A Manifestation of the Effort to Reform Society: The Example of Mecâlis al-Abrâr

Öz

This study analyzes the intellectual and religious concerns of Ahmed Rûmî Akhisârî through his Mecâlisü’l-ebrâr ve mesâlikü’l-ahyâr, in which he employs hadith commentary as an instrument for diagnosing social decay and promoting its rectification in the seventeenthcentury Ottoman world. The article aims to clarify the historical background of the observations and concerns Akhisârî expresses in the form of hadith commentary by reading the subjects addressed in Mecâlis together with contemporary sources. In this context, the text is examined in comparison with mühimme registers, adaletnâmes, and treatises written in the same period. The method rests on a qualitative framework that combines text-based analysis with the broader historical setting. The main finding is that Mecâlis is not merely a hadith commentary but a normative work bearing the character of an “islâhnâme.” Akhisârî directs debates on bid‘a toward public benefit rather than polemic, advocating economic justice and merit within a shar‘ī framework and offering concrete principles concerning commercial ethics, price regulation, hoarding, usury, the public treasury, and judicial practice. The work thus shows that hadith commentary in the seventeenth-century Ottoman context was not limited to individual morality but also served as a basis for addressing institutional and public problems. It further demonstrates that Akhisârî’s avoidance of polemical language and his emphasis on meaning and legal implication over isnād reflect his view of preaching and guidance as public responsibilities requiring competence and accountability. In this respect, Mecâlis presents a comprehensive reform framework extending from individual morality to institutional and public spheres.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Ottoman Empire
• Social Reform
• Kadızâdeli–Sivâsî Controversy
• Mecâlis al-abrâr.

Toplumu Islah Çabasının Bir Tezahürü Olarak Hadis Şerhi: Mecâlisü'l Ebrâr Örneği

Öz

Bu çalışma, 17. yüzyıl Osmanlı dünyasında hadis şerhini, toplumsal bozulmayı teşhis etmenin ve bu bozulmayı ıslah etmenin etkin bir aracı olarak kullanan Ahmed Rûmî Akhisârî’nin Mecâlisü’l-Ebrâr ve Mesâlikü’l-Ahyâr’ı üzerinden müellifin fikrî ve dinî kaygılarını ortaya koymaktadır. Makale, Mecâlis’te ele alınan başlıkları dönemin kaynaklarıyla birlikte okuyarak Akhisârî’nin hadis şerhi formunda dile getirdiği tespit ve endişelerin tarihî arka planını aydınlatmayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda metin, mühimme defterleri, adâletnâmeler ve eserle çağdaş risalelerle karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Yöntem, metne dayalı çözümlemeyi dönemsel arka planla irtibatlandıran nitel bir inceleme çerçevesi üzerine bina edilmiştir. Temel bulgu, Mecâlis’in salt bir hadis şerhi değil, aynı zamanda “ıslahnâme” niteliği taşıyan normatif bir metin olduğudur. Akhisârî, bidat tartışmalarını polemiğe indirgemek yerine kamu yararına yönlendirerek şer‘î çerçevede iktisadî adaleti ve liyakati savunmakta; ticaret ahlâkı, narh, ihtikâr, ribâ, beytü’l-mâl ve yargı pratiği gibi alanlarda somut ilkeler teklif etmektedir. Sonuç olarak eser, 17. yüzyıl Osmanlı’sında hadis şerhinin yalnız bireysel ahlâkı konu edinmekle kalmayıp kurumsal ve kamusal sahadaki aksaklıkların giderilmesine yönelik bir düzenleme zemini sunduğunu ortaya koymaktadır. Akhisârî’nin, dönemin vaaz ehli tarafından benimsenen, polemik dilinden sakınarak ve hadislerde isnad tartışmasından ziyade delâlet ve hükme yönelen şerh tarzının, vaaz ve irşad görevini ehliyet ve mesuliyet şartlarına bağlı bir kamu vazifesi olarak gördüğünü göstermektedir. Bu bağlamda Mecâlis, bireysel ahlâkın ötesine geçen, kurumsal ve kamusal alanlara yayılan bütüncül bir ıslah çerçevesi teklif etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Osmanlı İmparatorluğu
• Toplumsal Islah
• Kadızâdeliler–Sivâsîler
• Mecâlisü’l-Ebrâr

