Hadis İlminde İhtiyat Prensibi: Tevakkufun İşlevselliği

Yıl 2025, Sayı: Advanced Online Publication, 29 - 55

Hasan Eryılmaz

Öz

Hadis ilmi, İslam ilim geleneğinin temel taşlarından biridir ve Hz. Peygamber'in söz, fiil ve takrirlerinin doğru bir şekilde nakledilmesini, anlaşılmasını ve korunmasını amaçlar. Hadis âlimleri, rivayetlerin sıhhatini tespit etmek için isnad ve metin analizine dayanan titiz bir metodoloji geliştirmişlerdir. Bu metodolojinin en önemli unsurlarından biri, şüpheli durumlarda ihtiyatlı davranmayı ifade eden "tevakkuf" ilkesidir. Tevakkuf, Arapça'da "duraklama, tereddüt etme" anlamına gelir ve hadis ilminde bir rivayetin sıhhati, râvinin güvenilirliği veya metnin anlamı konusunda kesin hüküm vermekten kaçınmayı ifade eder. Bu ilke, Hz. Peygamber ve sahâbenin uygulamalarına dayanır. Onlar, kesin bilgi olmadan hüküm vermekten kaçınmış, şüpheli konularda ihtiyatlı davranmışlardır. Örneğin, Hz. Peygamber kendisine sorulan bazı sorulara vahiy gelene kadar cevap vermemiş, sahâbe de ihtilaflı meselelerde aceleci kararlardan uzak durmuştur. Hadis kitaplarında tevakkuf, “lâ edrî”, “yutevakkafu fîhi”, “in sahha'l-hadis”, “fî kalbî minhu” ( gibi ifadelerle yansıtılmıştır. Bu terimler, muhaddislerin ilmî titizliğini ve objektif değerlendirme anlayışını gösterir. Özellikle cerh ve ta'dîl sürecinde, bir râvi hakkında çelişkili görüşler varsa veya yeterli bilgi yoksa, âlimler tevakkuf ederek kesin yargıdan kaçınmışlardır. Tevakkuf, farklı hadis türlerinde de uygulanmıştır. Mürsel hadislerde , muan'an hadislerde, şâz hadislerde ve mevzu hadislerde tereddüt durumlarında bu ilkeye başvurulmuştur. Ayrıca isnadın sıhhati için gerekli olan muâsara (çağdaşlık), likâ (görüşme) ve semâ (işitme) şartlarının tam olarak sağlanamadığı durumlarda da tevakkuf esastır. Sonuç olarak tevakkuf, hadis ilminin güvenilirliğini sağlayan temel prensiplerden biridir. Bu yöntem sayesinde zayıf veya şüpheli rivayetlerin sahih kabul edilmesi önlenmiş, sahih hadislerin korunması sağlanmıştır. Hadis âlimleri, delillerin yetersiz olduğu durumlarda aceleci hükümler vermek yerine tevakkuf ilkesini benimseyerek İslam ilim geleneğine büyük bir titizlik kazandırmışlardır.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Tevakkuf , İhtilaf , Cerh ve Tadil , İsnad ve Metin Analizi

Etik Beyan

Çalışma etik ilkelere uygun şekilde hazırlanmıştır.

