıdu’ş-Şerîati’l-İslamiyye isimli eseri odak alınmıştır. Makâsıd düşüncesine yeni bir soluk kazandıran İbn Âşûr'un şeriâtın ve Kur'ân'ın maksâdlarına hangi perspektiften baktığının tespit edilmesi hem fıkıh hem de tefsir ilmi açısından son derece önemli bir mevzudur. Çünkü o, müstakil bir ilim dalı olarak telâkki ettiği makâsıd ilmini, şer'i hükümlerin faydalarının açığa çıkarılmasına yardımcı bir unsur olarak gördüğü gibi onu, Kur'ân'ın anlaşılmasının da en büyük etkeni olarak ta addetmektedir. Şeriâtın maksâdlarının anlaşılması, İslam Hukukunun hangi amaçla meydana getirildiğini ortaya koyduğu gibi onun normlarının da hangi hedef doğrultusunda inşâ edildiğini de açığa çıkaracaktır. Öte taraftan Kur'ân'ın anlaşılması da maksâdlarının ortaya konulmasıyla mümkündür. Bu maksâdların açığa çıkarılması ise tefsir ilmine makâsıd eksenli yaklaşılmasını zorunlu kılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• tefsir,
• şeriât,
• makâsıd,
• maslahat,
• İbn Âşûr.

Kaynakça

1. Ali Bakkal, “Makâsıdü'ş-Şerîa ve Sosyal Değişim (Cabiri'nin Makâsıd Merkezli Yeni Yöntem Teklifi ve Bu Teklifin Tahlili)”. Sosyal Değişme ve İslam 2002 Yılı Kutlu Doğum Sempozyumu Tebliğ ve Müzakereleri. 353-381. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Şubat 2007.
2. Bustânî, Butrus B. Bûlus. Muḥîṭü’l-Muḥîṭ. Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1. Basım, 1986.
3. Bûtî, Muhammed Sâid Ramazan. Ḍavâbiṭü’l-maṣlaḥa fi’ş-şerîʿati’l-İslâmiyye. Kahire: Müessesetü’r- Risale, 1965.
4. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf et-Tâî en-Nîsâbûrî. el-Burhân. thk. Abdülazim ed-Deyyib. Doha: 1. Basım, 1979.
5. Ersöz, Resul. “Kur’ân’ı Maksatları Bağlamında Okumanın Değeri: Makâsıdî Tefsir”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 5/2 (2021), 747-778.
6. Es’ad, Ali Muhammed. “İslam Düşüncesinde Makâsıd Düşüncesi ve Makâsıd Merkezli Tefsir”. Makâsıdî Tefsir. ed. Mustafa Çağrıcı. 185-239. İstanbul: Kuramer Yayınları 32, 1. Basım, 2018.
7. Fâsî, Muhammed Allâl. Maḳāṣıdü’ş-şerîʿati’l-İslâmiyye ve mekârimuhâ. Rabat: Darü’l-Ğarbi’l-İslamî, 5. Basım, 1993.
8. Feyyûmî, Ebü’l-Abbâs Hatîbü’d-dehşe Ahmed b. Muhammed b. Alî el-Hamevî. el-Miṣbâḥu’l-münîr fî ġarîbi’ş-şerḥi’l-kebîr li’r-Râfiʿî. Kahire: Darü’l-Maârif, 1707.