Kaynakça

1. Akdağ, Mustafa. Celali isyanları: 1550-1603. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi, 1963.
2. Akgündüz, Ahmed. Osmanlı Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri : III. Murat Devri Kanunnameleri III. Mehmed Devri Kanunnameleri. İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 1994.
3. Akhisârî, Ahmed b. Abdulkâdir el-Hanefî. Mecâlisü’l-ebrâr ve mesâlikü’l-ahbâr ve mehâ’iku’l-bida‘ ve makâmi‘u’l-eşrâr. İstanbul: 2575.
4. Akhisârî, Ahmed b. Abdulkâdir el-Hanefî. Terceme-i Mecâlisü’l-ebrâr ve mesâlikü’l-ahyâr. İstanbul: 534143.
5. Akhisârî, Ahmed b. Abdulkâdir el-Hanefî. Tütün İçmek Haram mıdır? İstanbul: Kitap Yayınevi, 2015.
6. Ayni Ali Efendi, Müezzinzade Manisalı. Kavânîn-i Âl-i Osmân der hülâsa-i mezâmîn-i defter-i dîvân; Risâle-i Vazîfehorân ve merâtib-i bendegân-ı Âl-i Osmân; Düsturü’l-amel li-ıslahi’l-halel. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1979.
7. Barkan, Ömer Lütfi. “XVI. Asrın İkinci Yarısında Türkiye’de Fiyat Hareketleri”. Belleten 136 (1970), 568-574.
8. Bursalı Mehmed Tahir. Osmanlı müellifleri: 1299-1915. İstanbul: Meral Yayınevi, ts.