Kaynakça

• Abdulḥaḳ ed-Dihlevî, Abdulḥaḳ b. Seyfi’d-Dîn b. Saʿdullâh el-Buḫârî ed-Dihlevî el-Ḥanefî. Mukaddime fî Uṣûli’l-Ḥadîs̱. thk. Selmân el-Ḥuseynî en-Nedvî. Beyrut: Dâru’l-Besâiri’lİslâmiyye, 1406/1986.
• Abdurrezzâk, Ebû Bekr ʿAbdurrezzâḳ b. Hemmâm es-Ṣanʿânî. el-Musannef. thk. Ḥabîburraḥmân el-ʾAzamî. 11 Cilt. Beyrut: el-Mektebu’l-İslâmî, 1403.
• Agitoğlu, Nurettin. “İhtilâfü’l-Hadis’te İ‘mâl ve İhmâl Arasında Bir Yöntem: Tevakkuf”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 40 (2019), 1-28.
• Agitoğlu, Nurullah. “Teorik Anlamı ve Pratik Değeri Bakımından İhtilafu’l-Hadis’te Bir Çözüm Yöntemi: Tevakkuf”. Sosyal ve Beşeri Bilimlerde Kuramsal Yaklaşımlar. ed. Kazım Kartal. 3-24. Ankara: İksad, 2020.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû ʿAbdullâh Aḥmed b. Muḥammed b. Ḥanbel eş-Şeybânî. el-ʿİlel ve Maʿrifetü’r-Ricâl. Riyad: Mektebetü’l-Meʿârif, 1422/2001.
• Alâî, Ebû Saîd Ṣalâḥuddîn Ḫalîl b. Keykeldî b. Âbdillâh ed-Dimeşkî. Câmiʿu’t-Taḥṣîl fî ʾAḥkâmi’l-Merâsîl. thk. Ḥamdî ʿAbdulmecîd es-Selefî. Beyrut: y.y., 1407/1986.
• Arur, Adnan b. Muhammed el-. Divânu’s-Sünne. 27 Cilt. Mektebetü’ş-Şâmela, 1441.
• Beyhakî, Ebû Bekr Aḥmed b. el-Ḥüseyin b. ʿAlî el-Ḫüsrevcirdî. el-Medhal ile’s-Suneni’l-Kubrâ. thk. Muhammed Avvâme. Beyrut: Dâru’l-Minhâc, 2017.
• Beyhakî, Ebû Bekr Aḥmed b. el-Ḥüseyin b. ʿAlî el-Ḫüsrevcirdî. Maʿrifetu’s-Sunen ve’l-Âs̱âr. thk. ʿAbdulmuʿṭî Emîn Kalʿacî. 15 Cilt. Karaçi: y.y., 1412/1991.
• Bikâî, Ebu’l-Ḥasen İbrâhîm b. ʿOmer. en-Nuketu’l-Vefiyye bimâ fî Şerḥi’l-Elfiyye. thk. Mâhir Yâsîn el-Faḥl. 2 Cilt. b.y.: Mektebetu’r-Ruşd, 1428/2007.
• Çakan, İsmail Lütfi. Hadislerde Görülen İhtilaflar ve Çözüm Yolları. İstanbul: M. Ü. İlahiyat Vakfı Yayınları, 7. Basım, 2015.
• Dârekutnî, Ebü’l-Ḥasen ʿAlî b. Ömer b. Ahmed. Sunenu’d-Dâreḳuṭnî. 5 Cilt. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risâle, 1424/2004.
• Demir, Osman. “Tevakkuf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/579. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
• Ebû Dâvûd, Suleymân b. el-Eşʿas̱ es-Sicistânî. Sünenü Ebî Dâvûd. thk. Muḥammed Muḥyiddîn ʿAbdulḥamîd. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetu’l-ʿAṣriyye, ts.
• Ebu’l Hasen et-Tebrizî. el-Kâfî fî Ulûmi’l-Hadis. ed. Ebu Ubeyde Meşhur b. Selman. Ürdün: ed-Dâru’l-Eseriyye, 2008.
• Feyyûmî, Ebû’l-ʿAbbâs Aḥmed b. Muḥammed b. ʿAlî el-Ḥamevî. el-Misbâhu’l-Munîr fî Ğarîbi’ş-Şerḥi’l-Kebîr. 3 Cilt. Beyrut: el-Mektebetu’l-ʿİlmiyye, 1972.
• Hâlid er-Ribât - Seyyid İzzet Îyd. el-Câmiʿ li-Ulûmi’l-İmâm Ahmed - er-Ricâl. b.y.: Dâru’l-Felâḥ, 14030/2009.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Aḥmed b. ʿAlî b. Sâbit el-Bağdâdî. el-Câmiʿ li ʾAḫlâḳi’r-Râvî ve ʾÂdâbi’s-Sâmiʿ. thk. Maḥmûd et-Ṭaḥḥân. 2 Cilt. Riyad: Mektebetü’l-Meʿârif, 1983/1403.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Aḥmed b. ʿAlî b. Sâbit el-Bağdâdî. el-Kifâye fî ʿİlmi’r-Rivâye. thk. Ebû ʿAbdullâh es-Sevraḳî, İbrâhîm Ḥamdî el-Medenî. Medine: el-Mektebetü’l-İlmiyye, 1357.