9. Fîrûzâbâdî, Mecmûddîn Muhammed bin Yakup. el-Ḳāmûsü’l-muḥîṭ. thk. Tahir Ahmed Zâvî. 4 Cilt. Beyrut: Darü’l- Fikr, 3. Basım, 1959.
10. Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et-Tûsî. İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn. thk. Zeynuddin Ebü’l-Fadl el-İrakî. Beyrut: Darü İbn Hazm, 1. Basım, 2005.
11. Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et-Tûsî. el-Müstaṣfâ min ʿilmi’l-uṣûl. thk. Hamza bin Züheyr Hafiz. 4 Cilt. Medine: 1993.
12. Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et-Tûsî. Şifâʾü’l-ġalîl fî beyâni mesâʾili’t-taʿlîl. thk. Hamed Kebîsî. Bağdat: Matbaatü’l-İrşâd, 1971.
13. Güler, Mustafa Taha. İbn Âşûr’un Et-Tahrîr Ve’t-Tenvîr Adlı Tefsiri Bağlamında Mekkî Medenî Ayrımının Kur’ân Yorumundaki Rolü. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
14. Ğalî, Belkasım. Şeyhu’l-Câmi’i’l-A’zamî Muhammed et-Tâhir bin Âşûr Hayâtuhû ve Âsâruhû. Beyrut: Darü İbn Hazm, 1. Basım, 1996.
15. Hallâf, Abdulvahhâb. ʿİlmü uṣûli’l-fıḳh. Kahire: Mektebetü’d-Da’vetü’l-İslamiyye, 8. Basım, 1956.
16. İbn Âşûr, Muhammed el-Fâzıl b. Muhammed et-Tâhir b. Muhammed et-Tûnisî. Eleyse’ṣ-ṣubḥu bi-ḳarîb. Tunus: Darü’s-Selam, 1. Basım, 2006.
17. İbn Âşûr, Muhammed el-Fâzıl b. Muhammed et-Tâhir b. Muhammed et-Tûnisî. et-Taḥrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: Darü’t-Tunusiyye, 1984.
18. İbn Âşûr, Muhammed el-Fâzıl b. Muhammed et-Tâhir b. Muhammed et-Tûnisî. Maḳāṣıdü’ş-şerîʿati’l-İslâmiyye. thk. Muhammed Habib İbnü’l-Hoca. 3 Cilt. Doha: Katar Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2004.
19. İbn Abdüsselâm, Ebû Muhammed İzzüddîn Abdülazîz b. Ebi’l-Kāsım es-Sülemî ed-Dımaşkī. Ḳavâʿidü’l-aḥkâm fî meṣâliḥi’l-enâm. thk. Taha Abdurrauf Sa’d. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Küllüyâtü’l-Ezheriyyeti, 1991.
20. İsfahânî, Ebü’l-Kasım Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal er-Râgıb. el-Müfredât fî ġarîbi’l- Ḳurʾân. thk. Muhammed Seyyid Keylânî. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife.
21. Karaçam, Ayşe. Makâsıdü’ş-Şeria’nın Yusuf el-Karadâvî’nin Fıkıh Düşüncesine Etkisi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
22. Karadavî, Yusuf. Dirasetün fî fıkhi mekâsidü’ş-şerâ. Kahire: Darü’ş-Şürûk, 3. Basım, 2008.
23. Maşalı, Mehmet Emin. “Yakın Dönem Tefsir Geleneğinde Makâsıd Merkezli Yaklaşım (Reşid Rıza ve İbn Âşûr Örneği)”. Makâsıdî Tefsir. ed. Mustafa Çağrıcı. 261-281. İstanbul: Kuramer Yayınları 32, 1. Basım, 2018.
24. Nurmuhammedov, Annaoraz. İbn Âşûr Ve Mukaddimesi Bağlamında Tefsir Usûlündeki Yeri. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2005.
25. Pekcan, Ali. "Makâsıd Literatürüne Dair", İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 11 (2008), 417-438. Reysûnî, Ahmed. Muhadirâtün fi Makâsidü’ş-Şeriâ. Kahire: Darü’l-Kelime, 3. Basım, 2014.
26. Reysûnî, Ahmed. Medhalün ilâ Makâsıdi’ş-şeriâ. Kahire: Darü’l-Kelime, 2009. Şa’bân, Zekiyyüddîn. Usûlü’l-Fıkh. trc. İbrahim Kâfi Dönmez. Ankara: TDV Yayınları, 9. Basım, 2007.
27. Şahin, Mevlüt. Makâsıdu’l-Kur’ân Üzerine Bir İnceleme. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
28. Şâşî, Ebû Bekr Muhammed b. Alî b. İsmâîl el-Kaffâl. Meḥâsinü’ş-şerîʿa fî fürûʿi’ş-Şâfiʿiyye. thk. Ebû Abdillah Muhammed Ali Semak. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2007.
29. Şâtıbî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Mûsâ b. Muhammed el-Lahmî el-Gırnâtî. el-Muvâfaḳāt. thk. Bekr bin Abdillah Ebu Zeyd. 6 Cilt. Riyad: Darü İbni Affân, 1997.
30. Tehânevî, Muhammed A‘lâ b. Alî b. Muhammed Hâmid el-Fârûkī. Keşşâfü Istılâhâti’l-Fünûn ve’l- Ulûm. thk. Ali Dahruc. Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1. Basım, 1996.
31. Uludağ, Süleyman. İslam’da Emir ve Yasakların Hikmeti. Ankara: TDV Yayınları, 1988.
32. Yılmaz, Ömer. Makâsıd Düşüncesinin Ortaya Çıkışı ve İlk Kaynakları. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.
33. Yûbî, Muhammed Sa‘d b. Ahmed b. Mes‘ud. Makâsıdu’ş-şerîati’l-İslamiyye. Riyad: Darü’l-Hicreti ve’n-Neşr, 1. Basım, 1998.