9. Çavuşoğlu, Semiramis. “Kadızâdeliler”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 24/100-102. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2001.
10. Çelik, Ali. Ahmed er-Rumi el-Akhisari ve Bidat Risalesi. Eskişehir: Osmangazi Üniversitesi, 2000.
11. Çetin, Büşra. “Siyasetname Muhtevasında Bir Sahih-i Buhârî Şerhi”. Osmanlı’da İlm-i Hadis. Osmanlı’da ilimler dizisi; 5. İstanbul: İSAR Yayınları, 2020.
12. El-Rouayheb, Khaled. Islamic Intellectual History in the Seventeenth Century: Scholarly Currents in the Ottoman Empire and the Maghreb. New York: Cambridge University Press, 2015.
13. Erdem, Cavit. Osmanlı’da Türkçe Yazılmış Matbu Kırk Hadisler ve Din Eğitimi Açısından Önemi. İstanbul: Kriter Yayınevi, 2023.
14. Erul, Bünyamin. “Kazan-Tataristan Kütüphanelerindeki Hadise Dair Elyazmaları Üzerine”. Hadis Tetkikleri Dergisi 2/4 (2006), 107-125.
15. Feyzullah Efendi, Seyyid. Fetava-yı Feyziye. İstanbul: Klasik, 2009.
16. Gelibolulu, Mustafa Ali Efendi. Görgü ve Toplum Kuralları Üzerinde Ziyafet Sofraları. İstanbul: Tercüman Gazetesi, 1978.
17. Gelibolulu, Mustafa Ali Efendi. Nushatü’s-selâtîn=Siyaset sanatı. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2015.
18. Imber, Colin. Şeriattan Kanuna Ebussuud ve Osmanlı’da İslami Hukuk. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2004.
19. İnalcık, Halil. “Adaletnameler”. Belgeler 2/3-4 (1993), 49-145.
20. Katib Çelebi, Hacı Halife Mustafa b. Abdullah. Bozuklukların Düzeltilmesinde Tutulacak Yollar/Düsturu’l-amel li-ıslahi’l-halel. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1982.
21. Katib Çelebi, Hacı Halife Mustafa b. Abdullah. Keşf-el-zunun. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014.
22. Katib Çelebi, Hacı Halife Mustafa b. Abdullah. Mîzânü’l-hakk fî ihtiyâri’l-ehakk. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2016.
23. Kehhâle, Ömer Rızâ. Mu’cemü’l-müellifîn terâcimu musannifi’l-kütübi’l-Arabiyye. Beyrut: Mektebetü’l-Müsenna, ts.
24. Koçi Bey. Koçi Bey Risalesi. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1985.
25. Korkmazer, Gülsüm. “Kadızâdeliler-Sivâsiler Çatışmasının Hadis Şerhlerindeki Tezahürleri (Bidâatü’l-Vâizîn ve Mecâlisü’l-Ebrâr)”. İstanbul, 2017.
26. Korkut, Ebü’l-Hayr Şehzade Harimi Mehmed Korkut b. Bayezid. İslam’da Ganimet ve Cariyelik: Osmanlı Sistemine İçeriden Bir Eleştiri = Hallu işkâli’l-efkâr fi hilli emvâli’l-küffâr. İstanbul: İSAR [İstanbul Araştırma ve Eğitim Vakfı], 2013.
27. Köksal, Asım Cüneyd. Fıkıh ve Siyaset : Osmanlılarda Siyâset-i Şer’iyye. İstanbul: Klasik, 2016. Nâimâ, Mustafa. Tarih-i Naima: (Ravzatü’l-Hüseyn fî hulâsâti ahbâri’l-hafîkayn). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2007.
28. Ocak, Ahmet Yaşar. “XVII. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğunda Dinde Tasfiye (Püritanizm) Teşebbüslerine Bir Bakış: “Kadızadeliler Hareketi"”. Türk Kültürü Araştırmaları 19 (1983 1979).
29. Sheikh, Mustapha. Ottoman Puritanism and its Discontents Ahmad al-Rumi al-Aqhisari and the Qadızadelis. Oxford: Oxford University Press, 2016.
30. Trablusî, Ebü’l-Hasan Alaeddin Ali b. Halil et-. Muînü’l-hükkâm fîmâ yeteraddedu beyne’l-hasmeyn mine’l-ahkâm. Dımaşk, 2018.
31. Uluçay, Mustafa Çağatay. XVII. Asırda Saruhan’da Eşkiyalık ve Halk Hareketleri. Manisa: Manisa Halkevi, 1944.
32. Uluçay, Mustafa Çağatay. XVII. Yüzyılda Manisa’da Ziraat, Ticaret ve Esnaf Teşkilatı. Manisa: C.H.P Manisa Halkevi, 1942.
33. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Tarihi : II. Selim’in Tahta Çıkışından 1699 Karlofça Andlaşmasına Kadar. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1973.
34. Yücel, Yaşar. Osmanlı Devlet Teşkilatına Dair Kaynaklar: Kitâb-i müstetâb; Kitabu mesâlihi’l-müslimîn ve menâfiü’l-mü’minîn; Hırzü’l-mülûk. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1988.
35. Yücel, Yaşar. “XVI-XVII. Yüzyıllarda Osmanlı İdari Yapısında Taşra Ümerasının Yerine Dair Düşünceler”. Belleten 41/163 (1977), 495-506.
36. Zilfi, Madeline. “Kadızâdeliler: Onyedinci Yüzyıl İstanbul’unda Dinde İhyâ Hareketleri”. Türkiye Günlüğü 58 (Aralık 1999), 65-79.
37. 83 numaralı mühimme defteri (1036-1037/1626-1628) özet- transkripsiyon- indeks ve tıpkıbasım. thk. Hacı Osman Yıldırım vd. Ankara: Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, 2001.
38. 85 numaralı mühimme defteri (1040-1041(1042)/1630-1631(1632) özet-transkripsiyon-indeks. thk. Vahdettin Atik, Ali Mesut Birinci. Ankara: Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, 2002.