• Heysemî, Ebu’l-Ḥasan Nûruddîn ʿAlî b. Ebî Bekr b. Suleymân el-. Keşfu’l-ʾEstâr ʿan Zevâidi’l-Bezzâr. thk. Ḥabîburraḥmân el-Aʿẓamî. 4 Cilt. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risâle, 1399/1979.
• İbn Dakîk el-ʿÎd, Taḳiyyuddîn Ebu’l-Fetḥ Muḥammed b. ʿAlî b. Vehb b. Muṭîʿ. el-İktirâḥ fî Beyâni’l-İṣṭilâḥ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fażl Şihâbüddîn Aḥmed b. ʿAlî b. Muḥammed el-Askalânî. en-Nuket ʿalâ Kitâbi İbni’ṣ-Ṣalâḥ. thk. Rabîʿ b. Hâdî ʿUmeyr el-Medḫalî. Medine: İmâdetü’lBahsi’l-İlmî, 1404/1984.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fażl Şihâbüddîn Aḥmed b. ʿAlî b. Muḥammed el-ʿAsḳalânî. İtḥâfu’l-Mehere bi’l-Ḳavâidi’l-Mubtekire min Eṭrâfi’l-ʿAşere. thk. Merkezu Ḫidmeti’s-Sunne ve’s-Sîra. 19 Cilt. b.y.: Mecmaʿu’l-Melik Fehd, 1415/1994.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fażl Şihâbüddîn Aḥmed b. ʿAlî b. Muḥammed el-ʿAsḳalânî. Nuzhetu’n-Nazar fî Tavḍîhi Nuhbeti’l-Fiker fî Muṣṭalaḥi Ehli’l-Es̱er. thk. Abdulmuhsin b. Muhammed el-Kâsım, 2021.
• İbn Hazm, Ebû Muḥammed ʿAlî b. Aḥmed el-Endelusî. el-Muhallâ. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts. İbn Hibbân, Ebû Ḥâtim Muḥammed b. Ḥibbân el-Bustî. es-S̱iḳât. 9 Cilt. Hindistan: Dâiratü’l-Meʿârifi’l-ʿOs̱mâniyye, 1393/1973.
• İbn Hibbân, Ebû Ḥâtim Muḥammed b. Ḥibbân el-Bustî. es-S̱iḳât. 9 Cilt. Hindistan: Dâiratü’l-Meʿârifi’l-ʿOs̱mâniyye, 1393/1973.
• İbn Huzeyme, Ebû Bekr Muḥammed b. İsḥâḳ b. Ḫuzeyme en-Nîsâbûrî. Kitâbu’t-Tevḥîd ve ʾİs̱bâtu Ṣıfâti’r-Rab ʿAzze ve Celle. thk. ʿAbdulʿazîz b. İbrâhîm eş-Şehvân. 2 Cilt. Riyad: Mektebetu’r-Ruşd, 1414/1994.
• İbn Huzeyme, Ebû Bekr Muḥammed b. İsḥâḳ b. Ḫuzeyme en-Nîsâbûrî. Ṣaḥîḥu İbni Ḫuzeyme. thk. Muḥammed Muṣṭafâ el-ʾAʿẓamî. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebu’l-İslâmî, 1424/2003.
• İbn Receb, Ebü’l-Ferec Zeynüddîn ʿAbdurraḥmân b. Aḥmed b. ʿAbdirraḥmân Receb el-Bağdâdî ed-Dımaşḳī. Şerhu İleli’t-Tirmîzî. thk. Humâm ʿAbdurraḥîm Saʿîd. Zerka: Mektebetu’l-Menâr, 1407/1987.
• İbn Reşîd es-Sebtî, Ebû Abdullâh Muḥammed b. Umer b. Muḥammed Muḥibbuddîn b. Reşîd el-Fehrî es-Sebtî. es-Sunenu’l-Ebyen ve’l-Mevridu’l-Emʿan fi’l-Muḥâkeme beyne’l-İmâmeyn fi’s-Senedi’l-Muanan. thk. Ṣalâḥ b. Sâlim el-Miṣrâtî. Medine: y.y., 1417.
• İbnu’l-Kattân el-Fâsî, ʿAlî b. Muḥammed b. ʿAbdulmelik el-Kitâmî el-Ḥimyerî el-Fâsî ،Ebu’l-Ḥasan İbnu’l-Ḳaṭṭân. Beyânu’l-Vehm ve’l-Îhâm fî Kitâbi’l-Aḥkâm. thk. el-Ḥuseyn Âyet Saîd. Riyad: Dâru’t-Taybe, 1418/1997.
• İbnü’s-Salâh, ʿEbû ʿAmr Taḳıyyüddîn ʿOs̱mân b. ʿAbdurraḥmân. ʿUlûmü’l-ḥadîs̱ = Mukaddimetü İbni’ṣ-Ṣalâḥ. thk. Nûreddîn ʿItr. Dımaşk; Beyrut: Dâru’l-Fikr; Dâru’l-Fikri’l-Muʿâṣır, 1406/1986.
• Kandemir, Yaşar. “el-Mevzûât”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 29/496-498. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
