إهمالُ وحدةِ القرآنِ في تفسيرِ الآيات: نموذجُ قصّةِ أيّوب عليه السلام

Yıl 2026, Sayı: Advanced Online Publication, 57 - 98

Muhammed Bahaeddin Yüksel

https://izlik.org/JA95LH47PB

Öz

يَرِدُ اسمُ أيّوبَ عليه السلام في بعضِ سُوَرِ القرآن، ولا تُعطي الآياتُ الواردةُ فيه معلوماتٍ وافيةً عنه؛ فالمعطياتُ القرآنيةُ لا تُقدِّمُ صورةً متوسطةً ولا تفصيليةً عن حياتِه. غير أنّا عندما نرجعُ إلى كتبِ التفسير نجدُ رواياتٍ مطوّلةً حول قصّتِه. وبما أنّ هذا الموضوعَ يَمتدّ إلى نطاقٍ غيبيّ، فإنَّ المعلوماتِ المذكورةَ فيه لا يمكن معرفتُها إلا بطريقِ الوحي. ومن المعلوم أنّ ما ورد في كتبِ التفسير من تفاصيلَ حول هذه القصة لا يستندُ إلى القرآن، بل يعتمدُ على الإسرائيليات. وهذا الواقعُ يستلزمُ التحقُّقَ من تلك الروايات على أساسٍ معتبر. غير أنّ كتبَ التفسير لم تُخضِعْ ما ذُكِر من تفاصيلَ حول القصة لأيّ نقدٍ من هذا النوع، بل جرى تناقلُها كما هي، على افتراضِ أنّها تُمثِّلُ الحقيقةَ المحضة. ولكن عند اختبارِ تلك التفاصيل في ضوءِ مضمونِ القرآن يتبيّنُ وجودُ رواياتٍ لا يمكن قبولُها. كما يظهرُ أنّ ما يتعلّق بوظيفةِ النبوّة ورسالتِها، وما يردُ في شأنِ الجنّ والشيطان، والعادةِ الإلهية، ومضامينِ الأحكامِ الشرعية، وسلطانِ الله تعالى وتصرفِه في مُلكِه—كلُّ ذلك لا ينسجمُ مع بعضِ ما نُقِل في سياقِ قصةِ أيّوب عليه السلام، مما يدلّ على احتمالِ وجودِ تدخّلاتٍ في سردِ الأحداث المبنيّةِ على مرضِه، وأنّ مجرياتِ القصة قد تكونُ سارت في مسارٍ مغايرٍ لما هو شائع. وبما أنّ حياةَ أيّوب عليه السلام لا تستندُ إلى وثائقَ محفوظةٍ أو إلى مصدرٍ قطعيٍّ كالقرآن الكريم، فإنّ إصدارَ حكمٍ جازمٍ حول حياتِه وما أصابه أمرٌ غيرُ ممكن. إلا أنّ الشائعَ من الروايات—مع أنّها ليست البديلَ الوحيد ولا الحقيقةَ المطلقة—أصبح يُتلقّى وكأنّه لا احتمالَ لغيرِه، حتى كاد اسمُه وذكراه أن يُمحَيا. وهذا يدعو، ولو كان الأمرُ مبنيًّا على الظن، إلى طرحِ ما يمكن أن يكونَ تصورًا آخر محتملاً، مشاركةً مع الباحثين المهتمّين بهذا الموضوع. وتهدفُ هذه الدراسةُ إلى تناولِ مضمونِ هذه القصة في ضوءِ وحدةِ موضوعِ القرآن، وإخضاعِها للنقد، والخروجِ بنتيجةٍ تستندُ إلى الآياتِ القرآنية

Anahtar Kelimeler

التفسير، القرآن، أيّوب عليه السلام، القِصّة، وحدةُ القرآن

Proje Numarası

Proje değildir.

Teşekkür

أُعربُ عن شُكري لسيّدي المحرّر، ولأساتذتي المشاركين في أعمال النشر، وللأساتذة الذين سيدعمونني بالتحكيم.

The Neglect of Qur’anic Coherence in the Interpretation of Qur’anic Verses: The Case of the Story of Ayyub (as)

https://izlik.org/JA95LH47PB

Öz

The name of Ayyūb (peace be upon him) appears in four sūrahs of the Qur’ān, and the information provided about him there is quite limited. This information falls short of giving detailed knowledge about his life. However, when we look at the corpus of tafsīr literature, we find highly detailed accounts regarding the story of Ayyūb (as). Since the subject pertains to the realm of the unseen (ghayb), the information given in the tafsīrs would be expected to consist only of knowledge obtained through revelation. Yet the information found in these tafsīrs is based not on the Qur’ān, but on reports originating from Isrā’īliyyāt. This makes it necessary to verify the transmitted reports about the narrative on the basis of sound principles. It is also a fact, however, that the tafsīrs generally do not subject the details of the story to such scrutiny. The narrative is repeated in tafsīrs and translations (meāls) with the assumption that it fully reflects the unadulterated truth. But when the details of the story are tested against the content of the Qur’ān, it becomes evident that there are accounts that cannot be accepted. Certain descriptions found in the narrative conflict with aspects such as the role and mission of prophethood as mentioned in the Qur’ān, Qur’ānic definitions concerning jinn and Satan, divine custom (sunnat Allāh), the content of religious rulings, and God’s sovereignty and authority over His dominion. These inconsistencies indicate that there may have been certain interpolations in the way the story — centered around Ayyūb’s (as) illness — has been transmitted, and that the actual course of events might have unfolded quite differently. However, because the life of Ayyūb (as) is not based on recorded historical documents or on a definitive source such as the Qur’ān — which contains absolute truth — it is impossible to make a conclusive determination about his life and about the nature of the affliction he experienced. Nevertheless, the fact that the current accounts of Ayyūb’s (as) story are perceived as the sole and unquestionable truth, along with the notion that his name and memory have been effaced, makes it necessary — even if such interpretations rely on conjecture — to put forth any plausible perspective that could be relevant to the matter, so that it may be discussed with researchers interested in the subject. This study aims to examine the content of the aforementioned narrative from the perspective of Qur’ānic coherence (Qur’ān-internal unity), to critically analyze it, and to reach a conclusion in accordance with the verses.

Anahtar Kelimeler

Tafsir , Qur’an , Ayyub (as) , Narrative , Qur’anic Coherence

Proje Numarası

Proje değildir.

Teşekkür

I would like to thank my esteemed editor, the professors who took part in the publication, and the professors who will support me by acting as referees.

Kur'ân Ayetlerinin Yorumunda Kur'ân Bütünlüğünün İhmali: Eyyûb (as) Kıssası Örneği

https://izlik.org/JA95LH47PB

Öz

Eyyûb’un (as) ismi Kur'ân'da dört sûrede geçer ve buralarda hakkında oldukça kısıtlı bilgiler yer alır. Bu bilgiler, onun hayatı hakkında ne ortalama ne de detay bilgi vermektedir. Ancak Tefsir külliyatına baktığımızda, Eyyûb'un (as) kıssasına dair oldukça detay anlatımlar bulunmaktadır. Konunun gaybî bir alana tekabül ediyor olması hasebiyle verilen bilgilerin de ancak vahiy yoluyla bilinmesi mümkündür. Tefsirlerde yer alan bilgilerin Kur'ân'dan değil, isrâiliyyât bilgilerine dayandığı bilinmektedir. Bu durum, kıssaya dair nakledilen bilgilerin bir esas üzerinden teyit edilmesini gerektirmektedir. Ancak tefsirlerin kıssaya dair ayrıntıları bu yönde bir kritiğe tabi tutmadığı da bir gerçektir. Kıssa tamamen salt gerçeği yansıttığı varsayımıyla tefsir ve meâllerde aynen tekrarlanmaktadır. Ancak kıssanın detayları Kur'ân'ın muhtevası ile test edildiğinde, kabul edilmesi mümkün olmayan anlatımların olduğu görülmektedir. Kur'ân'da bahsi geçen nübüvvet görev ve misyonu, cin ve şeytana dair tanımlamalar, ilâhî teâmül, dinî hükümlerin muhtevası, Allah Teâlâ’nın mülkündeki hakimiyet ve tasarrufu gibi birtakım hususlarla bağdaşması mümkün olmayan anlatımlar, kıssanın Eyyûb'un (as) hastalığı üzerine bina edilen seyrinde birtakım tedahüllerin olduğunu, olayın aslında farklı bir çizgide seyretmiş olabileceğini göstermektedir. Ancak Eyyûb'un (as) hayatı kaydı tutulmuş vesikalara veya mutlak doğruyu içeren Kur'ân metni gibi kesin bir bilgiye dayanmadığı için, onun hayatı hakkında ve başına gelen sorunun ne olduğuna dair kati bir tespitte bulunmak imkansızdır. Ne var ki Eyyûb'un (as) kıssasına dair mevcut anlatımlar alternatifi olmayan salt doğru gibi algılanıyor olması, onun adı ve hatırasının yok edilmiş olması, tamamen zanna da dayansa, ihtimal dahilinde olabilecek bir öngörüyü konuya ilgi duyan araştırmacılarla mütalaa etmek babından dile getirilmesini zorunlu kılmaktadır. Bu çalışma, söz konusu kıssanın muhtevasını Kur'ân bütünlüğü açısından ele alıp kritiğini yapmayı ve ayetler doğrultusunda bir neticeye varmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Kur , Eyyûb (as) , Kıssa , Kur