• Kâsımî, Cemâleddin. Kavâidü’t-tahdîs min fünûni mustalahi’l-hadîs. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-İlmiyye, 1431.
• Keskin, Yusuf Ziya. “İmam Şafiî’ye Göre Mürsel Hadisin Delil Olma Yönünden Değeri”. Uluslararası İmam Şafiî Sempozyumu. Mehmet Bilen. 184-200. İstanbul: Pak Ajans, 2012.
• Meʿâfî b. Zekeriyyâ, Ebû’l-Ferec el-Meʿâfî b. Zekeriyyâ b. Yaḥyâ el-Cerîrî en-Nehrevânî. el-Celîsu’ṣ-Ṣâlihu’l-Kâfî ve’l-Enîsu’n-Nâṣıḥu’ş-Şâfî. thk. ʿAbdulkerîm Sâmî el-Cundî. Beyrut: y.y., 1426/2005.
• Nesâî, Ebû Abdurrahmân Ahmed b. Şuʿayb el-Horâsânî. Sünenü’n-Nesâi. Dâru’r-Risâleti’l-ʿÂlemiyye, 2018.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muḥyiddîn Yaḥyâ b. Şeref. et-Takrîb ve’t-Teysîr li Maʿrifeti Süneni’l-Beşîr en-Nezîr fî Usûli’l-Hadîs. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, 1405/1985.
• Nuhbetü mine’l-Lugaviyyîn. el-Mu’cemü’l-Vasît. 2 Cilt. Kahire: Mecma’ul-Lügati’l-Arabiyye, 1972.
• Polat, Selahaddin. Mürsel Hadisler ve Delil Olma Yönünden Değerleri. Sosyal Bilimler Enstitüsü: Atatürk Üniversitesi, 1981.
• Râgûn, Celâl b. el-Arabî. et-Tevakkuf Inde’l-Muhaddisîn. Beyrut: Dâru İbn Ḥazm, 2014.
• Semʿânî, Ebû Saʿd ʿAbdulkerîm b. Muḥammed b. Manṣûr el-Mervezî. Tevcîhu’n-Nazâr ilâ Usûli’l-eser. ed. Abdulfettâh Ebu’l-Gudde. Halep: Mektebetü’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, 1995.
• Sibâî, Mustafa. es-Sunnetu ve’l-Mekanetuha. Şam: Meketebetü’l-İslâmî, 1402.
• Süyûtî, Ebü’l-Fażl Celâlüddîn ʿAbdurraḥmân b. Ebî Bekr b. Muḥammed el-Ḫuḍayrî. Tedrîbu’r-Râvî fî Şerḥi Taḳrîbu’n-Nevâvî. thk. Ebû Ḳuteybe Naẓar Muḥammed el-Fâryâbî. 2 Cilt. b.y.: Dâru Ṭaybe, ts.
• Şemsuddîn es-Sehâvî, Ebû’l-Ḫayr Muḥammed b. ʿAbdurraḥmân b. Muḥammed. Fethu’l-Muğîss bi-Şerḥ Elfiyyeti’l-Ḥadîs̱ li’l-ʿIrâḳî. thk. ʿAlî Ḥuseyn ʿAlî. 4 Cilt. Mısır: Mektebetu’s-Sunne, 1424/2003.
• Şerîf el-Curcânî, ʿAlî b. Muḥammed b. ʿAlî eş-Şerîf el-Ḥuseynî el-Curcânî Seyyid Mîr Şerîf. Risâletu fî Usûlü’l-Hadîs. thk. ʿAlî zvîn. Riyad: Mektebetu er-Ruşd, 1407.
• Tirmizî, Ebû İsâ Muhammed b. Îsâ. el-İlelu’s-Sagîr. thk. Aḥmed Muḥammed Şâkir vd. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1996.
• Yağcı, Hızır. “Mu’an’an Hadîsin İttisâli ve ‘an Sîgasının Senedde Kullanım Şekli”. Hadis Tetkikleri Dergisi 18/2 (2020), 97-112.
• Yılmaz, Fethullah. “Hadisler Arasındaki İhtilafı Giderme Yöntemi Olarak Tevakkuf ve Fethu’l-Bârî’deki Örnekleri”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/1 (2012), 107-132.
• Zerkeşî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. ʿAbdullâh b. Bahâdır eş-Şâfiʿî. en-Nuket alâ Mukaddimeti İbni’s-Salâh. thk. Zeynulʿâbidîn b. Muḥammed Bilâ Ferec. 3 Cilt. Riyad: Eḍvâu’s-Selef, 1419/1998.
• Zeynuddîn el-Irâkî, Ebû’l-Faḍl ʿAbdirraḥîm b. el-Ḥuseyn b. ʿAbdurraḥmân. Şerhu’t-Tabsıra ve’t-Teẕkira. thk. ʿAbdullaṭîf el-Hemîm, Mâhir Yâsîn el-Faḥl. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’lʿİlmiyye, 1423/2002.