Etik Beyan

Etik beyan gerektiren bir çalışma değildir.

Destekleyen Kurum

Yok

Proje Numarası

Proje değildir.

Teşekkür

Sayın editörüme, yayında görev alan hocalarıma ve hakemlik yaparak destek verecek hocalarıma teşekkür ediyorum.

Kaynakça

• Ahmed b. Hanbel. Musned. thk. Şuayb el-Arnaûd. 50 Cilt. Beyrût: Muessesetu’r-Risâle, 2001.
• Ahmed Muhtâr, Abdulhamîd Ömer. Mu‘cemu’l-Arabiyyeti’l-mu‘âsira. 4 Cilt. Kâhire: Âlemu’l-Kutub, 2008.
• Ahmed Rızâ. Mu‘cemu Metni’l-Luga. 5 Cilt. Dımaşk: Dâru Mektebeti’l-Hayât, 1958.
• Âlûsî, Mahmûd Şükrî el-. Bulûgu’l-erab fî ma’rifeti ahvâli’l-’Arab. thk. Muhammed Behcet el-Eserî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-Mısriyye, 3. Basım, ts.
• Ayhan, Bayram. Kur’ân-ı Kerîm’e Göre Peygamberlerin İsmeti. İstanbul: Kitap Dünyası, 2024.
• Baysal, Sıddık. “Üslûbu’l-Kur’ân ve Tefsir İlmi”. Bilimname 2018/35 (30 Nisan 2018), 397-432. https://doi.org/10.28949/bilimname.393280
• Begavî, Ebû Muhammed Huseyin b. Mes’ûd. Me‘âlimu’t-tenzîl. thk. Abdurrezzâk Mehdî. 5 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-’Arabî, 1420.
• Beyzâvî, Nâsiruddin Ebî Saîd Abdillah b. ’Umer eş-Şirâzî el-. Envâru’t-Tenzîl ve esrâru’t-te’vîl. thk. Muhammed ’Abdurrahmân el-Mar’aşlî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-’Arabî, 1418.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Kur’ân-ı Kerim’in Türkçe Meâli Âlîsi ve Tefsîri. 8 Cilt. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1985.
• Buhârî, Ebû Abdullâh Muhammed b. İsmâil. Sahîhu’l-Buhârî. thk. Mustafa Dîb Bigâ. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr, 1993.
• Bursevî, İsmâil Hakkı. Rûhu’l-beyân. Beyrût: Dâru’l-Fikr, ts.
• Câhiz, Ebu Osmân ’Amr b. Bahr el-. el-Hayevân. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-’İlmiyye, 1434.
• Cevâd Ali. el-Mufassal fî târîhi’l-’Arab kable’l-İslâm. 10 Cilt. eş-Şerîf er-Rizâ, 1380.
• Çelik, Ömer. Hakk’ın Dâveti Kur’ân-ı Kerîm Meal ve Tefsîri. 5 Cilt. İstanbul: Erkam Yayınları, 2013.
• Doğrul, Ömer Rıza. Tanrı Buyruğu. İstanbul: Ahmet Halit Yaşaroğlu Kitapçılık ve Kâğıtçılık, 3. Basım, 1955.
• Ebû Dâvud, Süleymân b. el-Eş’âs. Sünenu Ebî Dâvud. thk. Şuayb Arnaûd. 7 Cilt. Beyrût: Dâru’r-risâleti’l-âlemiyye, 2009.
• Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf Endelusî. el-Bahru’l-muhîd fi’t-tefsîr. thk. Sıdkî Muhammed Cemîl. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2000.
• Elik, Hasan - Coşkun, Muhammed. İndirildiği Dönemin Işığında Kur’an Tefsiri Tevhit Mesajı. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 3. Basım, 2016.
• Etyerî, Abdulhak b. Sa‘d. Keşfu’l-gitâi ’an kissati nebiyyillâhi Eyyûb. Mısır: Dâru’s-Selâm li’n-Neşr, 2024.
• Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed. Tehzîbu’l-luga. thk. Muhammed Ali Buhâri. 15 Cilt. Kâhire: ed-Dâru’l-Mısriyye, 1964.
• Gazâlî, Muhammed. Nahve tefsîrin mevdû‘iyyin li-suveri’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kâhire: Dâru’ş-Şurûk, 4. Basım, 2000.
• Hâzin, Alâuddîn Ali b. Muhammed b. İbrâhîm el-. Lubâbu’t-Te’vîl fî Meâni’t-Tenzîl. thk. Muhammed ‘Ali Şâhîn. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 1415.
• İbn Abbâs, Abdullâh. Tenvîru’l-mikbâs min tefsîri İbn Abbâs. thk. Mecduddîn Muhammed b. Ya’kûb el-Fîrûzâbâdî. Lubnân: Dâru’l-Kutubi’l-’İlmiyye, ts.
• İbn Acîbe, Ebu’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed. el-Bahru’l-medîd fî Tefsîri’l-Kur’âni’l-mecîd. thk. Ahmed Abdullah Kuraşî. Kâhire: Hasan Abbâs Zekî, 2. Basım, 1419.
• İbn Asâkir, Ebu’l-Kâsım Ali b. Hasan. Târîhu medîneti Dimaşk. thk. Muhibbuddîn Ebû Sa‘îd. 80 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 1995.
• İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. Tefsîru’t-tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tûnus: ed-Dâru’t-Tûnisiyye, 1984.
• İbn Atiyye, Ebu Muhammed ’Abdulhak b. Gâlib. el-Muharraru’l-vecîz fî tefsîril’l-Kitâbi’l-’Azîz. thk. ’Abdusselâm Abduşşâfî Muhammed. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-’İlmiyye, 2001.
• İbn Ebî Zemenîn, Abû Abdullâh Muhammed b. Abdullâh. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîz. thk. Ebû Abdullâh Huseyn b. Ukkâşe - Muhammed b. Mustafâ. 5 Cilt. Kâhire: el-Fârûku’l-Hadîsiyye, 2002.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed. Sahîhu İbn Hibbân. thk. Muhammed Ali Sönmez, Halis Aydemir. 8 Cilt. Beyrût: Dâru İbn Hazm, 2012.
• İbn Hişâm, Abdulmelik. es-Sîretu’n-nebeviyye. thk. Mustafa Sakâ - Ebyârî, İbrâhîm. 2 Cilt. Mısır: Matba‘atu Mustafâ el-Bâbî, 1955.
• İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ İsmail. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm. 8 Cilt. Riyâd: Dâru Tayyibe, 2. Basım, 1999.
• İbn Kesîr, Ebu’l-Hasan Ali b. Ebu’l-Kerem. el-Kâmil fî’t-târîh. thk. Omer Abdusselâm. 10 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kitâbi’l-’Arabî, 1997.
• İbn Mâce, Ebû Abdullâh Muhammed b. Yezîd el-Gazvînî. Sünenu İbn Mâce. thk. Şuayb Arnaûd. 5 Cilt. Dâru’r-risâleti’l-âlemiyye, 2009.
• İbnu’l-Cevzî, Camâluddin Ebû’l-Ferac ʿAbdurraḥmân b. ʿAlî b. Muḥammed - El-Mehdî, ʿAbdurrezzâḳ. Zâdu’l-mesîr fî ʿilmi’t-tefsîr. Beyrut: Dâru’l-Kitâb el-ʿArabî, 1422.
• İbnü’l-Arabî, Ebû Bekr muhammed b. Abdullah. Ahkâmu’l-Kur’ân. thk. Muhammed Abdulkâdir Atâ. 4 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-’İlmiyye, 3. Basım, 2002.
• İbnü’l-Cevzî, Cemâluddîn Ebu’l-Ferec. et-Tabsira. 2 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 1986.
• İbnü’l-Cevzî, Cemaluddîn Ebu’l-Ferec. Zâdu’l-mesîr fî ‘ilmi’t-tefsîr. thk. Abdurrezzâk Mehdî. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-’Arabî, 1422.
• Komisyon. et-Tefsîru’l-mevdû‘iyyi li-suveri’l-Kur’âni’l-Kerîm. ed. Mustafa Müslim. Câmi‘atu’ş-Şârika, 2010.
• Komisyon. Mu’cemu’l-Vasîd. 5 Cilt. Kâhire: Mecme‘u’l-Lugati’l-Arabiyye, 2. Basım, 1972.
• Köksal, M. Asım. Peygamberler Tarihi. 2 Cilt. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 8. Basım, 2004.
• Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed el-. el-Câmi’u li-ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmet el-Berdûnî - İbrâhîm Atfeyyiş. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kutubi’l-Mısrî, 2. Basım, 1964.
• Mâturîdî vd. Tefsîru’l-Mâturîdî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2005.
• Mâturîdî, Ebu Mansûr Muhammed b. Muhammed. Te’vîlâtu ehli’s-sunne. thk. Mecdî Bâsellûm. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-Vataniyye, 2005.
• Mâverdî, Ebu’l-Hasan Ali b Muhammed b Habîb el-. en-Nuked ve’l-’uyûn tefsîru’l-Mâverdî. thk. Seyyit İbn ’Abdulmaksûd. 6 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ts.
• Merdin, Saadettin. Cinler Bağlamında Teolojinin Mitolojiden Arındırılması. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2020.
• Mevdûdî, Ebu’l-A‘lâ. Tefhîmu’l-Kur’ân. 7 Cilt. İstanbul: İnsan Yayınları, 2025.
• Mukâtil b. Suleymân. Tefsîru Mukâtil b. Suleymân. thk. Abdullah Mahmud Şahhâte. 5 Cilt. Beyrut: Dâru ihyâ’i’t-turâs, 1423.
• Muslim, Ebu’l-Huseyn b. el-Haccâc. Sahîhu Muslim. thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî. 5 Cilt. Kâhire: Matba’atu Îsa’l-Bâbî Halebî, 1955.
• Nahhâs, Ebû Ca’fer. İ‘râbu’l-Kur’ân. thk. Abdulmun‘im Halîl İbrâhîm. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l- ’İlmiyye, 1421.
• Orum, Fatih. Âyetlerin Başına Gelenler. 2 Cilt. İstanbul: Süleymaniye Vakfı Yayınları, 2. Basım, 2019.
• Râgıb, Ebu’l-Kâsım İsfehânî. Mufredâtu elfâzi’l-Kur’ân. thk. Safvân Adnân Dâvûdî. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 4. Basım, 2009.
• Râgıb, Ebu’l-Kâsım Râgıb el-İsfehânî. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. İstanbul: Kahramân Yayınları, 1986.
• Râzî, Ebu Abdillah Muhammed b. Ömer Fahruddin er-. Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-’Arabî, 3. Basım, 1420.
• Râzî, Fahruddîn. Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru ihyâi’l-Kutubi’l-’Arabiyye, 3. Basım, 1420.
• Sadan, Hamza vd. “Kur’an ve Sünnet Bağlamında Doğal Afetlere Karşı Takınılması Gereken Bazı Tutum ve Davranışlar”. Ulum: Dini Tetkikler Dergisi VI (2023), 1-38.
• Sakâ, Ahmet Hicâzî Ahmed. Kıssatu Eyyûb fi’t-Tevrâat ve’l-İncîl ve’l-Kur’ân. Mansûra: Mektebetu’l-Eymân, 2006.
• Sa’lebî, Ebû İshâk Ahmed es-. el-Keşf ve’l-beyân. thk. Ebû Muhammed İbn Âşûr. 10 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-’Arabî, 2002.
• Semerkandî, Nasr b. Muhammed Ebu’l-Leys es-. Bahru’l-’Ulûm. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l- ’İlmiyye, 1993.
• Suyûtî, Abdurrahmân b. Ebû Bekr b. Muhammed. ed-Durru’l-mensûr fi’t-tefsîri bi’l-me’sûr. Beyrût: Dâru’l-Fikr, ts.
• Şa‘râvî, Muhammed Mütevellâ. Tefsîru’ş-Şa‘râvî. Matâbi‘u Ahbâri’l-yevm, 1997.
• Şimşek, M. Sait. Hayat Kaynağı Kur’an Tefsiri. ed. Fethi Ahmet Polat. 5 Cilt. İstanbul: Beyan Yayınları, 2016.
• Taberânî, Süleymân b. Ahmet b. Eyyûb. el-Mu‘cemu’l-Kebîr. thk. Hamdî b. Abdulmecîd Selefî. 25 Cilt. Kâhire: Dâru İbn Teymiyye, 2. Basım, 1994.
• Taberî, Ebû Cafer Muhammed İbn Cerîr. Câmiu’l-beyân an te’vîli’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abulmuhsin Turkî. 26 Cilt. Kâhire: Dâru hicr, 2001.
• Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. el-Câmi‘u’l-Kebîr Sunenu’t-Tirmizî. thk. Şuayb Arnaûd. 6 Cilt. Dâru’r-risâleti’l-âlemiyye, 2009.
• Tirmîzî, Muhammed b. Îsâ et-. Sünenu’t-Tirmîzî. Riyâd: Mektebetu’l-Meârif, ts.
• Vâhidî, Ebu’l-Hasan Ali b. Ahmed el-. et-Tefsîru’l-basîd. thk. Muhammed b. Mansûr el-Fâyiz. 25 Cilt. Riyâd: Câmi’atu’l-İmâm Muhammed b. Su’ûd el-İslâmiyye, 1430.
• Yüksel, Muhammed Bahaeddin. “Adalet Bağlamında İhtilafa Medâr Olan Âyet Yorumları ve Tahlili”. İslâm Medeniyeti Bağlamında Adalet (Kavramsal ve Kuramsal Yaklaşımlar). ed. Ahmet Kamil Cihan - Ali Kuşat. Kayseri: Kimlik, 2024.
• Yüksel, Muhammed Bahaeddin. “Nüzul Dönemi Arap Düşüncesinde Hastalığa Sebep Olması Açısından Cin Algısı ve Kur’ân Bağlamında Değerlendirilmesi”. Uluslararası Din ve Medeniyet-I Sempozyumu. ed. Erkan Yar - Mesut Şen. Elazığ: Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2021.
• Zemahşerî, Ebul Kâsım Mahmûd b. ‘Umer ez-. el-Keşşâf an hakaiki gavâmidu’t-Tenzîl ve ’uyûni’l-ekâvîl fî vucûhi’t-Tenzîl. thk. Ebu’l-Fadl Dimyâtî. 6 Cilt. Riyâd: Mektebetu’l-Ubeykân, 1998.
• Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ‘an hakâiki gavâmidi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-ekâvîl fî vucûhi’t-te’vîl. thk. Mustafâ Huseyn Ahmed. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-Arabî, 1947.
• Zuhaylî, Vehbe ez-. et-Tefsîru’l-munîr fî’l-‘akîdeti ve’ş-şerî‘ati. 32 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1991. Kutsal Kitap. İstanbul: Yeni Yaşam Yayınları, 2. Basım, 2002.